ಮಾನವ ಶರೀರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಜೀರ್ಣಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Digestive System)

ಕಾರ್ಯ: ಆಹಾರವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಣುಗಳಾಗಿ ಒಡೆದು ದೇಹಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು.

ಜೀರ್ಣ ಕಾಲುವೆಯ ಭಾಗಗಳು (Alimentary Canal):

ಬಾಯಿ → ಗಂಟಲು (pharynx) → ಅನ್ನನಾಳ (esophagus) → ಜಠರ (stomach) → ಸಣ್ಣ ಕರುಳು (small intestine) → ದೊಡ್ಡ ಕರುಳು (large intestine) → ಗುದ ದ್ವಾರ.

ಸಹಾಯಕ ಗ್ರಂಥಿಗಳು: ಲಾಲಾ ಗ್ರಂಥಿಗಳು, ಯಕೃತ್ತು (liver), ಪ್ಯಾಂಕ್ರಿಯಾಸ್.

ಪ್ರಮುಖ ಜೀರ್ಣ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಕಿಣ್ವಗಳು:

ಯಕೃತ್ತು – ದೇಹದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥಿ; ಪಿತ್ತರಸ (bile) ಸ್ರವಿಸಿ ಕೊಬ್ಬಿನ ಎಮಲ್ಸಿಫಿಕೇಷನ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ಯಾಂಕ್ರಿಯಾಸ್ ಇನ್ಸುಲಿನ್ ಸ್ರವಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಣ್ಣ ಕರುಳಿನಲ್ಲಿ ವಿಲಿ (Villi) – ಬೆರಳಿನಂತಹ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಗಳು; ಹೀರಿಕೆಯ ಪ್ರದೇಶ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.

2. ರಕ್ತಪರಿಚಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Circulatory System)

ರಕ್ತ (Blood): ದ್ರವ ಸಂಯೋಜಕ ಅಂಗಾಂಶ. ಮಾನವನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 5–6 ಲೀಟರ್.

ಘಟಕಗಳು:

• ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ – 55% (ನೀರು, ಪ್ರೋಟೀನ್, ಲವಣಗಳು).
• RBC (ಕೆಂಪು ಕಣಗಳು) – ಹಿಮೊಗ್ಲೋಬಿನ್ ಮೂಲಕ O₂ ಸಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಜೀವಿತಾವಧಿ ~120 ದಿನ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಸ್ ಇಲ್ಲ. ಎಲುಬಿನ ಮಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
• WBC (ಬಿಳಿ ಕಣಗಳು) – ರೋಗ ನಿರೋಧಕತೆ; ಜೀವಿತಾವಧಿ 5–20 ದಿನ.
• ಪ್ಲೇಟ್‌ಲೆಟ್ಸ್ – ರಕ್ತ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆ.

ರಕ್ತ ಗುಂಪುಗಳು (Blood groups) – ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಟೀನರ್ ಆವಿಷ್ಕಾರ:

Rh ಅಂಶ: Rh+ ಅಥವಾ Rh–.

ಹೃದಯ (Heart): 4 ಕೊಠಡಿಗಳು – 2 ಆಟ್ರಿಯಂ (ಮೇಲಿನ) + 2 ವೆಂಟ್ರಿಕಲ್ (ಕೆಳಗಿನ). ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೃದಯ ಬಡಿತ – 72/ನಿಮಿಷ. ರಕ್ತದೊತ್ತಡ – ಸಿಸ್ಟೋಲಿಕ್/ಡಯಸ್ಟೋಲಿಕ್ = 120/80 mmHg.

ರಕ್ತನಾಳಗಳು: ಧಮನಿ (arteries) – ಹೃದಯದಿಂದ; ದಪ್ಪ ಗೋಡೆ. ಸಿರೆ (veins) – ಹೃದಯದತ್ತ; ವಾಲ್ವ್‌ಗಳಿವೆ. ಕೇಶನಾಳ (capillaries) – ಒಂದೇ ಕೋಶದ ಗೋಡೆ.

ವಿಶೇಷ: ಶ್ವಾಸಕೋಶ ಧಮನಿ ಮಾತ್ರ ಡಿಆಕ್ಸಿಜನೇಟೆಡ್ ರಕ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ; ಶ್ವಾಸಕೋಶ ಸಿರೆ ಮಾತ್ರ ಆಕ್ಸಿಜನೇಟೆಡ್ ರಕ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ.

3. ಶ್ವಾಸಕೋಶ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Respiratory System)

ಭಾಗಗಳು: ಮೂಗು → ಫೆರಿಂಕ್ಸ್ → ಲ್ಯಾರಿಂಕ್ಸ್ → ಶ್ವಾಸನಾಳ (trachea) → ಬ್ರಾಂಕೈ → ಬ್ರಾಂಕಿಯೊಲ್‌ಗಳು → ಅಲ್ವಿಯೊಲಿ (ವಾಯುಕೋಶಗಳು).

ಅಲ್ವಿಯೊಲಿ: ಸುಮಾರು 30 ಕೋಟಿ; ಒಂದೇ ಕೋಶದ ಗೋಡೆ; ಇಲ್ಲಿ ಗ್ಯಾಸ್ ವಿನಿಮಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. O₂ ರಕ್ತಕ್ಕೆ, CO₂ ಗಾಳಿಗೆ.

ಶ್ವಾಸಕೋಶ ದರ: 12–20/ನಿಮಿಷ (ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಿತಿ).

ಡಯಾಫ್ರಾಮ್ (Diaphragm): ಶ್ವಾಸಕೋಶ ಮತ್ತು ಜಠರವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಸ್ನಾಯುವಿನ ಪೊರೆ; ಉಸಿರಾಟಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ.

ಉಸಿರಾಟ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಮೀಕರಣ: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ATP (ಶಕ್ತಿ). 1 ಗ್ಲುಕೋಸ್‌ನಿಂದ ಸುಮಾರು 38 ATP.

ಆಮ್ಲಜನಕರಹಿತ ಉಸಿರಾಟ (Anaerobic respiration): ಸ್ನಾಯುಗಳಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಕ್ಟಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಉತ್ಪಾದನೆ (ವ್ಯಾಯಾಮದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾಯುಗಳ ನೋವಿಗೆ ಕಾರಣ).

4. ನರಮಂಡಲ (Nervous System)

ವಿಭಾಗಗಳು:

• ಕೇಂದ್ರೀಯ ನರಮಂಡಲ (CNS) – ಮೆದುಳು + ಬೆನ್ನುಹುರಿ.
• ಪರಿಧಿಯ ನರಮಂಡಲ (PNS) – ಎಲ್ಲ ಇತರ ನರಗಳು.
• ಸ್ವಾಯತ್ತ ನರಮಂಡಲ (ANS) – ಸಿಂಪಥೆಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾರಸಿಂಪಥೆಟಿಕ್.

ಮೆದುಳಿನ ಭಾಗಗಳು:

ನ್ಯೂರಾನ್ (Neuron): ನರಮಂಡಲದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಘಟಕ. ಡೆಂಡ್ರೈಟ್ – ಸೈಟಾನ್ – ಆಕ್ಸಾನ್ – ಸಿನಾಪ್ಸ್.

ರಿಫ್ಲೆಕ್ಸ್ ಕ್ರಿಯೆ: ಬೆನ್ನುಹುರಿಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ (ಬಿಸಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಕೈ ಹಿಂತೆಗೆಯುವಿಕೆ).

5. ಅಂತಃಸ್ರಾವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Endocrine System)

ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಾರ್ಮೋನ್‌ಗಳು:

6. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

ಉತ್ಸರ್ಜನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Excretory system): 2 ಕಿಡ್ನಿ + ಮೂತ್ರನಾಳಗಳು + ಮೂತ್ರಕೋಶ + ಮೂತ್ರ ದ್ವಾರ. ಪ್ರತಿ ಕಿಡ್ನಿಯಲ್ಲಿ ~10 ಲಕ್ಷ ನೆಫ್ರಾನ್‌ಗಳು – ರಚನಾತ್ಮಕ ಘಟಕ. ರಕ್ತದಿಂದ ಯೂರಿಯಾ, ಲವಣ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರು ಫಿಲ್ಟರ್.

ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Skeletal): ಮಾನವನಲ್ಲಿ 206 ಎಲುಬುಗಳು (ವಯಸ್ಕ). ಚಿಕ್ಕ ಎಲುಬು – ಸ್ಟೇಪ್ಸ್ (ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ). ಉದ್ದ ಎಲುಬು – ಫೀಮರ್ (ತೊಡೆ). ದಪ್ಪ ಎಲುಬು – ಫೀಮರ್.

ಸ್ನಾಯು ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸುಮಾರು 640 ಸ್ನಾಯುಗಳು. ಮೂರು ವಿಧ – ಚರ್ಚಿತ (skeletal), ನಯ (smooth), ಹೃದಯ (cardiac).

ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಪುರುಷ – ವೃಷಣ, ಶಿಶ್ನ. ಸ್ತ್ರೀ – ಅಂಡಾಶಯ, ಫಲೋಪಿಯನ್ ಟ್ಯೂಬ್, ಗರ್ಭಾಶಯ. ಗರ್ಭಾವಧಿ – 280 ದಿನ / 40 ವಾರ.

ಚರ್ಮ: ದೇಹದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಂಗ. ಮೂರು ಪದರ – ಎಪಿಡರ್ಮಿಸ್, ಡರ್ಮಿಸ್, ಹೈಪೊಡರ್ಮಿಸ್. ಮೆಲನಿನ್ ವರ್ಣದ್ರವ್ಯ.

7. ಪ್ರಮುಖ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು

• ಸಾಮಾನ್ಯ ದೇಹ ತಾಪಮಾನ: 36.9°C (98.6°F).
• ಸಾಮಾನ್ಯ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ: 120/80 mmHg.
• ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೃದಯ ಬಡಿತ: 72/ನಿಮಿಷ.
• RBC ಸಂಖ್ಯೆ: 4.5–5.5 ಮಿಲಿಯನ್/ಮಿಲಿಲೀಟರ್.
• WBC ಸಂಖ್ಯೆ: 4,000–11,000/ಮಿಲಿಲೀಟರ್.
• ಹಿಮೊಗ್ಲೋಬಿನ್: ಪುರುಷ 14–18 g/dL, ಸ್ತ್ರೀ 12–16 g/dL.
• ರಕ್ತದ pH: 7.35–7.45.
• ಒಟ್ಟು ರಕ್ತ: 5–6 ಲೀಟರ್.
• ಸಣ್ಣ ಕರುಳಿನ ಉದ್ದ: ~6.5 ಮೀಟರ್.

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ