ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಪದಗಳು

ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ (Ecology): ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪರಿಸರದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಅಧ್ಯಯನ. "ಇಕಾಲಜಿ" ಪದವನ್ನು ಜರ್ಮನ್ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಎರ್ನ್ಸ್ಟ್ ಹೆಕೆಲ್ (1866) ಪರಿಚಯಿಸಿದನು.

ಪ್ರಮುಖ ಪದಗಳು:

• ಜೀವಿ (Organism): ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವಂತ ಘಟಕ.
• ಜನಸಂಖ್ಯೆ (Population): ಒಂದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಒಂದೇ ಪ್ರಭೇದದ ಜೀವಿಗಳ ಸಮೂಹ.
• ಸಮುದಾಯ (Community): ವಿವಿಧ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಸಮ್ಮಿಳನ.
• ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Ecosystem): ಜೀವಸಮುದಾಯ + ಭೌತಿಕ ಪರಿಸರ (ಎ.ಜಿ. ಟ್ಯಾನ್ಸ್ಲಿ, 1935).
• ಬಯೋಮ್ (Biome): ವ್ಯಾಪಕ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ – ಅರಣ್ಯ, ಮರುಭೂಮಿ, ಟುಂಡ್ರಾ ಇತ್ಯಾದಿ.
• ಜೀವಗೋಳ (Biosphere): ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಪದರ.
• ಆವಾಸಸ್ಥಾನ (Habitat): ಜೀವಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳ.
• ನಿಚೆ (Niche): ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನ.

2. ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಘಟಕಗಳು

ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು (Biotic):

• ಉತ್ಪಾದಕರು (Producers) – ಸ್ವಪೋಷಕ (autotrophs); ದ್ಯುತಿಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಆಹಾರ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉದಾ. ಹಸಿರು ಸಸ್ಯಗಳು, ಆಲ್ಗೆ.
• ಬಳಕೆದಾರರು (Consumers) – ಪರಪೋಷಕ (heterotrophs).
• ಪ್ರಾಥಮಿಕ (herbivores) – ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ. ಉದಾ. ಜಿಂಕೆ, ಆಕಳು.
• ದ್ವಿತೀಯ (carnivores) – ಪ್ರಾಥಮಿಕರನ್ನು ತಿನ್ನುವ. ಉದಾ. ಹಾವು, ನರಿ.
• ತೃತೀಯ – ದ್ವಿತೀಯರನ್ನು ತಿನ್ನುವ. ಉದಾ. ಹದ್ದು, ಸಿಂಹ.
• ಸರ್ವಭಕ್ಷಕ (omnivores) – ಎರಡೂ ತಿನ್ನುತ್ತವೆ.
• ವಿಘಟಕರು (Decomposers) – ಸತ್ತ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ. ಉದಾ. ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ, ಶಿಲೀಂಧ್ರ.

ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು (Abiotic): ಸೂರ್ಯಬೆಳಕು, ತಾಪಮಾನ, ನೀರು, ಗಾಳಿ, ಮಣ್ಣು, ಖನಿಜಗಳು, pH.

3. ಆಹಾರ ಸರಪಳಿ, ಜಾಲ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಪಿರಮಿಡ್

ಆಹಾರ ಸರಪಳಿ (Food Chain): ಶಕ್ತಿ ಒಂದು ಜೀವಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವ ಅನುಕ್ರಮ.

ಉದಾ. ಹುಲ್ಲು → ಮಿಡತೆ → ಕಪ್ಪೆ → ಹಾವು → ಗಿಡುಗ.

ಆಹಾರ ಜಾಲ (Food Web): ಅನೇಕ ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕ.

ಪೋಷಣಾ ಮಟ್ಟಗಳು (Trophic levels):

• T1 – ಉತ್ಪಾದಕರು
• T2 – ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬಳಕೆದಾರರು
• T3 – ದ್ವಿತೀಯ ಬಳಕೆದಾರರು
• T4 – ತೃತೀಯ ಬಳಕೆದಾರರು

10% ನಿಯಮ (ಲಿಂಡೆಮನ್, 1942): ಒಂದು ಪೋಷಣಾ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೇವಲ 10% ಶಕ್ತಿ ಮಾತ್ರ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಉಳಿದ 90% ಶಾಖ ಮತ್ತು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಸರ ಪಿರಮಿಡ್‌ಗಳು:

• ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಮಿಡ್ – ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ.
• ಜೈವಿಕ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ ಪಿರಮಿಡ್ – ಒಣ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ.
• ಶಕ್ತಿ ಪಿರಮಿಡ್ – ಯಾವಾಗಲೂ ನೇರವಾಗಿಯೇ (upright) ಇರುತ್ತದೆ.

ಜೈವಿಕ ಬಹುಗುಣನ (Biomagnification): DDT ನಂತಹ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಮಟ್ಟದ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತವೆ.

4. ಜೈವಿಕ-ಭೂರಸಾಯನಿಕ ಚಕ್ರಗಳು

ಇಂಗಾಲದ ಚಕ್ರ (Carbon Cycle):

• ದ್ಯುತಿಸಂಶ್ಲೇಷಣೆ – ವಾತಾವರಣದ CO₂ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಸೆರೆ.
• ಉಸಿರಾಟ, ದಹನ, ವಿಘಟನೆಯಿಂದ CO₂ ಮತ್ತೆ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ.

ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಚಕ್ರ (Nitrogen Cycle):

• ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ 78% N₂ ಇದೆ.
• ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಸ್ಥಿರೀಕರಣ – ರೈಜೋಬಿಯಂ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ (ಬೇಳೆ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೇರುಗಳಲ್ಲಿ), ಸಿಡಿಲು, ಆಜೊಟೊಬ್ಯಾಕ್ಟರ್.
• ಅಮೊನಿಫಿಕೇಷನ್, ನೈಟ್ರಿಫಿಕೇಷನ್, ಡಿನೈಟ್ರಿಫಿಕೇಷನ್.

ಜಲ ಚಕ್ರ (Water Cycle): ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ → ಘನೀಕರಣ → ಮಳೆ → ಹರಿವು.

ಆಮ್ಲಜನಕ ಚಕ್ರ: ದ್ಯುತಿಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ; ಉಸಿರಾಟ ಮತ್ತು ದಹನದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆ.

5. ಪ್ರಮುಖ ಬಯೋಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

6. ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ

ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ (Biodiversity): ಎಡ್ವರ್ಡ್ ವಿಲ್ಸನ್ ಬಳಸಿದ ಪದ. ಮೂರು ಮಟ್ಟಗಳು:

1. ಆನುವಂಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ (Genetic).
2. ಪ್ರಭೇದ ವೈವಿಧ್ಯ (Species).
3. ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ವೈವಿಧ್ಯ (Ecosystem).

ಬಿಸಿ ತಾಣಗಳು (Hotspots): ನಾರ್ಮನ್ ಮಯರ್ಸ್ (1988) ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ 36 ಬಿಸಿ ತಾಣಗಳಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ 4 ಬಿಸಿ ತಾಣಗಳು:

1. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾ
2. ಇಂಡೊ-ಬರ್ಮಾ
3. ಹಿಮಾಲಯ
4. ಸುಂದಾಲ್ಯಾಂಡ್ (ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು)

IUCN ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿ (Red List): ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸ್ಥಿತಿ – ಅಳಿದ (Extinct), ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಳಿದ (EW), ವಿಪರೀತ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿ (CR), ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿ (EN), ದುರ್ಬಲ (VU), ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಸಮೀಪ (NT), ಕನಿಷ್ಠ ಆತಂಕ (LC).

ಸಂರಕ್ಷಣಾ ವಿಧಾನಗಳು:

• ಇನ್-ಸಿಟು (In-situ): ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ – ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು, ಬಯೋಸ್ಫಿಯರ್ ರಿಸರ್ವ್‌ಗಳು.
• ಎಕ್ಸ್-ಸಿಟು (Ex-situ): ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿ – ಮೃಗಾಲಯ, ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನ, ಜೀನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕ್.

ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳು:

• ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್ – 1973.
• ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ – 1992.
• ಗಂಗಾ ಆ್ಯಕ್ಷನ್ ಪ್ಲಾನ್ – 1985; ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ – 2014.
• ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಕಾಯಿದೆ – 2002.
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆ – 1972.

7. ಪರಿಸರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು

ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಸಿರುಮನೆ ಪರಿಣಾಮ: CO₂, CH₄, N₂O, CFC, ನೀರಿನ ಆವಿಯಂತಹ ಅನಿಲಗಳಿಂದ ಶಾಖ ಸಂರಕ್ಷಣೆ. ಪ್ರಮುಖ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲ – ಇಂಗಾಲ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ (CO₂).

ಓಝೋನ್ ಕ್ಷಯ: ಸ್ಟ್ರಾಟೊಸ್ಫಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ O₃ ಪದರವು UV ವಿಕಿರಣದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. CFC ಗಳಿಂದ ಹಾನಿ; ಅಂಟಾರ್ಕ್ಟಿಕಾದ ಮೇಲೆ ಓಝೋನ್ ರಂಧ್ರ. ಮಾಂಟ್ರಿಯಲ್ ಪ್ರೋಟೊಕಾಲ್ (1987) – CFC ನಿಷೇಧ.

ಆಮ್ಲ ಮಳೆ (Acid Rain): SO₂ ಮತ್ತು NOₓ ಗಳು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಿಯಿಸಿ H₂SO₄, HNO₃ ರೂಪುಗೊಂಡು ಮಳೆಯಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ. pH < 5.6 ಇರುತ್ತದೆ. ತಾಜ್ ಮಹಲ್‌ಗೆ ಹಾನಿ.

ಇತರ ಮಾಲಿನ್ಯಗಳು:

• ಜಲ ಮಾಲಿನ್ಯ – ಯುಟ್ರೊಫಿಕೇಷನ್, BOD.
• ಶಬ್ದ ಮಾಲಿನ್ಯ – ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಹಿಸಬಹುದಾದ ಶ್ರೇಣಿ 45 dB.
• ಮಣ್ಣಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ – ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್, ಕೀಟನಾಶಕಗಳು.

ಪ್ರಮುಖ ಒಪ್ಪಂದಗಳು:

• ಸ್ಟಾಕ್‌ಹೋಮ್ ಸಮ್ಮೇಳನ – 1972 (ವಿಶ್ವ ಪರಿಸರ ದಿನ ಜೂನ್ 5).
• ರಿಯೋ ಶೃಂಗಸಭೆ – 1992 (CBD, UNFCCC).
• ಕ್ಯೋಟೊ ಪ್ರೋಟೊಕಾಲ್ – 1997.
• ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದ – 2015.
• ರಾಮ್ಸಾರ್ ಸಮಾವೇಶ – 1971 (ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ಸಂರಕ್ಷಣೆ).

ಪ್ರಮುಖ ದಿನಗಳು:

• ಮಾರ್ಚ್ 21 – ವಿಶ್ವ ಅರಣ್ಯ ದಿನ
• ಮಾರ್ಚ್ 22 – ವಿಶ್ವ ಜಲ ದಿನ
• ಏಪ್ರಿಲ್ 22 – ವಿಶ್ವ ಭೂ ದಿನ
• ಮೇ 22 – ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ದಿನ
• ಜೂನ್ 5 – ವಿಶ್ವ ಪರಿಸರ ದಿನ

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ