ಭೂಕಂಪ ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭೂಕಂಪಗಳು (Earthquakes) ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು (Volcanoes) ಭೂಮಿಯ ಆಂತರಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳ (Endogenic forces) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾದ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕಾರಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಭೌತಿಕ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಈ ಎರಡು ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬದಲಾಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಭೂಫಲಕಗಳ ಚಲನೆ (Plate Tectonics) ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ (UPSC) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಭೂಕಂಪನ ಅಲೆಗಳು, ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ಹಂಚಿಕೆಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ಭಾರತವು ಹಿಮಾಲಯದಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಭೂಕಂಪನ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅಂಡಮಾನ್ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗುವ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ (Disaster Management) ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ರಚನೆಯ ಅರಿವು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಈ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿಯು ಭೂಕಂಪದ ಕಾರಣಗಳು, ಅಲೆಗಳ ವಿಧಗಳು, ಮಾಪಕಗಳು, ಭಾರತದ ಭೂಕಂಪನ ವಲಯಗಳು, ಸುನಾಮಿ, ಮತ್ತು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ವಿಧಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಭೂಕಂಪ (Earthquake)

ಭೂಮಿಯ ಆಂತರಿಕ ಪದರಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯು ಹಠಾತ್ತನೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಂಪನಗಳನ್ನು ಭೂಕಂಪ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ನಾಭಿ (Focus / Hypocenter): ಭೂಮಿಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪವು ಹುಟ್ಟುವ ನಿಖರವಾದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಶಕ್ತಿಯು ಅಲೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
* ಅಧಿಕೇಂದ್ರ (Epicenter): ನಾಭಿಯ ನೇರ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಮೇಲಿನ ಬಿಂದು. ಭೂಕಂಪದ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಭೂಕಂಪನ ಅಲೆಗಳು (Seismic Waves)

ಭೂಕಂಪದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯು ಅಲೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಭೂಕಂಪನ ಲೇಖಕ (Seismograph) ಯಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ದಾಖಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅಲೆಗಳು (P-Waves / Primary Waves): ಇವು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಅಲೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲು ಭೂಕಂಪನ ಮಾಪಕವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತವೆ. ಇವು ಶಬ್ದದ ಅಲೆಗಳಂತೆ (Longitudinal) ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಘನ, ದ್ರವ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಎಂಬ ಮೂರೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಬಲ್ಲವು.
* ದ್ವಿತೀಯ ಅಲೆಗಳು (S-Waves / Secondary Waves): ಇವು P-ಅಲೆಗಳ ನಂತರ ಬರುತ್ತವೆ. ಇವು ಕೇವಲ ಘನ (Solid) ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದ್ರವ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿಯ ಹೊರಗಿನ ತಿರುಳು (Outer Core) ದ್ರವ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಈ ಅಲೆಗಳೇ ಕಾರಣ.
* ಮೇಲ್ಮೈ ಅಲೆಗಳು (L-Waves / Surface Waves): ಇವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸಿದರೂ, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿನಾಶಕಾರಿಯಾದ ಅಲೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ (Volcano)

ಭೂಮಿಯ ಆಳದಲ್ಲಿರುವ ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಕರಗಿದ ಶಿಲಾರಸ (Magma), ಅನಿಲಗಳು ಮತ್ತು ಬೂದಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೊರಬರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.
* ಶಿಲಾರಸ ಮತ್ತು ಲಾವಾ (Magma and Lava): ಭೂಮಿಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕರಗಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮ್ಯಾಗ್ಮಾ (Magma) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ಲಾವಾ (Lava) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಕುಳಿ (Crater): ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಕುಳಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
* ಕಾಲ್ಡೆರಾ (Caldera): ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯ ಸ್ಫೋಟದ ತೀವ್ರತೆಗೆ ಕುಳಿಯು ಕುಸಿದು ದೊಡ್ಡದಾದ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶ ನಿರ್ಮಾಣವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಕಾಲ್ಡೆರಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು

ಕೋಷ್ಟಕ 1: ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ವಿಧಗಳು (ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ) ಮತ್ತು ಉದಾಹರಣೆಗಳು

ಕೋಷ್ಟಕ 2: ಭಾರತದ ಭೂಕಂಪನ ವಲಯಗಳು (Seismic Zones of India)

(ಗಮನಿಸಿ: ಭಾರತೀಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಬ್ಯೂರೋ (BIS) ಪ್ರಕಾರ Zone I ಅನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೇವಲ 4 ವಲಯಗಳು (II, III, IV, V) ಮಾತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ.)

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಭೂಕಂಪ — ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೇಂದ್ರ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

ಭೂಕಂಪದ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಪನ

ಭೂಕಂಪಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಭೂಫಲಕಗಳ ಚಲನೆ (Plate Tectonics). ಭೂಮಿಯ ಶಿಲಾಗೋಳವು (Lithosphere) ಹಲವಾರು ಫಲಕಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಇವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಫಲಕಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದಾಗ (Convergent), ದೂರ ಸರಿದಾಗ (Divergent) ಅಥವಾ ಉಜ್ಜಿಕೊಂಡಾಗ (Transform) ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಕ್ತಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಭೂಕಂಪ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಸ್ಫೋಟಗಳು, ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ (Reservoir-induced seismicity), ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಅಥವಾ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಂತಹ ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಭೂಕಂಪಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಮಾಪಕಗಳು (Scales):
1. ರಿಕ್ಟರ್ ಮಾಪಕ (Richter Scale): ಇದು ಭೂಕಂಪದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು (Magnitude) ಅಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು 0 ದಿಂದ 10 ರವರೆಗಿನ ಲಾಗರಿಥಮಿಕ್ (Logarithmic) ಮಾಪಕವಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ 5.0 ತೀವ್ರತೆಯ ಭೂಕಂಪವು 4.0 ತೀವ್ರತೆಯ ಭೂಕಂಪಕ್ಕಿಂತ 10 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಕಂಪನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.
2. ಮರ್ಕಾಲಿ ಮಾಪಕ (Mercalli Scale): ಇದು ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹಾನಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು (Intensity) ಅಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾದ ವಿನಾಶವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದು, I ರಿಂದ XII (1 ರಿಂದ 12) ರವರೆಗಿನ ರೋಮನ್ ಅಂಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುನಾಮಿ (Tsunami)

ಸುನಾಮಿ ಎಂಬುದು ಜಪಾನಿ ಭಾಷೆಯ ಪದವಾಗಿದ್ದು, 'ಬಂದರು ಅಲೆಗಳು' (Harbour waves) ಎಂದರ್ಥ. ಸಾಗರದ ತಳದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಭಾರೀ ಭೂಕಂಪ, ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಸ್ಫೋಟ ಅಥವಾ ಭೂಕುಸಿತದಿಂದಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಬೃಹತ್ ಅಲೆಗಳಾಗಿ ತೀರಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದನ್ನು ಸುನಾಮಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
* 2004 ರ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಸುನಾಮಿ: ಡಿಸೆಂಬರ್ 26, 2004 ರಂದು ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ ಸುಮಾತ್ರಾ ದ್ವೀಪದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ 9.1-9.3 ರಿಕ್ಟರ್ ತೀವ್ರತೆಯ ಭೂಕಂಪ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇಂಡೋ-ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಫಲಕವು ಯುರೇಷಿಯನ್ ಫಲಕದ ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿದ್ದರಿಂದ (Subduction) ಇದು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸುನಾಮಿಯು ಭಾರತ, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಸೇರಿದಂತೆ 14 ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಾವು-ನೋವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಪಾಯಿಂಟ್ (ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಳುಗಿಹೋಯಿತು.

ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ವಿಧಗಳು (ಆಕಾರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ)

1. ರಕ್ಷಾಕವಚ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು (Shield Volcanoes): ಇವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚು ದ್ರವರೂಪದ ಬಸಾಲ್ಟ್ (Basalt) ಲಾವಾದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಾಗಿರದೆ ಅಗಲವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆ: ಹವಾಯಿಯನ್ ದ್ವೀಪದ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು (ಮೌನಾ ಲೋವಾ).
2. ಮಿಶ್ರ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು (Composite / Stratovolcanoes): ಇವು ಲಾವಾ, ಬೂದಿ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುಗಳ ಪದರಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಶಂಕು ಆಕಾರದ ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಲಾವಾ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ನಿಗ್ಧತೆಯನ್ನು (Viscous/Thick) ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಫೋಟಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆ: ಮೌಂಟ್ ಫ್ಯೂಜಿ (ಜಪಾನ್), ಮೌಂಟ್ ಸೇಂಟ್ ಹೆಲೆನ್ಸ್ (USA).
3. ಸಿಂಡರ್ ಶಂಕುಗಳು (Cinder Cones): ಇವು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಇಳಿಜಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಬೂದಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ (Cinders) ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆ

• ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಅಗ್ನಿ ವೃತ್ತ (Pacific Ring of Fire): ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಈ ವಲಯವು ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಮಾರು 75% ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು 90% ಭೂಕಂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಫಲಕಗಳ ಒಮ್ಮುಖ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ (Convergent plate boundary).
• ಮಧ್ಯ-ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ (Mid-Atlantic Ridge): ಇಲ್ಲಿ ಫಲಕಗಳು ಪರಸ್ಪರ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ (Divergent boundary) ಬಿರುಕು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು (Fissure volcanoes) ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಗೀಸರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಸಿನೀರಿನ ಬುಗ್ಗೆಗಳು (Geysers and Hot Springs)

ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಜಲವು ಮ್ಯಾಗ್ಮಾದ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕಾಯ್ದು ಹೊರಬರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿವು.
* ಗೀಸರ್ ಗಳು (Geysers): ಬಿಸಿನೀರು ಮತ್ತು ಹಬೆಯು ನಿಯಮಿತ ಮಧ್ಯಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಂಜಿಯಂತೆ ಚಿಮ್ಮುವುದನ್ನು ಗೀಸರ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆ: ಅಮೆರಿಕದ ಯೆಲ್ಲೋಸ್ಟೋನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿರುವ ಓಲ್ಡ್ ಫೇತ್ ಫುಲ್ ಗೀಸರ್ (Old Faithful Geyser).
* ಬಿಸಿನೀರಿನ ಬುಗ್ಗೆಗಳು (Hot Springs): ಇಲ್ಲಿ ಬಿಸಿನೀರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗಿ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಧಕದ (Sulphur) ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಚರ್ಮ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಬೆಂಕಿಯ ಉಂಗುರ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

• ಭಾರತದ ಭೂಕಂಪನ ಸ್ಥಿತಿ: ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಭೂಭಾಗದ ಸುಮಾರು 59% ಪ್ರದೇಶವು ಭೂಕಂಪನಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುವ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಫಲಕವು (Indian Plate) ನಿರಂತರವಾಗಿ ಯುರೇಷಿಯನ್ ಫಲಕದ (Eurasian Plate) ಕಡೆಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 5 ಸೆಂ.ಮೀ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶವು (Zone V) ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಭೂಕಂಪನ ವಲಯವಾಗಿದೆ.
• ಭಾರತದ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು: ಅಂಡಮಾನ್ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಯಾರನ್ ದ್ವೀಪ (Barren Island) ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೊನೆಯದಾಗಿ 2017 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ನಾರ್ಕೊಂಡಮ್ (Narcondam) ದ್ವೀಪವು ಸುಪ್ತ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯಾಗಿದೆ.
• ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಕರ್ನಾಟಕವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕವು ಭೂಕಂಪನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶವು Zone II (ಕಡಿಮೆ ಅಪಾಯ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು Zone III ಅಡಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಕಂಪನಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕಲಬುರಗಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕಂಡುಬಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಂಪನಗಳು) ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿಲಾಸ್ತರಗಳ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
• ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (Deccan Plateau): ಲಕ್ಷಾಂತರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಬಿರುಕು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ (Fissure Eruption) ಸ್ಫೋಟದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಬಸಾಲ್ಟ್ ಲಾವಾ ಹರಿದು ತಂಪಾಗಿ ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಮಣ್ಣಿನ (Black Soil) ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಭೂಕಂಪಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಿಸ್ಮಾಲಜಿ (Seismology) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಭೂಕಂಪನ ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ P-ಅಲೆಗಳು ಅತಿ ವೇಗವಾದವು, ಆದರೆ L-ಅಲೆಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿನಾಶಕಾರಿಯಾದವು.
• S-ಅಲೆಗಳು ದ್ರವ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಭೂಮಿಯ ಹೊರ ತಿರುಳು ದ್ರವ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ಭೂಕಂಪದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯಲು ರಿಕ್ಟರ್ ಮಾಪಕವನ್ನು (0-10) ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ವಲಯವನ್ನು ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಅಗ್ನಿ ವೃತ್ತ (Ring of Fire) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ದಾರಿದೀಪ (Lighthouse of the Mediterranean) ಎಂದು ಸ್ಟ್ರಾಂಬೋಲಿ (Stromboli) ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪನ ವಲಯಗಳನ್ನು 4 ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ (II, III, IV, V) ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. Zone I ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ.
• ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಅಂಡಮಾನ್ ನ ಬ್ಯಾರನ್ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿದೆ.
• 2004 ರ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಸುನಾಮಿಯು ಇಂಡೋ-ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ಯುರೇಷಿಯನ್ ಫಲಕಗಳ ಡಿಕ್ಕಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತು.
• ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಸ್ಫೋಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೊರಬರುವ ಅನಿಲವೆಂದರೆ ನೀರಿನ ಹಬೆ (Water Vapour).
• ಕರ್ನಾಟಕವು ಭೂಕಂಪನ ವಲಯ II ಮತ್ತು III ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.
• ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯು ಬಸಾಲ್ಟ್ ಲಾವಾದಿಂದ (ಬಿರುಕು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ) ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಭೂಕಂಪನ ಅಲೆಗಳು ದ್ರವ ಮಾಧ್ಯಮದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ?
   A) P-ಅಲೆಗಳು
   B) S-ಅಲೆಗಳು
   C) L-ಅಲೆಗಳು
   D) ಮೇಲಿನ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: S-ಅಲೆಗಳು (ದ್ವಿತೀಯ ಅಲೆಗಳು) ಕೇವಲ ಘನ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ.

2. ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಎಲ್ಲಿದೆ?
   A) ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ
   B) ಅಂಡಮಾನ್ ದ್ವೀಪಗಳು
   C) ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು
   D) ಗುಜರಾತ್ ಕರಾವಳಿ
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: ಅಂಡಮಾನ್ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಯಾರನ್ ದ್ವೀಪವು ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯಾಗಿದೆ.

3. ಭೂಕಂಪದ ನಾಭಿಯ (Focus) ನೇರ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಬಿಂದುವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
   A) ಕಾಲ್ಡೆರಾ
   B) ಕುಳಿ (Crater)
   C) ಅಧಿಕೇಂದ್ರ (Epicenter)
   D) ಹೈಪೋಸೆಂಟರ್
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ನಾಭಿಯ (Focus) ನೇರ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಮೇಲ್ಮೈ ಬಿಂದುವನ್ನು ಅಧಿಕೇಂದ್ರ (Epicenter) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಾನಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.

4. 'ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಅಗ್ನಿ ವೃತ್ತ' (Ring of Fire) ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ?
   A) ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚುಗಳು
   B) ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಕಂಪಗಳು
   C) ತೈಲ ಬಾವಿಗಳು
   D) ಉಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರದ ಅಂಚು ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸಂಭವಿಸುವ ಭೂಕಂಪಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.

5. 2004 ರ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಸುನಾಮಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಘಟನೆ ಯಾವುದು?
   A) ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಸ್ಫೋಟ
   B) ಸಾಗರ ತಳದ ಭೂಕುಸಿತ
   C) ಯುರೇಷಿಯನ್ ಫಲಕದ ಕೆಳಗೆ ಇಂಡೋ-ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಫಲಕದ ಜಾರುವಿಕೆ
   D) ಉಲ್ಕಾಶಿಲೆಯ ಪತನ
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ಸುಮಾತ್ರಾ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಡೋ-ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಫಲಕವು ಯುರೇಷಿಯನ್ ಫಲಕದ ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿದ್ದರಿಂದ (Subduction) 9.1 ತೀವ್ರತೆಯ ಭೂಕಂಪ ಉಂಟಾಗಿ ಸುನಾಮಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು.

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ