ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ನಗರೀಕರಣ (2011ರ ಜನಗಣತಿ)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ನಗರೀಕರಣವು (Population and Urbanization) ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ (UPSC) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿವೆ. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯು (2011 Census) ಭಾರತದ 15ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಗಣತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ 7ನೇ ಜನಗಣತಿಯಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳು, ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಈ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ದಿಕ್ಸೂಚಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಜನಸಾಂದ್ರತೆ, ಲಿಂಗಾನುಪಾತ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ನಗರೀಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶ (Demographic Dividend), ವಲಸೆ (Migration) ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನೀತಿಗಳ (National Population Policy) ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ (Mains) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ವಿಷಯದ ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನವು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ (Demography)

ಇದು ಮಾನವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ, ರಚನೆ, ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ಜನನ, ಮರಣ, ವಲಸೆ ಹಾಗೂ ವಯಸ್ಸಾಗುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಇದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶ (Demographic Dividend)

ಒಂದು ದೇಶದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ (Working-age population, 15-59 ವರ್ಷಗಳು) ಜನರ ಪ್ರಮಾಣವು ಅವಲಂಬಿತರ (ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರು) ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದು, ಇದು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಸುವರ್ಣಾವಕಾಶವಾಗಿದೆ.

ನಗರೀಕರಣ (Urbanization)

ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಜನರ ವಲಸೆ ಮತ್ತು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಗರೀಕರಣ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ, ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಜೀವನ ಮಟ್ಟದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯು ನಗರೀಕರಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ವಲಸೆ (Migration)

ಜನರು ಉದ್ಯೋಗ, ಶಿಕ್ಷಣ, ವಿವಾಹ ಅಥವಾ ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ವಲಸೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಆಂತರಿಕ (Internal - ದೇಶದೊಳಗೆ) ಅಥವಾ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ (International) ಆಗಿರಬಹುದು.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು

ಕೋಷ್ಟಕ 1: 2011ರ ಜನಗಣತಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಳು

ಕೋಷ್ಟಕ 2: ರಾಜ್ಯಗಳ ಶ್ರೇಯಾಂಕ (Top and Bottom States - 2011)

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. 2011ರ ಜನಗಣತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ

2011ರ ಜನಗಣತಿಯನ್ನು "ನಮ್ಮ ಜನಗಣತಿ, ನಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯ" (Our Census, Our Future) ಎಂಬ ಘೋಷವಾಕ್ಯದಡಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಸಿ. ಚಂದ್ರಮೌಳಿ (C. Chandramouli) ಅವರು 2011ರ ಭಾರತದ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಾರ್ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು ಜನಗಣತಿ ಆಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು.

2. ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ

ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ 1.21 ಬಿಲಿಯನ್ (121 ಕೋಟಿ). ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ಭೂವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಕೇವಲ 2.4% ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 17.5% ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 2001-2011ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದರವು 17.7% ಕ್ಕೆ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕ್ರಮಗಳ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

3. ಜನಸಾಂದ್ರತೆ (Population Density)

ಒಂದು ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸರಾಸರಿ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದ ಜನಸಾಂದ್ರತೆ 382. ಬಿಹಾರ (1106) ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ (1028) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶವು ಕೇವಲ 17 ರಷ್ಟು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯು (11,320) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿದೆ.

4. ಲಿಂಗಾನುಪಾತ (Sex Ratio)

ಪ್ರತಿ 1000 ಪುರುಷರಿಗೆ ಇರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ. 2011 ರಲ್ಲಿ ಇದು 943 ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ (2001 ರಲ್ಲಿ 933 ಇತ್ತು). ಆದರೆ, ಮಕ್ಕಳ ಲಿಂಗಾನುಪಾತವು (0-6 ವರ್ಷ) 927 ರಿಂದ 919 ಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿರುವುದು ಕಳವಳಕಾರಿ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಕೇರಳವು 1084 ರೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಹರಿಯಾಣವು 879 ರೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.

5. ಸಾಕ್ಷರತೆ (Literacy)

7 ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ ವಯಸ್ಸಿನ, ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಓದಲು ಮತ್ತು ಬರೆಯಲು ತಿಳಿದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರ 74.04%. ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರದ ನಡುವಿನ ಅಂತರವು (Gender gap in literacy) 16.68% ರಷ್ಟಿದೆ. ಕೇರಳ (94%) ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ (91.3%) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.

6. ನಗರೀಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು (Urbanization Trends)

2011 ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ 31.16% ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದೆ. ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರಗಳನ್ನು (Million-plus cities) ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ನಗರಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. 2011 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ 53 ನಗರಗಳಿದ್ದವು (2001 ರಲ್ಲಿ 35 ಇದ್ದವು). ಮುಂಬೈ, ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಅಗ್ರ 3 ನಗರಗಳಾಗಿವೆ.

7. ವಲಸೆಯ ಮಾದರಿಗಳು (Migration Patterns)

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ವಲಸೆಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ 4 ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ: ಗ್ರಾಮೀಣದಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ (Rural to Rural - ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿವಾಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರ ವಲಸೆ), ಗ್ರಾಮೀಣದಿಂದ ನಗರ (Rural to Urban - ಉದ್ಯೋಗ ಅರಸಿ ಪುರುಷರ ವಲಸೆ), ನಗರದಿಂದ ನಗರ, ಮತ್ತು ನಗರದಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸಿಗರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.

8. ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶ (Demographic Dividend)

ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 62.5% ರಷ್ಟು ಜನರು 15-59 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಯುವ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯು ಭಾರತವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಲಾಭಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ (Skill Development), ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಹೂಡಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

9. ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನೀತಿಗಳು (Population Policies)

ಭಾರತವು 1952 ರಲ್ಲಿಯೇ ಕುಟುಂಬ ಯೋಜನೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು (Family Planning Programme) ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನೀತಿ 2000 (National Population Policy - NPP 2000) ರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವು ಒಟ್ಟು ಫಲವತ್ತತೆ ದರವನ್ನು (Total Fertility Rate - TFR) 2.1 ಕ್ಕೆ (ಬದಲಿ ಮಟ್ಟ - Replacement level) ಇಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು 2045 ರ ವೇಳೆಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು (ಈಗ ಗುರಿಯನ್ನು 2070 ಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ).

10. ಮುಂಬರುವ ಜನಗಣತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ (Upcoming Census Context)

2021 ರ ಜನಗಣತಿಯು ಕೋವಿಡ್-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕದ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಳಂಬವಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಡಿಜಿಟಲ್ ಜನಗಣತಿಯಾಗಲಿದ್ದು (Digital Census), ಮೊಬೈಲ್ ಆ್ಯಪ್ ಮೂಲಕ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ನಡೆಯಲಿದೆ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ನಗರೀಕರಣ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

ಕರ್ನಾಟಕದ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ (KPSC) ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಕರ್ನಾಟಕದ 2011ರ ಜನಗಣತಿ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು:
* ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ: 6.11 ಕೋಟಿ (ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 5.05%). ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು 8ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (2014 ರ ಆಂಧ್ರ ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ).
* ಜನಸಾಂದ್ರತೆ: 319 (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ 382 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ). ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಾಂದ್ರತೆ (4381) ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಕೊಡಗು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ (135) ಹೊಂದಿದೆ.
* ಲಿಂಗಾನುಪಾತ: 973 (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ). ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ (1092) ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ (916) ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.
* ಸಾಕ್ಷರತೆ: 75.36%. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ (88.57%) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಯಾದಗಿರಿ (51.83%) ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಹೊಂದಿದೆ.
* ನಗರೀಕರಣ: ಕರ್ನಾಟಕವು ಶೇ. 38.67 ರಷ್ಟು ನಗರೀಕರಣಗೊಂಡಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ (31.16%) ಮುಂದಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯು 90.94% ರಷ್ಟು ನಗರೀಕರಣಗೊಂಡಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಘೋಷವಾಕ್ಯ: "ನಮ್ಮ ಜನಗಣತಿ, ನಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯ".
• ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಮೆರಿಕ, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಬ್ರೆಜಿಲ್, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
• ಕೇರಳವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಲಿಂಗಾನುಪಾತ (1084) ಮತ್ತು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು (94%) ಹೊಂದಿದೆ.
• ಬಿಹಾರವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಾಂದ್ರತೆ (1106) ಮತ್ತು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು (61.8%) ಹೊಂದಿದೆ.
• ಭಾರತದ ಋಣಾತ್ಮಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ ದಾಖಲಾದ ಏಕೈಕ ರಾಜ್ಯ: ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ (-0.6%).
• ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ (SC) ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಇರುವ ರಾಜ್ಯ: ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ. (ಶೇಕಡಾವಾರು: ಪಂಜಾಬ್).
• ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡ (ST) ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಇರುವ ರಾಜ್ಯ: ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ. (ಶೇಕಡಾವಾರು: ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ/ಮಿಜೋರಾಂ).
• ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಜಿಲ್ಲೆ: ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ.
• ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಜಿಲ್ಲೆ: ಕೊಡಗು.
• ಭಾರತದಲ್ಲಿ 53 ದಶಲಕ್ಷ-ಪ್ಲಸ್ (Million-plus) ನಗರಗಳಿವೆ.
• ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶದ ವಯೋಮಾನ: 15 ರಿಂದ 59 ವರ್ಷಗಳು.
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು: ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಜನಸಾಂದ್ರತೆ (ಪ್ರತಿ ಚ.ಕಿ.ಮೀ.ಗೆ) ಎಷ್ಟು?
   A) 324
   B) 382
   C) 412
   D) 394
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಜನಸಾಂದ್ರತೆ 382. 2001 ರಲ್ಲಿ ಇದು 324 ಆಗಿತ್ತು.

2. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಲಿಂಗಾನುಪಾತ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಯಾವುದು?
   A) ಪಂಜಾಬ್
   B) ರಾಜಸ್ಥಾನ
   C) ಹರಿಯಾಣ
   D) ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ಹರಿಯಾಣವು ಪ್ರತಿ 1000 ಪುರುಷರಿಗೆ ಕೇವಲ 879 ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಲಿಂಗಾನುಪಾತ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.

3. ಕರ್ನಾಟಕದ ಯಾವ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (2011 ರ ಜನಗಣತಿ)?
   A) ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ
   B) ಉಡುಪಿ
   C) ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ
   D) ಧಾರವಾಡ
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯು 88.57% ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.

4. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನೀತಿ 2000 (NPP 2000) ರ ಪ್ರಕಾರ, ಒಟ್ಟು ಫಲವತ್ತತೆ ದರವನ್ನು (TFR) ಎಷ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಲಾಗಿತ್ತು?
   A) 2.5
   B) 2.1
   C) 1.8
   D) 2.0
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ TFR ಅನ್ನು ಬದಲಿ ಮಟ್ಟವಾದ 2.1 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವುದು NPP 2000 ರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು.

5. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ಋಣಾತ್ಮಕ (Negative) ದಶಕದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ರಾಜ್ಯ ಯಾವುದು?
   A) ಗೋವಾ
   B) ತ್ರಿಪುರಾ
   C) ಸಿಕ್ಕಿಂ
   D) ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್
   ಉತ್ತರ: (D)
   ವಿವರಣೆ: ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯವು -0.6% ರಷ್ಟು ಋಣಾತ್ಮಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ