ವಾಯುಭಾರ, ಮಾರುತಗಳು ಮತ್ತು ಮಳೆ

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ವಾಯುಗುಣವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು 'ವಾಯುಭಾರ, ಮಾರುತಗಳು ಮತ್ತು ಮಳೆ' (Atmospheric Pressure, Winds, and Rainfall) ಎಂಬ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಶಾಖವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಉಷ್ಣಾಂಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉಷ್ಣಾಂಶದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ವಾಯುಭಾರದ (Pressure) ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯುಭಾರದಲ್ಲಿನ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇ ಗಾಳಿಯ ಚಲನೆಗೆ, ಅಂದರೆ ಮಾರುತಗಳ (Winds) ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ಮಾರುತಗಳು ಸಾಗರಗಳ ಮೇಲಿಂದ ಬೀಸುವಾಗ ತೇವಾಂಶವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು, ನಂತರ ಸಾಂದ್ರೀಕರಣಗೊಂಡು ಮಳೆಯಾಗಿ (Rainfall) ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ.

KPSC/KAS ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ವಾಯುಭಾರ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ಪ್ರಪಂಚದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾರುತಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಲೂ, ಚಿನೂಕ್, ಮಿಸ್ಟ್ರಲ್), ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಮೇಲೆ ನೇರ ಹಾಗೂ ಅನ್ವಯಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ವಾಯುಭಾರ (Atmospheric Pressure)

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಮೇಲಿನ ಗಾಳಿಯ ಕಂಬವು ತನ್ನ ತೂಕದಿಂದ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಒತ್ತಡವನ್ನು ವಾಯುಭಾರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಅಳೆಯಲು 'ಬಾರೋಮೀಟರ್' (Barometer) ಎಂಬ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಯುಭಾರವು 1013.25 ಮಿಲಿಬಾರ್ (mb) ಇರುತ್ತದೆ. ಉಷ್ಣಾಂಶ ಮತ್ತು ವಾಯುಭಾರವು ವಿಲೋಮಾನುಪಾತದ (Inverse relationship) ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅಂದರೆ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ವಾಯುಭಾರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣಾಂಶ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ವಾಯುಭಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರುತಗಳು (Winds)

ಹೆಚ್ಚಿನ ವಾಯುಭಾರದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಕಡಿಮೆ ವಾಯುಭಾರದ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ (Horizontally) ಚಲಿಸುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು 'ಮಾರುತ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯ ಆವರ್ತನೆಯಿಂದ (Rotation) ಉಂಟಾಗುವ 'ಕೊರಿಯಾಲಿಸ್ ಶಕ್ತಿ' (Coriolis Force) ಮಾರುತಗಳ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಫೆರೆಲ್‌ನ ನಿಯಮದ (Ferrel's Law) ಪ್ರಕಾರ, ಮಾರುತಗಳು ಉತ್ತರ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಎಡಕ್ಕೆ ಬಾಗುತ್ತವೆ.

ಆರ್ದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂದ್ರೀಕರಣ (Humidity and Condensation)

ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿರುವ ನೀರಿನ ಆವಿಯ (Water vapor) ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆರ್ದ್ರತೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಹೈಗ್ರೋಮೀಟರ್ (Hygrometer) ಮೂಲಕ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಿಲ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೀರಿನ ಆವಿಯು ತಂಪಾಗಿ ದ್ರವ ಅಥವಾ ಘನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ (ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ) ಬದಲಾಗುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಾಂದ್ರೀಕರಣ (Condensation) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮೋಡಗಳು, ಇಬ್ಬನಿ (Dew), ಮತ್ತು ಮಂಜು (Fog) ಸಾಂದ್ರೀಕರಣದ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ.

ಮಳೆ (Precipitation/Rainfall)

ಸಾಂದ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಹರಳುಗಳು ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಬಲದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಮಳೆ. ವಾತಾವರಣದ ಗಾಳಿಯು ಮೇಲೇರಿ ತಂಪಾಗುವ ವಿಧಾನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯನ್ನು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಪರಿಚಲನಾ ಮಳೆ (Convectional), ಪರ್ವತ ಮಳೆ (Orographic), ಮತ್ತು ಚಂಡಮಾರುತ ಮಳೆ (Cyclonic).

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು

ಕೋಷ್ಟಕ 1: ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾರುತಗಳು (Local Winds)

ಕೋಷ್ಟಕ 2: ಉಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹೆಸರುಗಳು (Tropical Cyclones)

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಜಾಗತಿಕ ವಾಯು ಪರಿಚಲನೆ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ವಾಯುಭಾರ ಪಟ್ಟಿಗಳು (Pressure Belts)

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟು 7 ಪ್ರಮುಖ ವಾಯುಭಾರ ಪಟ್ಟಿಗಳಿವೆ:
* ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತದ ಕಡಿಮೆ ವಾಯುಭಾರ ಪಟ್ಟಿ (Equatorial Low Pressure Belt): 0° ದಿಂದ 5° ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ವಾಯುಭಾರ ಕಡಿಮೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ಶಾಂತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು 'ಡೋಲ್ಡ್ರಮ್ಸ್' (Doldrums - ಶಾಂತ ವಲಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
* ಉಪ-ಉಷ್ಣವಲಯದ ಅಧಿಕ ವಾಯುಭಾರ ಪಟ್ಟಿಗಳು (Sub-tropical High Pressure Belts): 30° ದಿಂದ 35° ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತದಿಂದ ಮೇಲೇರಿದ ಗಾಳಿಯು ತಂಪಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು 'ಅಶ್ವ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳು' (Horse Latitudes) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
* ಉಪ-ಧ್ರುವೀಯ ಕಡಿಮೆ ವಾಯುಭಾರ ಪಟ್ಟಿಗಳು (Sub-polar Low Pressure Belts): 60° ದಿಂದ 65° ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಭೂಮಿಯ ತಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಗಾಳಿಯು ಹೊರಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ವಾಯುಭಾರ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
* ಧ್ರುವೀಯ ಅಧಿಕ ವಾಯುಭಾರ ಪಟ್ಟಿಗಳು (Polar High Pressure Belts): 90° ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವಗಳ ಬಳಿ ಇವೆ. ವಿಪರೀತ ಚಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಗಾಳಿಯು ಭಾರವಾಗಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

2. ಮಾರುತಗಳ ವಿಧಗಳು (Types of Winds)

ಮಾರುತಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
* ಖಾಯಂ ಅಥವಾ ಗ್ರಹೀಯ ಮಾರುತಗಳು (Planetary Winds): ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಮಾರುತಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧ:
* ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಾರುತಗಳು (Trade Winds): ಉಪ-ಉಷ್ಣವಲಯದ ಅಧಿಕ ವಾಯುಭಾರದಿಂದ ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತದ ಕಡಿಮೆ ವಾಯುಭಾರದ ಕಡೆಗೆ ಬೀಸುತ್ತವೆ.
* ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾರುತಗಳು (Westerlies): ಉಪ-ಉಷ್ಣವಲಯದಿಂದ ಉಪ-ಧ್ರುವೀಯ ವಲಯದತ್ತ ಬೀಸುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ರೋರ್‌ಇಂಗ್ ಫಾರ್ಟೀಸ್ (Roaring Forties - 40°S), ಫ್ಯೂರಿಯಸ್ ಫಿಫ್ಟೀಸ್ (Furious Fifties - 50°S) ಮತ್ತು ಸ್ಕ್ರೀಮಿಂಗ್ ಸಿಕ್ಸ್‌ಟೀಸ್ (Screaming Sixties - 60°S) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
* ಧ್ರುವೀಯ ಮಾರುತಗಳು (Polar Winds): ಧ್ರುವ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಉಪ-ಧ್ರುವೀಯ ಪ್ರದೇಶದತ್ತ ಬೀಸುವ ಅತಿ ಶೀತಲ ಮಾರುತಗಳು.
* ಋತುಮಾನ ಮಾರುತಗಳು (Seasonal Winds): ಋತುಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಮ್ಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮಾರುತಗಳು. ಉದಾಹರಣೆ: ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮಾರುತಗಳು.
* ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾರುತಗಳು (Local Winds): ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಮತ್ತು ವಾಯುಭಾರದ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ ಬೀಸುವ ಮಾರುತಗಳು (ಉದಾ: ಲೂ, ಚಿನೂಕ್, ಮಿಸ್ಟ್ರಲ್).

3. ಚಂಡಮಾರುತಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಾವರ್ತ ಮಾರುತಗಳು (Cyclones and Anticyclones)

• ಚಂಡಮಾರುತಗಳು (Cyclones): ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ವಾಯುಭಾರ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲೂ ಅಧಿಕ ವಾಯುಭಾರವಿದ್ದು, ಗಾಳಿಯು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಮುಖವಾಗಿ ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ (Anti-clockwise) ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ (Clockwise) ಬೀಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು (Tropical) ಮತ್ತು ಸಮಶೀತೋಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳು (Temperate) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.
• ಪ್ರತ್ಯಾವರ್ತ ಮಾರುತಗಳು (Anticyclones): ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ವಾಯುಭಾರ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲೂ ಕಡಿಮೆ ವಾಯುಭಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯು ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಹೊರಮುಖವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ. ಇವು ಶುಭ್ರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ತರುತ್ತವೆ.

4. ಆರ್ದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂದ್ರೀಕರಣ (Humidity and Condensation)

• ನಿರಪೇಕ್ಷ ಆರ್ದ್ರತೆ (Absolute Humidity): ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗಾತ್ರದ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೀರಿನ ಆವಿಯ ನೈಜ ಪ್ರಮಾಣ.
• ಸಾಪೇಕ್ಷ ಆರ್ದ್ರತೆ (Relative Humidity): ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಉಷ್ಣಾಂಶದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ಹೊಂದಿರಬಹುದಾದ ಗರಿಷ್ಠ ತೇವಾಂಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಹೊಂದಿರುವ ತೇವಾಂಶದ ನಡುವಿನ ಅನುಪಾತ. ಇದನ್ನು ಶೇಕಡಾವಾರು (%) ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಪೇಕ್ಷ ಆರ್ದ್ರತೆಯು 100% ತಲುಪಿದಾಗ ಗಾಳಿಯು 'ಪರಿಪೂರ್ಣ' (Saturated) ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂದ್ರೀಕರಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

5. ಮಳೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು (Types of Rainfall)

• ಪರಿಚಲನಾ ಮಳೆ (Convectional Rainfall): ಸಮಭಾಜಕ ವೃತ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರ ಈ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಪರೀತ ಉಷ್ಣಾಂಶದಿಂದ ಗಾಳಿಯು ಬಿಸಿಯಾಗಿ ಮೇಲೇರಿ, ತಂಪಾಗಿ, ಕ್ಯುಮುಲೋನಿಂಬಸ್ (Cumulonimbus) ಮೋಡಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಗುಡುಗು ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು '4 ಗಂಟೆಯ ಮಳೆ' (4 O'clock shower) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
• ಪರ್ವತ ಮಳೆ (Orographic Rainfall): ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಮಾರುತಗಳಿಗೆ ಪರ್ವತಗಳು ಅಡ್ಡಲಾದಾಗ, ಗಾಳಿಯು ಮೇಲೇರಿ ತಂಪಾಗಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತದ ಗಾಳಿ ಎದುರಿಸುವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (Windward side) ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯು ಪರ್ವತ ದಾಟಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು 'ಮಳೆ ನೆರಳಿನ ಪ್ರದೇಶ' (Rain shadow region) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
• ಚಂಡಮಾರುತ / ಮುಂಭಾಗದ ಮಳೆ (Cyclonic / Frontal Rainfall): ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಗಾಳಿಯ ರಾಶಿಗಳು (Air masses) ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದಾಗ, ಹಗುರವಾದ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಗಾಳಿಯು ಮೇಲೇರಿ ತಂಪಾಗಿ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಉಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

• ಮಾನ್ಸೂನ್ (Monsoon): ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ (South-West Monsoon) ಮಾರುತಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಋತುಮಾನ ಮಾರುತವಾಗಿದೆ.
• ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಮಳೆ: ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೀಸುವ ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮಾರುತಗಳಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾ: ಆಗುಂಬೆ) ವಿಪರೀತ ಪರ್ವತ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲಾ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ಚಳ್ಳಕೆರೆ ಮುಂತಾದ ಬಯಲುಸೀಮೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು 'ಮಳೆ ನೆರಳಿನ ಪ್ರದೇಶ' (Rain shadow region) ದಲ್ಲಿ ಬರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ.
• ಮಾನ್ಸೂನ್ ಪೂರ್ವ ಮಳೆ (Pre-monsoon Showers): ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಉಷ್ಣಾಂಶದ ಏರಿಕೆಯಿಂದ ಗುಡುಗು ಸಹಿತ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾಫಿ ಹೂಮಳೆ (Coffee blossoms / Cherry blossoms - ಕಾಫಿ ಗಿಡಗಳು ಹೂ ಬಿಡಲು ಸಹಕಾರಿ) ಮತ್ತು ಮಾವು ಹೂಯ್ಲು (Mango showers - ಮಾವಿನ ಕಾಯಿಗಳು ಬೇಗ ಮಾಗಲು ಸಹಕಾರಿ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು 'ಕಾಲ್ ಬೈಸಾಖಿ' (Kalbaisakhi) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
• ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ಪ್ರಭಾವ: ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯು (ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿ) ಉಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತುತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೂ (ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ) ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ಹಾವಳಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ (ಉದಾ: ತೌಕ್ತೆ, ಬಿಪರ್‌ಜಾಯ್).

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಸಮಾನ ವಾಯುಭಾರವಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಐಸೋಬಾರ್ (Isobars) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
• ಸಮಾನ ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಐಸೋಹೈಟ್ (Isohyets) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
• ಭೂಮಧ್ಯ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ (Equator) ಕೊರಿಯಾಲಿಸ್ ಶಕ್ತಿಯು ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ (Zero), ಧ್ರುವಗಳಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
• ಉತ್ತರ ಗೋಳಾರ್ಧದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ದಿಕ್ಕು: ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರ (Anti-clockwise).
• ಸಹಾರಾ ಮರುಭೂಮಿಯಿಂದ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಬೀಸುವ 'ಸಿರೊಕ್ಕೊ' ಮಾರುತವು ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತದ ಮಳೆ (Blood Rain) ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕೆಂಪು ಮರಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತದೆ.
• 'ಚಿನೂಕ್' ಮಾರುತವನ್ನು ಹಿಮ ಭಕ್ಷಕ (Snow Eater) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ರಾಕಿ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲಿನ ಹಿಮವನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಬೆಳೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
• 'ಅಶ್ವ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳು' (Horse Latitudes) 30° - 35° ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
• ಗಾಳಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಅನಿಮೋಮೀಟರ್ (Anemometer) ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ವಿಂಡ್ ವೇನ್ (Wind Vane) ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
• ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೂಭಾಗ ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾರುತಗಳು (Westerlies) ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತವೆ (Roaring Forties, Furious Fifties).
• ಸಾಪೇಕ್ಷ ಆರ್ದ್ರತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಉಪಕರಣ: ಹೈಗ್ರೋಮೀಟರ್ (Hygrometer).
• ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಗುಂಬೆಯನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚಿರಾಪುಂಜಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಸ್ಥಳ).
• ಉಷ್ಣವಲಯದ ಚಂಡಮಾರುತಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗವನ್ನು ಕಣ್ಣು (Eye of the cyclone) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲಿ ವಾಯುಭಾರ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ