ಭಾರತ — ಸ್ಥಾನ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಭಾಗಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಭಾಗಗಳ (Physiographic Divisions) ಅಧ್ಯಯನವು ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC), ಕೆಎಎಸ್ (KAS) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ (UPSC) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶಾಲವಾದ ದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮೈದಾನಗಳು, ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಕರಾವಳಿ ತೀರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯು ದೇಶದ ಹವಾಮಾನ, ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಕೃಷಿ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಜನಜೀವನದ ಮೇಲೆ ನೇರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಭಾರತದ ಅಕ್ಷಾಂಶ ಮತ್ತು ರೇಖಾಂಶಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ, ನೆರೆಹೊರೆಯ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗಿನ ಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ದ್ವೀಪ ಸಮೂಹಗಳವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಭಾಗದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು, ಕಣಿವೆ ಮಾರ್ಗಗಳು (Passes), ಕರಾವಳಿ ತೀರಗಳು ಮತ್ತು ಗಡಿ ರೇಖೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನೇರ ಹಾಗೂ ಅನ್ವಯಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ವಿಷಯದ ಸಮಗ್ರ ತಿಳುವಳಿಕೆಯು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (Location and Extent)

ಭಾರತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿದೆ (Northern and Eastern Hemisphere).
* ಅಕ್ಷಾಂಶ (Latitudes): ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗವು 8°4' ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶದಿಂದ 37°6' ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.
* ರೇಖಾಂಶ (Longitudes): 68°7' ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದಿಂದ 97°25' ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ.
* ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತ (Tropic of Cancer): 23°30' ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶವು ಭಾರತವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಎರಡು ಸಮಾನ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದ 8 ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ (ಗುಜರಾತ್, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ).
* ಭಾರತದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ವೇಳೆ (Indian Standard Time - IST): 82°30' ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶವನ್ನು ಭಾರತದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಕಾಲಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಗ್ರೀನ್‌ವಿಚ್ ಸರಾಸರಿ ವೇಳೆಗಿಂತ (GMT) 5 ಗಂಟೆ 30 ನಿಮಿಷ ಮುಂದಿದೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮಿರ್ಜಾಪುರ (ಅಲಹಾಬಾದ್ ಬಳಿ) ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.
* ವಿಸ್ತೀರ್ಣ: ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 3.28 ದಶಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಶೇ. 2.4 ರಷ್ಟಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರಪಂಚದ 7ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇಶವಾಗಿದೆ.

ನೆರೆಹೊರೆಯ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಗಡಿಗಳು (Neighbours and Borders)

ಭಾರತವು 15,200 ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ ಭೂಗಡಿಯನ್ನು ಮತ್ತು 7,516.6 ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ ಕರಾವಳಿ ರೇಖೆಯನ್ನು (ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗದ ಕರಾವಳಿ ಉದ್ದ 6,100 ಕಿ.ಮೀ. ಭಾರತವು 7 ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೂಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ: ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ; ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ, ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್; ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್ ದ್ವೀಪ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಜಲಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಶ್ರೀಲಂಕಾವನ್ನು ಭಾರತದಿಂದ ಪಾಕ್ ಜಲಸಂಧಿ (Palk Strait) ಮತ್ತು ಮನ್ನಾರ್ ಕಾರಿ (Gulf of Mannar) ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಭಾಗಗಳು (Physiographic Divisions)

ಭಾರತದ ಮೇಲ್ಮೈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ 5 ಭೌತಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
1. ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು (The Northern Mountains / Himalayas)
2. ಉತ್ತರದ ಮಹಾಮೈದಾನಗಳು (The Northern Plains)
3. ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (The Peninsular Plateau)
4. ಕರಾವಳಿ ಮೈದಾನಗಳು (The Coastal Plains)
5. ದ್ವೀಪಗಳು (The Islands)

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು

ಭಾರತದ ನೆರೆ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಗಡಿಯ ಉದ್ದ (ಅತಿ ಉದ್ದದಿಂದ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕದರವರೆಗೆ):

ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಎತ್ತರ:

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಭಾರತದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ನಕ್ಷೆ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು (The Himalayas)

ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ಯುವ ಮಡಿಕೆ ಪರ್ವತಗಳಾಗಿವೆ (Young Fold Mountains). ಇವು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಕಮರಿಯಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಯ ಕಮರಿಯವರೆಗೆ ಸುಮಾರು 2400 ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಹಬ್ಬಿವೆ. ಹಿಮಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮೂರು ಸಮಾನಾಂತರ ಶ್ರೇಣಿಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
* ಮಹಾ ಹಿಮಾಲಯ ಅಥವಾ ಹಿಮಾದ್ರಿ (Greater Himalayas / Himadri): ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತರದ ಶ್ರೇಣಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರ 6000 ಮೀಟರ್. ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾದ ಮೌಂಟ್ ಎವರೆಸ್ಟ್ (8848.86 ಮೀ - ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿದೆ) ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಕಾಂಚನಜುಂಗಾ ಈ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಹಿಮದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
* ಮಧ್ಯ ಹಿಮಾಲಯ ಅಥವಾ ಹಿಮಾಚಲ (Lesser Himalayas / Himachal): ಹಿಮಾದ್ರಿಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿರುವ ಈ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರ 3700 ರಿಂದ 4500 ಮೀಟರ್. ಪೀರ್ ಪಂಜಾಲ್ (Pir Panjal), ಧೌಲಾಧರ್ (Dhauladhar) ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಶಿಮ್ಲಾ, ಮಸ್ಸೂರಿ, ನೈನಿತಾಲ್, ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್ ನಂತಹ ಗಿರಿಧಾಮಗಳು (Hill stations) ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
* ಹೊರ ಹಿಮಾಲಯ ಅಥವಾ ಶಿವಾಲಿಕ್ (Outer Himalayas / Shiwalik): ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದ ಶ್ರೇಣಿಯಾಗಿದೆ (ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರ 900-1100 ಮೀ). ಹಿಮಾಚಲ ಮತ್ತು ಶಿವಾಲಿಕ್ ನಡುವಿನ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನು 'ಡೂನ್ಸ್' (Duns) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ (ಉದಾ: ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್).
* ಪ್ರಮುಖ ಕಣಿವೆ ಮಾರ್ಗಗಳು (Important Passes): ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಬುರ್ಜಿಲ್ ಮತ್ತು ಜೋಜಿಲಾ (Zoji La), ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಾರಾಲಾಚಾ ಲಾ ಮತ್ತು ಶಿಪ್ಕಿ ಲಾ, ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿ ಲಿಪುಲೇಖ್, ಸಿಕ್ಕಿಂನಲ್ಲಿ ನಾಥು ಲಾ (Nathu La) ಮತ್ತು ಜೇಲೆಪ್ ಲಾ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೊಮ್ಡಿಲಾ.

2. ಉತ್ತರದ ಮಹಾಮೈದಾನಗಳು (The Northern Plains)

ಹಿಮಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಈ ಮೈದಾನವಿದೆ. ಸಿಂಧೂ, ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಗಳು ತಂದಿಟ್ಟ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ (Alluvial soil) ಈ ಮೈದಾನ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೃಷಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವತ್ತಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು 4 ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
* ಭಾಬರ್ (Bhabar): ಶಿವಾಲಿಕ್ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ತಂದಿಟ್ಟ ಕಲ್ಲು, ಜಲ್ಲಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಂಧ್ರಯುಕ್ತ ಪಟ್ಟಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು ಅಂತರ್ಜಾನವಾಗುತ್ತವೆ.
* ತರಾಯ್ (Terai): ಭಾಬರ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿರುವ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ನದಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಇದು ಹೆಸರುವಾಸಿ.
* ಭಂಗರ್ (Bhangar): ಹಳೆಯ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹದ ನೀರು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ.
* ಖಾದರ್ (Khadar): ನದಿ ಪಾತ್ರದ ಬಳಿ ಇರುವ ಹೊಸ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಹದ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ಮಣ್ಣು ಇಲ್ಲಿ ಶೇಖರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಫಲವತ್ತಾಗಿರುತ್ತದೆ.

3. ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (The Peninsular Plateau)

ಇದು ಗೊಂಡ್ವಾನಾ (Gondwana) ಭೂರಾಶಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾದ ಭೂಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಗ್ನಿಶಿಲೆ ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ನರ್ಮದಾ ನದಿಯು ಈ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ:
* ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (Central Highlands): ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ಭಾಗ. ಮಾಳ್ವಾ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ, ಬುಂದೇಲ್‌ಖಂಡ್, ಬಘೇಲ್‌ಖಂಡ್ ಮತ್ತು ಛೋಟಾನಾಗ್‌ಪುರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಅರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಯು ಇದರ ವಾಯುವ್ಯ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ (ಅರಾವಳಿಯ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ ಗುರು ಶಿಖರ್ - 1722 ಮೀ).
* ದಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (Deccan Plateau): ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿರುವ ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರದ ಭೂಭಾಗ. ಇದರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸಾತ್ಪುರ, ಮಹಾದೇವ್ ಮತ್ತು ಮೈಕಲ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳಿವೆ.
* ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು (Western Ghats / Sahyadri): ಇವು ನಿರಂತರ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿವೆ. ಥಾಲ್ ಘಾಟ್, ಭೋರ್ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಪಾಲ್ ಘಾಟ್ ಕಣಿವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಇವುಗಳನ್ನು ದಾಟಬಹುದು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ ಅನಾಮುಡಿ (2695 ಮೀ) ಇಲ್ಲಿದೆ.
* ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳು (Eastern Ghats): ಇವು ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾನದಿ, ಗೋದಾವರಿ, ಕೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ನದಿಗಳಿಂದ ಸವೆತಕ್ಕೊಳಗಾಗಿವೆ. ಜಿಂದಗಡ (Jindhagada) ಮತ್ತು ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಖರಗಳು. ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಸಂಧಿಸುತ್ತವೆ (ದೊಡ್ಡಬೆಟ್ಟ ಇಲ್ಲಿನ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ).

4. ಕರಾವಳಿ ಮೈದಾನಗಳು (The Coastal Plains)

ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಿದಾದ ಕರಾವಳಿ ಮೈದಾನಗಳಿವೆ.
* ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ (Western Coastal Plain): ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಗುಜರಾತ್‌ನಿಂದ ಕೇರಳದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೊಂಕಣ ಕರಾವಳಿ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಗೋವಾ), ಕೆನರಾ ಕರಾವಳಿ (ಕರ್ನಾಟಕ) ಮತ್ತು ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ (ಕೇರಳ) ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿಯು ಹಿನ್ನೀರು ಅಥವಾ 'ಕಾಯಲ್' (Backwaters / Vembanad lake) ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
* ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿ (Eastern Coastal Plain): ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಗಲವಾಗಿದೆ. ಮಹಾನದಿ, ಗೋದಾವರಿ, ಕೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ನದಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು (Deltas) ನಿರ್ಮಿಸಿವೆ. ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು 'ಉತ್ತರ ಸರ್ಕಾರ್' (Northern Circars) ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವನ್ನು 'ಕೋರಮಂಡಲ ಕರಾವಳಿ' (Coromandel Coast) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ (ಒಡಿಶಾ) ಮತ್ತು ಪುಲಿಕಾಟ್ ಸರೋವರಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

5. ದ್ವೀಪಗಳು (The Islands)

ಭಾರತವು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:
* ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು (Andaman and Nicobar Islands): ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಮತ್ತು ಟೆಕ್ಟೋನಿಕ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ. ಇವು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ (ಅರಕನ್ ಯೋಮಾ) ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. '10 ಡಿಗ್ರಿ ಚಾನೆಲ್' (10 Degree Channel) ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಸಕ್ರಿಯ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಬ್ಯಾರನ್ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿದೆ (Barren Island). ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಾದ ಇಂದಿರಾ ಪಾಯಿಂಟ್ (Indira Point) ಗ್ರೇಟ್ ನಿಕೋಬಾರ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.
* ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ (Lakshadweep): ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು ಹವಳದ ದಿಬ್ಬಗಳಿಂದ (Coral reefs / Atolls) ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಕೇವಲ 32 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. '8 ಡಿಗ್ರಿ ಚಾನೆಲ್' ಲಕ್ಷದ್ವೀಪವನ್ನು ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್‌ನಿಂದ ಮತ್ತು '9 ಡಿಗ್ರಿ ಚಾನೆಲ್' ಮಿನಿಕಾಯ್ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಉಳಿದ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

ಭಾರತದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (ದಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ) ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
* ಕರ್ನಾಟಕದ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ: ರಾಜ್ಯವು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು (ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ) ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್ (Biodiversity Hotspot) ಆಗಿದೆ. ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ (1913 ಮೀ) ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದೆ.
* ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿ: ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಕಣಿವೆಗಳು (ಶಿರಾಡಿ, ಚಾರ್ಮಾಡಿ, ಆಗುಂಬೆ, ಹುಲಿಕಲ್), ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು (ಕೆನರಾ ಕರಾವಳಿ, ನವಮಂಗಳೂರು ಬಂದರು) ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡು ಹಾಗೂ ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಓದುವಾಗ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ನದಿಗಳು (ಕೃಷ್ಣಾ, ಕಾವೇರಿ) ಹೇಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪೂರ್ವದತ್ತ ಹರಿದು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಅನ್ವಯಿಕ ಜ್ಞಾನವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತರದ ತುದಿ: ಇಂದಿರಾ ಕಾಲ್ (Indira Col - ಲಡಾಖ್).
• ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿ: ಇಂದಿರಾ ಪಾಯಿಂಟ್ (Indira Point - ಗ್ರೇಟ್ ನಿಕೋಬಾರ್). ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿ: ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ (ತಮಿಳುನಾಡು).
• ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪೂರ್ವದ ತುದಿ: ಕಿಬಿಥು (Kibithu - ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ).
• ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪಶ್ಚಿಮದ ತುದಿ: ಗುಹಾರ್ ಮೋತಿ (Guhar Moti - ಗುಜರಾತ್).
• ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಭೂಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರುವ ದೇಶ: ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ (4,096 ಕಿ.ಮೀ).
• ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಭೂಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರುವ ದೇಶ: ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ (106 ಕಿ.ಮೀ).
• ಅತಿ ಉದ್ದದ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ: ಗುಜರಾತ್. ಎರಡನೆಯದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ.
• ಪಾಕ್ ಜಲಸಂಧಿ (Palk Strait) ಭಾರತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ.
• ಭಾರತದ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಮಡಿಕೆ ಪರ್ವತ: ಅರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿ (Aravali Range).
• ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರ: ಅನಾಮುಡಿ (2,695 ಮೀ - ಕೇರಳ).
• 82.5° ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶವು (IST) ಭಾರತದ 5 ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ (UP, MP, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಒಡಿಶಾ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ).
• ಮ್ಯಾಕ್‌ಮೋಹನ್ ರೇಖೆ (McMahon Line) ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ರೇಖೆ (Radcliffe Line) ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ/ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಭಾರತದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು (IST) ನಿರ್ಧರಿಸುವ 82°30' ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ?
   A) ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ
   B) ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ
   C) ತೆಲಂಗಾಣ
   D) ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ಭಾರತದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ರೇಖಾಂಶವು ಯುಪಿ, ಎಂಪಿ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು ತೆಲಂಗಾಣದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

2. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಕಣಿವೆ ಮಾರ್ಗವು (Pass) ಸಿಕ್ಕಿಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತ-ಚೀನಾ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ?
   A) ಜೋಜಿಲಾ (Zoji La)
   B) ನಾಥು ಲಾ (Nathu La)
   C) ಶಿಪ್ಕಿ ಲಾ (Shipki La)
   D) ಲಿಪುಲೇಖ್ (Lipulekh)
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: ನಾಥು ಲಾ ಕಣಿವೆಯು ಸಿಕ್ಕಿಂನಲ್ಲಿದ್ದು, ಟಿಬೆಟ್ (ಚೀನಾ) ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.

3. ಹೊಸ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ನವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ಉತ್ತರದ ಮೈದಾನದ ಭಾಗವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
   A) ಭಾಬರ್ (Bhabar)
   B) ತರಾಯ್ (Terai)
   C) ಭಂಗರ್ (Bhangar)
   D) ಖಾದರ್ (Khadar)
   ಉತ್ತರ: (D)
   ವಿವರಣೆ: ಖಾದರ್ ಎಂಬುದು ನದಿ ಪಾತ್ರದ ಬಳಿ ಇರುವ ಹೊಸ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಫಲವತ್ತಾದ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಂಗರ್ ಎಂದರೆ ಹಳೆಯ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣು.

4. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವ ಜಲಸಂಧಿ ಯಾವುದು?
   A) 8 ಡಿಗ್ರಿ ಚಾನೆಲ್
   B) 9 ಡಿಗ್ರಿ ಚಾನೆಲ್
   C) 10 ಡಿಗ್ರಿ ಚಾನೆಲ್
   D) ಡಂಕನ್ ಪ್ಯಾಸೇಜ್ (Duncan Passage)
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: 10 ಡಿಗ್ರಿ ಚಾನೆಲ್ ಅಂಡಮಾನ್ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು (ಉತ್ತರಕ್ಕೆ) ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳಿಂದ (ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ) ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ.

5. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳು ಸಂಧಿಸುವ ಸ್ಥಳ ಯಾವುದು?
   A) ಏಲಕ್ಕಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು (Cardamom Hills)
   B) ಅಣ್ಣಾಮಲೈ ಬೆಟ್ಟಗಳು (Annamalai Hills)
   C) ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು (Nilgiri Hills)
   D) ಪಳನಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು (Palani Hills)
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ತಮಿಳುನಾಡು, ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ