ಭಾರತದ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತವು ನದಿಗಳ ನಾಡು. ಭಾರತದ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು (River Systems of India) ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಕೃಷಿ, ಸಾರಿಗೆ, ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಸಿಂಧು ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ನದಿಗಳ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯ ತೊಟ್ಟಿಲುಗಳಾಗಿವೆ. ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಭಾರತದ ನದಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಹರಿಯುವಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಹಿಮಾಲಯದ ನದಿಗಳು (Himalayan Rivers) ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ನದಿಗಳು (Peninsular Rivers).

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC), ಕೆಎಎಸ್ (KAS) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ (UPSC) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ನದಿಗಳ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನಗಳು, ಉಪನದಿಗಳು (Tributaries), ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳು (Drainage Basins), ನದಿ ವಿವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಜಲಪಾತಗಳ ಕುರಿತು ನೇರ ಹಾಗೂ ಅನ್ವಯಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ನದಿ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ (ಉದಾ: ಕಾವೇರಿ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಮಹಾದಾಯಿ) ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದುವುದು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ (Drainage Basin)

ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಸೇರಿ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವ ಒಟ್ಟು ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು 'ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಮುನ್ನ ನದಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿ (Delta) ಅಥವಾ ಅಳಿವೆಗಳನ್ನು (Estuary) ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.

ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

• ಹಿಮಾಲಯದ ನದಿಗಳು: ಇವು ಹಿಮಾಲಯದ ಹಿಮನದಿಗಳಿಂದ (Glaciers) ಉಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಮ ಕರಗುವುದರಿಂದ ನೀರು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಇವು 'ಜೀವನದಿಗಳು' (Perennial rivers). ಇವುಗಳು ಆಳವಾದ ಕಂದರಗಳನ್ನು (Gorges) ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನದಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯನ್ನು (Delta) ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ (ಉದಾ: ಗಂಗಾ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ).
• ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ನದಿಗಳು: ಇವು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಅಥವಾ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಕೇವಲ ಮಳೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುದರಿಂದ 'ಋತುಮಾನದ ನದಿಗಳು' (Seasonal rivers). ಇವುಗಳ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆ ಆಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಡೆಲ್ಟಾಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಅಳಿವೆಗಳನ್ನು (Estuaries) ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ (ಉದಾ: ನರ್ಮದಾ, ತಾಪ್ತಿ).

ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು

• ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು (East-flowing rivers): ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಇಳಿಜಾರು ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದ ಬಹುತೇಕ ನದಿಗಳು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇವು ವಿಶಾಲವಾದ ಡೆಲ್ಟಾಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ (ಉದಾ: ಗೋದಾವರಿ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಕಾವೇರಿ, ಮಹಾನದಿ).
• ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು (West-flowing rivers): ಇವು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇವು ಬಿರುಕು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ (Rift valleys) ಹರಿಯುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಕಡಿದಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಧುಮುಕುತ್ತವೆ. ಇವು ಡೆಲ್ಟಾಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಉದಾ: ನರ್ಮದಾ, ತಾಪ್ತಿ, ಶರಾವತಿ, ನೇತ್ರಾವತಿ).

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು

ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿವರಗಳು

ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಪಾತಗಳು

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಗಂಗಾ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ಹಿಮಾಲಯದ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Himalayan River System)

ಎ. ಸಿಂಧು ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Indus River System):
ಸಿಂಧು ನದಿಯು ಟಿಬೆಟ್‌ನ ಮಾನಸ ಸರೋವರದ ಬಳಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಝಸ್ಕರ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಐದು ಉಪನದಿಗಳೆಂದರೆ (ಪಂಚನದಿಗಳು) - ಝೀಲಂ, ಚೀನಾಬ್ (ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿ), ರಾವಿ, ಬಿಯಾಸ್ ಮತ್ತು ಸಟ್ಲೇಜ್. 1960 ರ ಸಿಂಧು ನದಿ ನೀರು ಒಪ್ಪಂದದ (Indus Water Treaty) ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ರಾವಿ, ಬಿಯಾಸ್ ಮತ್ತು ಸಟ್ಲೇಜ್ ನದಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಸಿಂಧು, ಝೀಲಂ ಮತ್ತು ಚೀನಾಬ್ ನದಿಗಳ 20% ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬಹುದು.

ಬಿ. ಗಂಗಾ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Ganga River System):
ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ನದಿ. ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಗಂಗೋತ್ರಿಯಲ್ಲಿ 'ಭಾಗೀರಥಿ'ಯಾಗಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲಕನಂದಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ ನಂತರ 'ಗಂಗಾ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿ ಯಮುನಾ (ಯಮುನೋತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಉಗಮ). ಎಡದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು: ರಾಮಗಂಗಾ, ಗೋಮತಿ, ಘಾಘ್ರಾ, ಗಂಡಕ್, ಕೋಸಿ (ಬಿಹಾರದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ). ಬಲದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು: ಯಮುನಾ, ಸೋನ್. ಗಂಗಾ ನದಿಯು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ 'ಪದ್ಮಾ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಸಿ. ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Brahmaputra River System):
ಟಿಬೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ 'ತ್ಸಾಂಗ್‌ಪೋ' (Tsangpo) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇದು ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ 'ದಿಹಾಂಗ್' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನದಿ ದ್ವೀಪವಾದ 'ಮಜುಲಿ'ಯನ್ನು (Majuli) ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು 'ಜಮುನಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಗಳು ಸೇರಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಡೆಲ್ಟಾ 'ಸುಂದರಬನ್ಸ್' (Sunderbans) ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.

2. ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Peninsular River System)

ಎ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು:
* ಗೋದಾವರಿ: ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ. ಇದನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗಾ' (Dakshin Ganga) ಅಥವಾ 'ವೃದ್ಧ ಗಂಗಾ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
* ಕೃಷ್ಣಾ: ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನದಿ. ತುಂಗಭದ್ರಾ ಇದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ.
* ಕಾವೇರಿ: ದಕ್ಷಿಣದ ಜೀವನದಿ. ಕೊಡಗಿನ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೃಷಿ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.
* ಮಹಾನದಿ: ಒಡಿಶಾದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಇದು, ಹಿರಾಕುಡ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು (Hirakud Dam - ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಅಣೆಕಟ್ಟು) ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರ ಕೃಷಿಗೆ ವರದಾನವಾಗಿದೆ.

ಬಿ. ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು:
* ನರ್ಮದಾ: ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ. ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾತ್ಪುರ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ನಡುವಿನ ಬಿರುಕು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ (Rift valley) ಹರಿಯುತ್ತದೆ.
* ತಾಪ್ತಿ (Tapti): ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮುಲ್ತಾಯ್ ಬಳಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೂಡ ಬಿರುಕು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

3. ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆ (River Linking Project)

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ಮತ್ತು ಬರಗಾಲವನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆ'ಯನ್ನು (NRLP) ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಡಿ ಮೊದಲ ಯಶಸ್ವಿ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ 'ಕೆನ್-ಬೆಟ್ವಾ ನದಿ ಜೋಡಣೆ' (Ken-Betwa link) ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಬುಂದೇಲ್‌ಖಂಡ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಕಾವೇರಿ ನದಿ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ನದಿ ಜಲ ವಿವಾದಗಳು (Inter-State River Water Disputes):
ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ 262ನೇ ವಿಧಿಯು ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ನದಿ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.
1. ಕಾವೇರಿ ನದಿ ವಿವಾದ: ಕರ್ನಾಟಕ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಕಾವೇರಿ ನೀರು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CWMA) ಇದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ವಿವಾದ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಕರ್ನಾಟಕ, ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ವಿವಾದವಿದೆ.
3. ಮಹಾದಾಯಿ (ಮಾಂಡೋವಿ) ವಿವಾದ: ಕರ್ನಾಟಕ, ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ನಾಲಾ ಯೋಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿವಾದವಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ:
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ (ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಸುಮಾರು 60%). ಶರಾವತಿ, ಕಾಳಿ, ವರಾಹಿ ನದಿಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿವೆ. ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನವಿಲುತೀರ್ಥ ಅಣೆಕಟ್ಟು, ಕಾವೇರಿಗೆ ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ (KRS) ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಗೆ ಹೊಸಪೇಟೆ ಬಳಿ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ: ಗಂಗಾ (2525 ಕಿ.ಮೀ).
• ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ (ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ನದಿ: ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ.
• ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ: ಗೋದಾವರಿ (ಇದನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ).
• ಬಿಹಾರದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ: ಕೋಸಿ (Kosi).
• ಬಂಗಾಳದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ: ದಾಮೋದರ್ (Damodar).
• ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ: ನರ್ಮದಾ.
• ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನದಿ ದ್ವೀಪ: ಮಜುಲಿ (ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ, ಅಸ್ಸಾಂ).
• ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಅಣೆಕಟ್ಟು: ಹಿರಾಕುಡ್ (ಮಹಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ, ಒಡಿಶಾ).
• ಭಾರತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು: ಭಾಕ್ರಾ ನಂಗಲ್ (ಸಟ್ಲೇಜ್ ನದಿ).
• ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ: ಕೃಷ್ಣಾ (ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿ ಕಾವೇರಿ).
• ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ: ಡೋಣಿ (Doni river).
• ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿವೆ (ಉದಾ: ಶರಾವತಿ, ಕಾಳಿ).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ