ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮತ್ತು ಕಿತ್ತೂರು ದಂಗೆ (1824)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಹತ್ವ: ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಆಡಳಿತಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು — 1857ರ ದಂಗೆಗಿಂತ 33 ವರ್ಷ ಮೊದಲೇ. KPSC ಪ್ರಿಲಿಮ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ದಿನಾಂಕಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ದಂಗೆಯ ಕಾರಣದ ಬಗ್ಗೆ ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಪದೇ ಪದೇ ಬಂದಿವೆ.

1. ಹಿನ್ನೆಲೆ — ಕಿತ್ತೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ

• ಕಿತ್ತೂರು ಇಂದಿನ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಣ್ಣ ಸಂಸ್ಥಾನ; ದೇಸಾಯಿ ಮನೆತನದ ಆಳ್ವಿಕೆ.
• ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲಿದ್ದ ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಸ್ಥಾನ — ಕಿತ್ತೂರಿನ ಖಜಾನೆಯ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಣ್ಣಿತ್ತು.
• ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರ ಪತಿ: ರಾಜ ಮಲ್ಲಸರ್ಜ ದೇಸಾಯಿ. ಮಲ್ಲಸರ್ಜನ ನಂತರ ಪುತ್ರ ಶಿವಲಿಂಗರುದ್ರ ಸರ್ಜ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿ 1824ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.

2. ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ — ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪರಿಚಯ

3. ದಂಗೆಯ ಕಾರಣ — ದತ್ತು ಪುತ್ರನ ನಿರಾಕರಣೆ

• 1824ರಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗರುದ್ರ ಸರ್ಜ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ನಿಧನರಾದಾಗ, ಮರಣಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪ ಎಂಬ ಬಾಲಕನನ್ನು ದತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
• ಧಾರವಾಡದ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಜಾನ್ ಥ್ಯಾಕರೆ (John Thackeray) ಈ ದತ್ತು ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಕಿತ್ತೂರಿನ ಖಜಾನೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾದನು.
• ಪರೀಕ್ಷಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮ: ಇದು ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯ "ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿ"ಗಿಂತ (1848) 24 ವರ್ಷ ಮೊದಲಿನ ಘಟನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ "Doctrine of Lapse ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತೂರು ವಿಲೀನವಾಯಿತು" ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆ ತಪ್ಪು — ಆದರೆ ಅದೇ ತತ್ವದ (ದತ್ತು ನಿರಾಕರಣೆ) ಪೂರ್ವರೂಪ ಇದು. KPSC ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಿಕೆ-ಆಧಾರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದೆ.
• ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮೊದಲು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಮಾರ್ಗ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು — ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಗವರ್ನರ್‌ಗೆ (ಎಲ್ಫಿನ್‌ಸ್ಟನ್) ಪತ್ರ ಬರೆದರು; ಮನವಿ ತಿರಸ್ಕೃತವಾಯಿತು.

4. ದಂಗೆಯ ಘಟನಾವಳಿ

ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ — ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1824 (ವಿಜಯ)

• ಥ್ಯಾಕರೆ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಿತ್ತೂರು ಕೋಟೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದನು.
• ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23, 1824: ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸೈನ್ಯ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು; ಜಾನ್ ಥ್ಯಾಕರೆ ಹತನಾದನು — ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಯೋಧ ಅಮಟೂರು ಬಾಳಪ್ಪ ಥ್ಯಾಕರೆಯನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಂದನೆಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.
• ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ( ಸ್ಟೀವನ್‌ಸನ್ ಮತ್ತು ಎಲಿಯಟ್) ಸೆರೆಯಾಳಾದರು; ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು — ಆದರೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮಾತು ತಪ್ಪಿದರು.

ಎರಡನೇ ಯುದ್ಧ — ಡಿಸೆಂಬರ್ 1824 (ಸೋಲು)

• ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ( ಚಾಪ್ಲಿನ್ ನೇತೃತ್ವ/ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ) ಮತ್ತೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು.
• ಆಂತರಿಕ ದ್ರೋಹ: ಕೆಲವರು ಕೋಟೆಯ ಮದ್ದುಗುಂಡಿಗೆ ಸಗಣಿ/ಮಣ್ಣು ಬೆರೆಸಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರೆಂಬ ಉಲ್ಲೇಖ ಜನಪ್ರಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿದೆ.
• ಚೆನ್ನಮ್ಮ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರೂ ಸೆರೆಯಾದರು; ಬೈಲಹೊಂಗಲ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ 1829ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.
• ಪ್ರಮುಖ ಸಹಚರರು: ಸರ್ದಾರ್ ಗುರುಸಿದ್ದಪ್ಪ (ಸೇನಾ ನಾಯಕ), ಅಮಟೂರು ಬಾಳಪ್ಪ, ಮತ್ತು ನಂತರ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ.

5. ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆ (ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆ ಜೋಡಣೆ)

• ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 22–24: ಕಿತ್ತೂರು ಉತ್ಸವ (ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ) — ವಿಜಯದ ದಿನದ ನೆನಪಿಗೆ.
• 1972: ಸಂಸತ್ ಭವನದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಪ್ರತಿಮೆ ಅನಾವರಣ (ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಅವರಿಂದ ).
• ಕಿತ್ತೂರು ತಾಲೂಕು ಘೋಷಣೆ; "ಕಿತ್ತೂರು ಕರ್ನಾಟಕ" — ಹಿಂದಿನ ಮುಂಬೈ-ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ 2021ರಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಹೊಸ ಹೆಸರು (ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆ).
• ಬೆಳಗಾವಿಯ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಾಮಕರಣ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ — ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆಗಳ ಜೊತೆ ಜೋಡಿಸಿ ಓದಿ.

6. ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ (Revision Box)

• ದಂಗೆ: 1824 | ಸ್ಥಳ: ಕಿತ್ತೂರು, ಬೆಳಗಾವಿ | ಕಾರಣ: ದತ್ತು ಪುತ್ರ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪನ ನಿರಾಕರಣೆ
• ಹತನಾದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ: ಜಾನ್ ಥ್ಯಾಕರೆ (ಧಾರವಾಡ ಕಲೆಕ್ಟರ್)
• ಸೆರೆವಾಸ ಮತ್ತು ನಿಧನ: ಬೈಲಹೊಂಗಲ ಕೋಟೆ, 1829
• 1857ಕ್ಕಿಂತ 33 ವರ್ಷ ಮೊದಲು | Doctrine of Lapse ಗಿಂತ ಮೊದಲಿನ ಘಟನೆ

7. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (KPSC ಮಾದರಿ)

ಆಕರಗಳು: ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ (ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ), ಸೂರ್ಯನಾಥ ಕಾಮತ್ — ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಇತಿಹಾಸ, ಕರ್ನಾಟಕ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ (ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ)
** ಗುರುತು ಇರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತರಬೇತುದಾರರು ರಾಜ್ಯ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ/ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಜೊತೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.**