ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (1336–1646)

ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಹತ್ವ: KPSC ಮತ್ತು UPSC ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರ ಪ್ರಶ್ನಾ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ, ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಜೋಡಣೆ, ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧ, ಹಂಪಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ — ಈ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರಶ್ನೆ ಖಚಿತ. ಹಂಪಿ UNESCO ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ತಾಣ (1986) — ಪ್ರಚಲಿತ ಜೋಡಣೆಯೂ ಸಾಧ್ಯ.

1. ಸ್ಥಾಪನೆ (1336)

• ಸ್ಥಾಪಕರು: ಹಕ್ಕ (ಹರಿಹರ I) ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕ (ಬುಕ್ಕರಾಯ I) — ಸಂಗಮನ ಪುತ್ರರು.
• ಗುರು: ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು (ಶೃಂಗೇರಿ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂತ) — ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಗರ ಸ್ಥಾಪನೆ; ನಗರಕ್ಕೆ "ವಿದ್ಯಾನಗರ/ವಿಜಯನಗರ" ಹೆಸರು.
• ರಾಜಧಾನಿ: ಹಂಪಿ (ವಿಜಯನಗರ) — ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ದಂಡೆ, ಇಂದಿನ ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ (2021ರಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಾರಿಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ — ಹೊಸ ಜಿಲ್ಲೆ + ಇತಿಹಾಸ ಜೋಡಣೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಖಚಿತ).

2. ನಾಲ್ಕು ರಾಜವಂಶಗಳು (ಮಾಸ್ಟರ್ ಕೋಷ್ಟಕ)

3. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ (1509–1529) — ಸುವರ್ಣ ಯುಗ

• ಬಿರುದುಗಳು: "ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯ ರಮಾರಮಣ", "ಆಂಧ್ರ ಭೋಜ", "ಮೂರು ರಾಯರ ಗಂಡ"
• ಕೃತಿ: "ಆಮುಕ್ತಮಾಲ್ಯದ" (ತೆಲುಗು) — ರಾಜನೀತಿಯ ಗ್ರಂಥ; ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ "ಜಾಂಬವತಿ ಕಲ್ಯಾಣ".
• ಆಸ್ಥಾನ: "ಅಷ್ಟದಿಗ್ಗಜರು" — ಎಂಟು ತೆಲುಗು ಮಹಾಕವಿಗಳು; ಪ್ರಮುಖರು ಅಲ್ಲಸಾನಿ ಪೆದ್ದನ ("ಆಂಧ್ರ ಕವಿತಾ ಪಿತಾಮಹ") ಮತ್ತು ತೆನಾಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ.
• ಸೇನಾ ಸಾಧನೆ: ರಾಯಚೂರು ದೋಆಬ್ ವಿಜಯ (1520 — ಬಿಜಾಪುರದ ವಿರುದ್ಧ), ಒಡಿಶಾದ ಗಜಪತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ವಿಜಯ.
• ನಿರ್ಮಾಣ: ಹಂಪಿಯ ಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯ, ಹಜಾರ ರಾಮ ದೇವಾಲಯದ ವಿಸ್ತರಣೆ , ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ; ತಾಯಿಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ನಾಗಲಾಪುರ ನಗರ; ರಾಯರ ಕೆರೆ/ಕಮಲಾಪುರ ಕೆರೆ ನೀರಾವರಿ ಕಾಮಗಾರಿ.
• ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಜೊತೆ (ಗೋವಾ) ಕುದುರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧ — ಅಲ್ಬುಕರ್ಕ್ ಸಮಕಾಲೀನ.

4. ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು (ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಜೋಡಣೆ ಕೋಷ್ಟಕ)

ನೆನಪಿನ ತಂತ್ರ: ಪ-ಯ-ಸ್ = ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನಿಗೆ "ಪಾಯಸ" — ಪಯಸ್ ↔ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಜೋಡಿ ಎಂದೂ ಮರೆಯದಿರಿ; ರಜಾಕ್ ↔ ದೇವರಾಯ II.

5. ಆಡಳಿತ, ಸಮಾಜ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

• ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ: ರಾಜ್ಯ → ಮಂಡಲ/ರಾಜ್ಯ → ನಾಡು → ಸ್ಥಳ → ಗ್ರಾಮ; ನಾಯಂಕರ ಪದ್ಧತಿ (ಸೇನಾ ನಾಯಕರಿಗೆ ಭೂ ಹಂಚಿಕೆ) ಮತ್ತು ಆಯಗಾರ ಪದ್ಧತಿ (ಗ್ರಾಮ ಸೇವಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) — ಎರಡೂ ಪದಗಳು ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಬಂದಿವೆ.
• ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (ವಿಜಯನಗರ ಶೈಲಿ): ಎತ್ತರದ ರಾಯಗೋಪುರಗಳು, ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪ, ನೂರು/ಸಾವಿರ ಕಂಬದ ಮಂಟಪಗಳು.
• ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯ: ಕಲ್ಲಿನ ರಥ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಕಂಬಗಳು — ₹50 ನೋಟಿನ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಲಿನ ರಥದ ಚಿತ್ರ (ಪ್ರಚಲಿತ ಜೋಡಣೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗಾಗಲೇ ಬಂದಿದೆ).
• ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ (ಇಂದಿಗೂ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುವ ದೇವಾಲಯ), ಹಜಾರ ರಾಮ, ಲೋಟಸ್ ಮಹಲ್, ಗಜಶಾಲೆ, ಉಗ್ರ ನರಸಿಂಹ ವಿಗ್ರಹ, ಸಾಸಿವೆಕಾಳು/ಕಡಲೆಕಾಳು ಗಣೇಶ.
• ಹಂಪಿ — UNESCO ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ತಾಣ (1986).
• ಸಾಹಿತ್ಯ: ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ (ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ — ಪ್ರೌಢದೇವರಾಯನ ಕಾಲ), ಚಾಮರಸ; ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ — ಪುರಂದರದಾಸರು ("ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಪಿತಾಮಹ" — ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಸಮಕಾಲೀನ) ಮತ್ತು ಕನಕದಾಸರು.

6. ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧ (ರಕ್ಕಸ-ತಂಗಡಿ ಯುದ್ಧ) — 1565

• ಜನವರಿ 1565 — ವಿಜಯನಗರ vs ದಖ್ಖನಿನ ಸುಲ್ತಾನರ ಒಕ್ಕೂಟ (ಬಿಜಾಪುರ, ಅಹಮದ್‌ನಗರ, ಗೋಲ್ಕೊಂಡ, ಬೀದರ್ — ಬೇರಾರ್ ಭಾಗವಹಿಸಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಬಹುತೇಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ನಿಲುವು).
• ವಿಜಯನಗರದ ವಾಸ್ತವಿಕ ನಾಯಕ: ರಾಮರಾಯ (ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯ — ಸದಾಶಿವರಾಯನ ಪರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ); ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಿ ಹತನಾದನು.
• ಪರಿಣಾಮ: ಹಂಪಿ ನಗರದ ವ್ಯಾಪಕ ನಾಶ-ಲೂಟಿ; ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ದುರ್ಬಲ — ಅರವೀಡು ವಂಶ ಪೆನುಗೊಂಡಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರ; 1646ರ ವೇಳೆಗೆ ಅಂತ್ಯ.
• ಪರೀಕ್ಷಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮ: ಯುದ್ಧದ ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಳ ರಕ್ಕಸಗಿ-ತಂಗಡಗಿ ಗ್ರಾಮಗಳ ಬಳಿ (ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ಸಮೀಪ) — ಆದ್ದರಿಂದ "ರಕ್ಕಸ-ತಂಗಡಿ ಯುದ್ಧ" ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರು; ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ಆಯ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ.

7. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (KPSC ಮಾದರಿ)

ಆಕರಗಳು: ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ, NCERT (Themes in Indian History), ಸೂರ್ಯನಾಥ ಕಾಮತ್, Robert Sewell — A Forgotten Empire
** ಪರಿಶೀಲನೆ ಅಗತ್ಯ:** ಪ್ರವಾಸಿ-ರಾಜ ಜೋಡಣೆಗಳು (ಇಬ್ನ್ ಬತೂತ/ಕೊಂಟಿ), ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೃತಿ, ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ-ವಿಸ್ತರಣೆ ವಿವರ, ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧದ ನಿಖರ ದಿನಾಂಕ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟದ ಸಂಯೋಜನೆ, ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾಲ.