ಬಜೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣಕಾಸು
ಬಜೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣಕಾಸು
Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ
1. ಬಜೆಟ್ – ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಆಧಾರ
ಬಜೆಟ್ (Budget) ಎಂದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯ-ವೆಚ್ಚದ ಅಂದಾಜು ಪಟ್ಟಿ. ಸಂವಿಧಾನದ 112ನೇ ಕಲಂ ಇದನ್ನು "ವಾರ್ಷಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಹೇಳಿಕೆ (Annual Financial Statement)" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.
"ಬಜೆಟ್" ಎಂಬ ಪದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದ "Bougette" (ಚರ್ಮದ ಚೀಲ) ದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು:
- ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಬಜೆಟ್: 18 ಫೆಬ್ರವರಿ 1860 (ಜೇಮ್ಸ್ ವಿಲ್ಸನ್).
- ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಬಜೆಟ್: 26 ನವೆಂಬರ್ 1947 (ಆರ್.ಕೆ. ಶಣ್ಮುಖಂ ಚೆಟ್ಟಿ).
- ಗಣರಾಜ್ಯ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಬಜೆಟ್: 1950 (ಜಾನ್ ಮಥಾಯ್).
- 2017ರಿಂದ ರೈಲ್ವೆ ಬಜೆಟ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಜೆಟ್ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನ.
- ಬಜೆಟ್ ದಿನಾಂಕ ಫೆಬ್ರವರಿ 1ಕ್ಕೆ ಬದಲಾವಣೆ (2017).
2. ಬಜೆಟ್ನ ವಿಧಗಳು
| ವಿಧ | ವಿವರಣೆ |
|---|---|
| ಸಮತೋಲಿತ ಬಜೆಟ್ | ಆದಾಯ = ವೆಚ್ಚ |
| ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬಜೆಟ್ | ಆದಾಯ > ವೆಚ್ಚ |
| ಕೊರತೆ ಬಜೆಟ್ | ವೆಚ್ಚ > ಆದಾಯ |
| ಶೂನ್ಯ ಆಧಾರಿತ ಬಜೆಟ್ | ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಶೂನ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭ |
| ಫಲಿತಾಂಶ ಬಜೆಟ್ | ಔಟ್ಪುಟ್ ಆಧಾರಿತ |
| ಲಿಂಗ ಬಜೆಟ್ | ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ |
3. ಬಜೆಟ್ನ ಘಟಕಗಳು
ಬಜೆಟ್ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:
ಎ) ಆದಾಯ ಬಜೆಟ್ (Revenue Budget)
ಬಿ) ಬಂಡವಾಳ ಬಜೆಟ್ (Capital Budget)
ಆದಾಯ ಬಜೆಟ್
| ಆದಾಯ ರಶೀದಿಗಳು | ಆದಾಯ ವೆಚ್ಚಗಳು |
|---|---|
| ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯ (Tax Revenue) | ವೇತನ, ಪಿಂಚಣಿ |
| ತೆರಿಗೆಯೇತರ ಆದಾಯ (Non-Tax Revenue) | ಬಡ್ಡಿ ಪಾವತಿಗಳು |
| ಬಡ್ಡಿ, ಡಿವಿಡೆಂಡ್ | ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳು |
ಬಂಡವಾಳ ಬಜೆಟ್
| ಬಂಡವಾಳ ರಶೀದಿಗಳು | ಬಂಡವಾಳ ವೆಚ್ಚಗಳು |
|---|---|
| ಸಾಲಗಳು (Borrowings) | ಆಸ್ತಿ ನಿರ್ಮಾಣ |
| ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿ | ಸಾಲ ಕೊಡುವಿಕೆ |
| ಬಂಡವಾಳ ಹಿಂಪಡೆಯುವಿಕೆ (Disinvestment) | ಯಂತ್ರೋಪಕರಣ ಖರೀದಿ |
4. ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಧಿಗಳು
ಸಂವಿಧಾನವು ಮೂರು ರೀತಿಯ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ:
| ನಿಧಿ | ಕಲಂ | ವಿವರಣೆ |
|---|---|---|
| ಸಂಚಿತ ನಿಧಿ (Consolidated Fund) | 266(1) | ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯ, ಸಾಲಗಳು |
| ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಖಾತೆ (Public Account) | 266(2) | ಪಿಎಫ್, ಸಣ್ಣ ಉಳಿತಾಯಗಳು |
| ಆಕಸ್ಮಿಕ ನಿಧಿ (Contingency Fund) | 267 | ತುರ್ತು ವೆಚ್ಚಗಳಿಗೆ |
5. ಕೊರತೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು
| ಕೊರತೆ | ಸೂತ್ರ |
|---|---|
| ಆದಾಯ ಕೊರತೆ (Revenue Deficit) | ಆದಾಯ ವೆಚ್ಚ − ಆದಾಯ ರಶೀದಿ |
| ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆ (Fiscal Deficit) | ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚ − (ಆದಾಯ + ಸಾಲೇತರ ಬಂಡವಾಳ ರಶೀದಿ) |
| ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕೊರತೆ (Primary Deficit) | ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆ − ಬಡ್ಡಿ ಪಾವತಿ |
| ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆದಾಯ ಕೊರತೆ | ಆದಾಯ ಕೊರತೆ − ಬಂಡವಾಳ ಆಸ್ತಿ ಅನುದಾನ |
| ಬಜೆಟ್ ಕೊರತೆ | ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚ − ಒಟ್ಟು ರಶೀದಿ |
ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆ ಸರ್ಕಾರ ಎಷ್ಟು ಸಾಲ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
6. FRBM ಕಾಯ್ದೆ 2003
Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003 — ಸರ್ಕಾರಿ ಆರ್ಥಿಕ ಶಿಸ್ತಿಗಾಗಿ:
| ಗುರಿ | ಮೂಲ ಗುರಿ | ಪ್ರಸ್ತುತ |
|---|---|---|
| ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆ | GDPಯ 3% | GDPಯ 4.5% (2025-26 ಗುರಿ) |
| ಆದಾಯ ಕೊರತೆ | 0% | ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ |
| ಸಾಲ-GDP ಅನುಪಾತ | 40% | ಸುಮಾರು 57% |
ಎನ್.ಕೆ. ಸಿಂಗ್ ಸಮಿತಿ (2016) ಈ ಕಾಯ್ದೆಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು.
7. ಬಜೆಟ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಅನುದಾನಗಳು
| ಹಂತ | ವಿವರಣೆ |
|---|---|
| ಬಜೆಟ್ ಮಂಡನೆ | ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರಿಂದ (ಫೆ. 1) |
| ಸಾಮಾನ್ಯ ಚರ್ಚೆ | ಎರಡೂ ಸದನಗಳಲ್ಲಿ |
| ಇಲಾಖಾವಾರು ಪರಿಶೀಲನೆ | ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿಗಳಿಂದ |
| ಅನುದಾನಗಳ ಮೇಲಿನ ಬೇಡಿಕೆ | ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮತ |
| ವಿನಿಯೋಗ ಮಸೂದೆ | ಕಲಂ 114 |
| ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆ | ಕಲಂ 110 |
ಇತರ ಅನುದಾನಗಳು:
- ಲೇಖಾನುದಾನ (Vote on Account) — ಕಲಂ 116
- ಪೂರಕ ಅನುದಾನ (Supplementary Grant) — ಕಲಂ 115
- ಅಸಾಧಾರಣ ಅನುದಾನ (Exceptional Grant) — ಕಲಂ 116(1)(c)
- ಪ್ರತ್ಯಯದ ಅನುದಾನ (Vote of Credit) — ಕಲಂ 116(1)(b)
8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ
(ಬಿ) ವಾರ್ಷಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಹೇಳಿಕೆ
(ಸಿ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಜೆಟ್
(ಡಿ) ಆರ್ಥಿಕ ಪಟ್ಟಿ
(ಬಿ) ಆರ್.ಕೆ. ಶಣ್ಮುಖಂ ಚೆಟ್ಟಿ
(ಸಿ) ಸಿ.ಡಿ. ದೇಶಮುಖ್
(ಡಿ) ಟಿ.ಟಿ. ಕೃಷ್ಣಮಾಚಾರಿ
(ಬಿ) ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚ − (ಆದಾಯ + ಸಾಲೇತರ ಬಂಡವಾಳ ರಶೀದಿ)
(ಸಿ) ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆ − ಬಡ್ಡಿ ಪಾವತಿ
(ಡಿ) ಬಜೆಟ್ ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚ
(ಬಿ) 266(2)
(ಸಿ) 267
(ಡಿ) 280
(ಬಿ) 2003
(ಸಿ) 2005
(ಡಿ) 2008
(ಬಿ) ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆ − ಬಡ್ಡಿ ಪಾವತಿ
(ಸಿ) ಆದಾಯ ಕೊರತೆ + ಬಂಡವಾಳ ವೆಚ್ಚ
(ಡಿ) ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚ − ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ