Economy

ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು RBI

5 min read · PYQ: 2018,2020,2022 · KAS · Updated 22 Aug 2026
Get free daily current affairs and job alerts on Telegram Join Free

ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು RBI

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI)

RBI ಸ್ಥಾಪನೆ: 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 1935, RBI ಕಾಯ್ದೆ 1934 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ. ಹಿಲ್ಟನ್ ಯಂಗ್ ಆಯೋಗ (1926) ಶಿಫಾರಸಿನಂತೆ. ಮೂಲತಃ ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿತ್ತು; 1 ಜನವರಿ 1949ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ.

  • ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ: ಮುಂಬೈ (ಮೂಲತಃ ಕಲ್ಕತ್ತಾ)
  • ಮೊದಲ ಗವರ್ನರ್: ಸರ್ ಒಸ್ಬೋರ್ನ್ ಸ್ಮಿತ್
  • ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಗವರ್ನರ್: ಸಿ.ಡಿ. ದೇಶಮುಖ್
  • ಪ್ರಸ್ತುತ ಗವರ್ನರ್: ಸಂಜಯ್ ಮಲ್ಹೋತ್ರಾ (2024ರಿಂದ)

2. RBI ಯ ಕಾರ್ಯಗಳು

ಕಾರ್ಯ ವಿವರಣೆ
ನೋಟು ಬಿಡುಗಡೆ ₹1 ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ನೋಟುಗಳು
ಸರ್ಕಾರದ ಬ್ಯಾಂಕರ್ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಬ್ಯಾಂಕರ್
ಬ್ಯಾಂಕರ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುವಿಕೆ
ಹಣ ನೀತಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹಣದುಬ್ಬರ ನಿಯಂತ್ರಣ
ಸಾಲ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪರಿಮಾಣ ಮತ್ತು ಗುಣಾತ್ಮಕ
ವಿನಿಮಯ ದರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಫಾರೆಕ್ಸ್ ರಿಸರ್ವ್ ನಿರ್ವಹಣೆ
ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಪರಿವೀಕ್ಷಣೆ Banking Regulation Act 1949

₹1 ನೋಟುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

3. ಹಣ ನೀತಿ (Monetary Policy)

ಹಣ ನೀತಿ ಸಮಿತಿ (MPC): 2016ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತ. 6 ಸದಸ್ಯರು — 3 RBI, 3 ಸರ್ಕಾರ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ. ಗವರ್ನರ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ. ಹಣದುಬ್ಬರ ಗುರಿ: 4% (± 2%).

ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ಸಾಧನಗಳು

ಸಾಧನ ವಿವರಣೆ
ರೆಪೋ ದರ (Repo Rate) RBI ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಸಾಲದ ದರ
ರಿವರ್ಸ್ ರೆಪೋ ದರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ RBI ಸಾಲ ಪಡೆಯುವ ದರ
CRR (Cash Reserve Ratio) ನಿವ್ವಳ ಬೇಡಿಕೆ-ಸಮಯ ಹೊಣೆಗಳ % RBIನಲ್ಲಿ
SLR (Statutory Liquidity Ratio) ಸರ್ಕಾರಿ ಬಾಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಇಡುವ %
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲದ ದರ
MSF ಮಾರ್ಜಿನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಸೌಲಭ್ಯ
OMO ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ

ಗುಣಾತ್ಮಕ ಸಾಧನಗಳು

  • ಮಾರ್ಜಿನ್ ಅಗತ್ಯಗಳು
  • ಸಾಲ ರೇಷನಿಂಗ್
  • ನೈತಿಕ ಒಪ್ಪಂದ
  • ನೇರ ಕ್ರಮ
  • ಪ್ರಚಾರ

4. ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ರಚನೆ

ಶೆಡ್ಯೂಲ್ಡ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
├── ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
│ ├── ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯ (PSB)
│ ├── ಖಾಸಗಿ ವಲಯ
│ ├── ವಿದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
│ └── RRBಗಳು
└── ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು

ಬ್ಯಾಂಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ:
- ಮೊದಲ ಹಂತ: 19 ಜುಲೈ 1969 — 14 ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
- ಎರಡನೇ ಹಂತ: 15 ಏಪ್ರಿಲ್ 1980 — 6 ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
- ಇತ್ತೀಚಿನ ವಿಲೀನದ ನಂತರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು: 12

5. ವಿಶೇಷ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು

ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಉದ್ದೇಶ
SBI 1955 (Imperial Bankನಿಂದ) ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್
NABARD 1982 ಕೃಷಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ
SIDBI 1990 ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆ
EXIM Bank 1982 ರಫ್ತು-ಆಮದು
NHB 1988 ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ
RRBಗಳು 1975 ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್

6. ಹೊಸ ವಿಧದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು

ಪೇಮೆಂಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (2015):
- ಠೇವಣಿ ₹2 ಲಕ್ಷದವರೆಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು
- ಸಾಲ ನೀಡಲಾರವು
- ಉದಾ: ಪೇಟಿಎಂ, ಏರ್ಟೆಲ್, ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್

ಸ್ಮಾಲ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್:
- MSME, ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ ಒತ್ತು
- 75% PSL (Priority Sector Lending)

7. ಆದ್ಯತಾ ವಲಯ ಸಾಲ (PSL)

ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ANBCಯ 40% ಆದ್ಯತಾ ವಲಯಕ್ಕೆ ನೀಡಬೇಕು.

ಉಪ-ವಲಯ ಗುರಿ
ಕೃಷಿ 18%
ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು 7.5%
ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗಗಳು 12%

8. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸುಧಾರಣೆಗಳು

  • BASEL III ಬಂಡವಾಳ ಪರ್ಯಾಪ್ತತೆ ಮಾನದಂಡ (9% CAR)
  • NPA (Non-Performing Assets): 90 ದಿನ ಬಡ್ಡಿ/ಅಸಲು ಪಾವತಿಸದ ಸಾಲಗಳು
  • IBC 2016 (Insolvency and Bankruptcy Code)
  • ಜಾನ್ ಧನ್ ಯೋಜನೆ (2014) — ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಾವೇಶ
  • UPI, RTGS, NEFT, IMPS — ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ

9. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ

1. RBI ಯಾವಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಂಡಿತು?
(ಎ) 1935
(ಬಿ) 1947
(ಸಿ) 1949
(ಡಿ) 1969
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — 1 ಜನವರಿ 1949.
2. ಹಣ ನೀತಿ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ?
(ಎ) 4
(ಬಿ) 5
(ಸಿ) 6
(ಡಿ) 7
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — 3 RBI + 3 ಸರ್ಕಾರಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ; ಗವರ್ನರ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ.
3. ರೆಪೋ ದರ ಎಂದರೇನು?
(ಎ) RBI ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಸಾಲದ ದರ
(ಬಿ) RBI ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲದ ದರ
(ಸಿ) ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ನೀಡುವ ದರ
(ಡಿ) ಬಡ್ಡಿ ವಿಲೋಮ ದರ
ಉತ್ತರ: (ಬಿ) — ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲದ ದರ.
4. ಮೊದಲ ಹಂತದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು?
(ಎ) 6
(ಬಿ) 12
(ಸಿ) 14
(ಡಿ) 20
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — 19 ಜುಲೈ 1969ರಂದು 14 ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು.
5. NABARD ಸ್ಥಾಪನೆ ಯಾವ ವರ್ಷ?
(ಎ) 1975
(ಬಿ) 1980
(ಸಿ) 1982
(ಡಿ) 1988
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — 12 ಜುಲೈ 1982.
6. ಆದ್ಯತಾ ವಲಯ ಸಾಲದ ಒಟ್ಟು ಗುರಿ ANBCಯ ಎಷ್ಟು?
(ಎ) 25%
(ಬಿ) 33%
(ಸಿ) 40%
(ಡಿ) 50%
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ PSL ಗುರಿ 40%.

Related notes — Economy

Economy

ಕರ್ನಾಟಕದ ಆರ್ಥಿಕತೆ

 Economy

ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

 Economy

1991ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು — LPG

 Economy

ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ

 Economy

ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ಆರ್ಥಿಕತೆ

 Economy

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣಕಾಸು — ವಿತ್ತೀಯ ನೀತಿ, ಕೊರತೆಗಳು
Back to all notes