ಆರ್‌ಬಿಐ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (Reserve Bank of India - RBI) ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದ್ದು, ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ದೇಶದ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ, ಹಣದುಬ್ಬರವನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಡುವ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪೂರಕವಾದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಆರ್‌ಬಿಐ ರೂಪಿಸುವ ಹಣಕಾಸು ನೀತಿಯು (Monetary Policy) ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಹಣದ ಹರಿವನ್ನು (Liquidity) ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬೆಲೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KAS, PSI, FDA) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ 'ಆರ್‌ಬಿಐ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ' ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಈ ವಿಭಾಗದಿಂದ ರೆಪೋ ದರ, ನಗದು ಮೀಸಲು ಅನುಪಾತ (CRR), ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ (OMO) ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಸಮಿತಿ (MPC) ಕುರಿತು ನೇರ ಹಾಗೂ ಅನ್ವಯಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅರಿವು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ (Monetary Policy)

ಹಣಕಾಸು ನೀತಿಯು ಆರ್‌ಬಿಐನಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಡುವ ನೀತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಹಣದ ಪೂರೈಕೆ, ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಲದ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಣದುಬ್ಬರವನ್ನು (Inflation) ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಡುವುದು. ಇದು ವಿಸ್ತರಣಾತ್ಮಕ (Expansionary - ಬಡ್ಡಿದರ ಕಡಿತ) ಅಥವಾ ಸಂಕುಚಿತ (Contractionary - ಬಡ್ಡಿದರ ಹೆಚ್ಚಳ) ನೀತಿಯಾಗಿರಬಹುದು.

ದ್ರವ್ಯತೆ (Liquidity)

ದ್ರವ್ಯತೆ ಎಂದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ನಗದು ಹಣದ ಪ್ರಮಾಣ. ಆರ್‌ಬಿಐ ವಿವಿಧ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಈ ದ್ರವ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ (ಹಣದುಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಅಥವಾ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ (ಹಣದುಬ್ಬರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ).

ಹಣದುಬ್ಬರ ಗುರಿ ನಿಗದಿ (Inflation Targeting)

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದದಂತೆ, ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ಗ್ರಾಹಕ ಬೆಲೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ (CPI) ಆಧಾರಿತ ಹಣದುಬ್ಬರವನ್ನು ಶೇ. 4 ರಷ್ಟು (ಶೇ. +/- 2 ರಷ್ಟು ಏರಿಳಿತದೊಂದಿಗೆ, ಅಂದರೆ 2% ರಿಂದ 6% ರೊಳಗೆ) ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ

ಕೋಷ್ಟಕ 1: ಆರ್‌ಬಿಐ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೈಲಿಗಲ್ಲುಗಳು
| ವರ್ಷ | ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆ |
| :--- | :--- |
| 1926 | ಹಿಲ್ಟನ್ ಯಂಗ್ ಆಯೋಗದ (Royal Commission on Indian Currency and Finance) ಶಿಫಾರಸು. |
| 1934 | ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕಾಯ್ದೆ (RBI Act) ಅಂಗೀಕಾರ. |
| 1935 | ಏಪ್ರಿಲ್ 1 ರಂದು ಆರ್‌ಬಿಐ ಸ್ಥಾಪನೆ (ಆರಂಭಿಕ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಕಲ್ಕತ್ತಾ). |
| 1937 | ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಿಂದ ಮುಂಬೈಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. |
| 1949 | ಜನವರಿ 1 ರಂದು ಆರ್‌ಬಿಐ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ (Nationalisation). |
| 2016 | ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಸಮಿತಿ (MPC) ರಚನೆ. |

ಕೋಷ್ಟಕ 2: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳು (Currency Printing Presses)
| ಮುದ್ರಣಾಲಯದ ಸ್ಥಳ | ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆ |
| :--- | :--- |
| ಮೈಸೂರು (ಕರ್ನಾಟಕ) | BRBNMPL (ಆರ್‌ಬಿಐನ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ) |
| ಸಾಲ್ಬೋನಿ (ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ) | BRBNMPL (ಆರ್‌ಬಿಐನ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ) |
| ನಾಸಿಕ್ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) | SPMCIL (ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆ) |
| ದೇವಾಸ್ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ) | SPMCIL (ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆ) |

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ಆರ್‌ಬಿಐನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳು (Functions of RBI)

• ಕರೆನ್ಸಿ ವಿತರಣೆ (Issuer of Currency): 1 ರೂಪಾಯಿಯ ನೋಟು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ (ಅವುಗಳನ್ನು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯ ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ), ಉಳಿದೆಲ್ಲಾ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಆರ್‌ಬಿಐ ಮುದ್ರಿಸಿ ವಿತರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಸರ್ಕಾರದ ಬ್ಯಾಂಕರ್ (Banker to the Government): ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಬ್ಯಾಂಕರ್ ಆಗಿ, ಅವುಗಳ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬ್ಯಾಂಕ್ (Banker's Bank): ಎಲ್ಲಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಮೀಸಲು ಹಣವನ್ನು ಆರ್‌ಬಿಐನಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು. ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ 'ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯದಾತ' (Lender of Last Resort) ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
• ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ರಕ್ಷಕ (Custodian of Forex Reserves): ರೂಪಾಯಿಯ ವಿನಿಮಯ ದರವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಡಲು ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯನ್ನು (Foreign Exchange Reserves) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
• ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಯಂತ್ರಕ (Regulator): ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾಯ್ದೆ 1949 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

2. ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಸಮಿತಿ (Monetary Policy Committee - MPC)

ಉರ್ಜಿತ್ ಪಟೇಲ್ ಸಮಿತಿಯ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ 2016 ರಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐ ಕಾಯ್ದೆ 1934 ನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿ MPC ಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.
* ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ: 6 ಸದಸ್ಯರು (3 ಆರ್‌ಬಿಐನಿಂದ + 3 ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತರು).
* ಅಧ್ಯಕ್ಷರು: ಆರ್‌ಬಿಐ ಗವರ್ನರ್ (ಪದನಿಮಿತ್ತ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು).
* ನಿರ್ಧಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ (ಟೈ ಆದಾಗ ಗವರ್ನರ್‌ಗೆ 'Casting Vote' ಇರುತ್ತದೆ).
* ಸಭೆಗಳು: ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 4 ಬಾರಿ ಸಭೆ ಸೇರಬೇಕು.

3. ಹಣಕಾಸು ನೀತಿಯ ಸಾಧನಗಳು (Monetary Policy Instruments)

ಎ. ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ಸಾಧನಗಳು (Quantitative Tools): ಇವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ಹಣದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ.
* ರೆಪೋ ದರ (Repo Rate): ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು (Government Securities) ಅಡಮಾನವಿಟ್ಟು ಆರ್‌ಬಿಐನಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಬಡ್ಡಿ ದರ. ರೆಪೋ ದರ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಣದ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
* ರಿವರ್ಸ್ ರೆಪೋ ದರ (Reverse Repo Rate): ಆರ್‌ಬಿಐ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಬಡ್ಡಿ ದರ.
* ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್ (Standing Deposit Facility - SDF): 2022 ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಹೊಸ ಸಾಧನ. ಯಾವುದೇ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು (Collateral) ನೀಡದೆ ಆರ್‌ಬಿಐ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ದ್ರವ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.
* ಎಂಎಸ್‌ಎಫ್ (Marginal Standing Facility - MSF): ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ SLR ಕೋಟಾದ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು ಅಡಮಾನವಿಟ್ಟು ಆರ್‌ಬಿಐನಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲದ ದರ. ಇದು ರೆಪೋ ದರಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.
* ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ (Bank Rate): ಯಾವುದೇ ಭದ್ರತೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಆರ್‌ಬಿಐ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ನೀಡುವ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಬಡ್ಡಿ ದರ.
* ನಗದು ಮೀಸಲು ಅನುಪಾತ (Cash Reserve Ratio - CRR): ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಠೇವಣಿಯ (NDTL) ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶೇಕಡಾವಾರು ಹಣವನ್ನು ಆರ್‌ಬಿಐ ಬಳಿ ನಗದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಇಡಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣ. ಇದರ ಮೇಲೆ ಆರ್‌ಬಿಐ ಯಾವುದೇ ಬಡ್ಡಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.
* ಶಾಸನಬದ್ಧ ದ್ರವ್ಯತೆ ಅನುಪಾತ (Statutory Liquidity Ratio - SLR): ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಠೇವಣಿಯ (NDTL) ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶೇಕಡಾವಾರು ಹಣವನ್ನು ನಗದು, ಚಿನ್ನ ಅಥವಾ ಸರ್ಕಾರಿ ಭದ್ರತೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಳಿಯೇ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣ.
* ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ (Open Market Operations - OMO): ಆರ್‌ಬಿಐ ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು (G-Secs) ಖರೀದಿಸುವ ಅಥವಾ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

ಬಿ. ಗುಣಾತ್ಮಕ ಸಾಧನಗಳು (Qualitative Tools): ಇವು ಸಾಲದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಲಯಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ.
* ಮಾರ್ಜಿನ್ ಅಗತ್ಯತೆಗಳು (Margin Requirements): ಸಾಲದ ಮೊತ್ತ ಮತ್ತು ಅಡಮಾನವಿಡುವ ಆಸ್ತಿಯ ಮೌಲ್ಯದ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ.
* ನೈತಿಕ ಪ್ರಭಾವ (Moral Suasion): ಆರ್‌ಬಿಐ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ನೀಡುವ ಸಲಹೆ ಅಥವಾ ಮನವಿ.
* ನೇರ ಕ್ರಮ (Direct Action): ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮೇಲೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸುವುದು.

4. ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಪ್ರಸರಣ (Monetary Policy Transmission)

ಆರ್‌ಬಿಐ ತನ್ನ ರೆಪೋ ದರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದಾಗ, ಆ ಬದಲಾವಣೆಯು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ (ಸಾಲದ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳ ಕಡಿತ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಳದ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ತಲುಪುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಪ್ರಸರಣ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಆರ್‌ಬಿಐ 'MCLR' ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ 'External Benchmark Lending Rate (EBLR)' ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ.

5. ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪಾಯಿ (Digital Rupee / CBDC)

ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕರೆನ್ಸಿ (CBDC) ಎಂಬುದು ಆರ್‌ಬಿಐ ಹೊರಡಿಸುವ ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪದ ಅಧಿಕೃತ ಕರೆನ್ಸಿಯಾಗಿದೆ.
* e₹-W (Wholesale): ಸಗಟು ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ (ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಡುವಿನ ವಹಿವಾಟು).
* e₹-R (Retail): ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ).
ಇದು ಬ್ಲಾಕ್‌ಚೈನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಕರೆನ್ಸಿಯಷ್ಟೇ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

• ಮೈಸೂರು ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯ: ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟ್ ಮುದ್ರಣ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (BRBNMPL) ಘಟಕವು ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಗಣನೀಯ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ.
• ಆದ್ಯತಾ ವಲಯದ ಸಾಲ (Priority Sector Lending): ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಸಾಲದ 40% ಅನ್ನು ಕೃಷಿ, MSME ಮುಂತಾದ ಆದ್ಯತಾ ವಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೃಷಿ ವಲಯ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು/ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಭಾಗದ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ (MSME) ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಆರ್‌ಬಿಐನ ಮೊದಲ ಗವರ್ನರ್: ಸರ್ ಓಸ್ಬೋರ್ನ್ ಸ್ಮಿತ್ (Sir Osborne Smith).
• ಆರ್‌ಬಿಐನ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಗವರ್ನರ್: ಸಿ.ಡಿ. ದೇಶಮುಖ್ (C.D. Deshmukh).
• ಪ್ರಸ್ತುತ ಆರ್‌ಬಿಐ ಗವರ್ನರ್ (2024 ರಂತೆ): ಶಕ್ತಿಕಾಂತ್ ದಾಸ್ (Shaktikanta Das - 25ನೇ ಗವರ್ನರ್).
• ಆರ್‌ಬಿಐನ ಲಾಂಛನ: ತಾಳೆ ಮರ ಮತ್ತು ಹುಲಿ (Palm tree and Tiger).
• ಆರ್‌ಬಿಐ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ: ಏಪ್ರಿಲ್ 1 ರಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ 31 (2020-21 ರಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮೊದಲು ಜುಲೈ-ಜೂನ್ ಆಗಿತ್ತು).
• ಹಣದುಬ್ಬರವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಆರ್‌ಬಿಐ ಪ್ರಸ್ತುತ 'ಗ್ರಾಹಕ ಬೆಲೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ (CPI - Combined)' ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.
• CRR ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬಳಿ ಸಾಲ ನೀಡಲು ಹಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಹಣದುಬ್ಬರ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.
• ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿನ ಮೇಲೆ 'ಹಣಕಾಸು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ' (Finance Secretary) ಸಹಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಉಳಿದ ನೋಟುಗಳ ಮೇಲೆ ಆರ್‌ಬಿಐ ಗವರ್ನರ್ ಸಹಿ ಇರುತ್ತದೆ.
• 'ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಒಂಬುಡ್ಸ್‌ಮನ್' (Banking Ombudsman) ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆರ್‌ಬಿಐ ಗ್ರಾಹಕರ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ.
• ಆರ್‌ಬಿಐನ ಕೇಂದ್ರ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ (Central Board of Directors) 21 ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ.
• ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ಗರಿಷ್ಠ 10,000 ರೂಪಾಯಿ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ (ಆರ್‌ಬಿಐ ಕಾಯ್ದೆ 1934 ರ ಪ್ರಕಾರ).
• ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾಯ್ದೆ (FEMA) 1999 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ಅನ್ನು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು?
   A) 1935
   B) 1947
   C) 1949
   D) 1950
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: ಆರ್‌ಬಿಐ ಅನ್ನು ಜನವರಿ 1, 1949 ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.)

2. ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ (MPC) ಒಟ್ಟು ಎಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ?
   A) 4
   B) 5
   C) 6
   D) 7
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: MPC ಯಲ್ಲಿ 3 ಆರ್‌ಬಿಐ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು 3 ಸರ್ಕಾರಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತರು ಸೇರಿ ಒಟ್ಟು 6 ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ.)

3. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಆರ್‌ಬಿಐನಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಬಡ್ಡಿ ದರವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
   A) ರಿವರ್ಸ್ ರೆಪೋ ದರ
   B) ರೆಪೋ ದರ
   C) ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ
   D) ನಗದು ಮೀಸಲು ಅನುಪಾತ
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲದ ದರವೇ ರೆಪೋ ದರ.)

4. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐನ ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಎಲ್ಲಿದೆ?
   A) ಬೆಂಗಳೂರು
   B) ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ
   C) ಮಂಗಳೂರು
   D) ಮೈಸೂರು
   ಉತ್ತರ: (D) (ವಿವರಣೆ: ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ BRBNMPL ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯವಿದೆ.)

5. ಆರ್‌ಬಿಐನ ಹಣದುಬ್ಬರ ಗುರಿ (Inflation Target) ಮಿತಿ ಎಷ್ಟು?
   A) 2% ರಿಂದ 6%
   B) 3% ರಿಂದ 5%
   C) 4% ರಿಂದ 8%
   D) 1% ರಿಂದ 4%
   ಉತ್ತರ: (A) (ವಿವರಣೆ: ಗುರಿ 4% ಆಗಿದ್ದು, +/- 2% ನಮ್ಯತೆ (Flexibility) ಇರುವುದರಿಂದ 2% ರಿಂದ 6% ರೊಳಗೆ ಇರಬೇಕು.)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ