ಸಿಂಧು ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ (Indus Valley Civilization)
Get free daily current affairs and job alerts on Telegram
Join Free
ಸಿಂಧು ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ (Indus Valley Civilization)
Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ
1. ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾಲಮಾನ
ಸಿಂಧು ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ (Indus Valley Civilization – IVC) ಜಗತ್ತಿನ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದನ್ನು ಹರಪ್ಪಾ ನಾಗರಿಕತೆ (Harappan Civilization) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಪತ್ತೆಯಾದ ತಾಣ ಹರಪ್ಪಾ (1921).
- ಕಂಡುಹಿಡಿದವರು: ದಯಾ ರಾಮ್ ಸಾಹ್ನಿ (ಹರಪ್ಪಾ – 1921), ರಾಖಾಲ್ ದಾಸ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ (ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ – 1922)
- ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾಲಮಾನ: ಸು. 2500 BCE – 1750 BCE (ಪ್ರೌಢ ಹರಪ್ಪಾ ಕಾಲ)
- ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಕಾಗೆಂಡೋರ್ (ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ), ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಆಲಂಗೀರ್ಪುರ (ಉ.ಪ್ರ), ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಾಂಡಾ (ಜಮ್ಮು), ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ದೈಮಾಬಾದ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ)
- ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ: ಸುಮಾರು 13 ಲಕ್ಷ ಚ.ಕಿ.ಮೀ – ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರ
2. ಪ್ರಮುಖ ತಾಣಗಳು
| ತಾಣ | ಈಗಿನ ಸ್ಥಳ | ನದಿ | ಕಂಡುಹಿಡಿದವರು | ವಿಶೇಷತೆ |
|---|---|---|---|---|
| ಹರಪ್ಪಾ | ಪಂಜಾಬ್ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ) | ರಾವಿ | ದಯಾ ರಾಮ್ ಸಾಹ್ನಿ (1921) | ಆರು ಧಾನ್ಯಾಗಾರಗಳು, ಶವಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸಮಾಧಿ |
| ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ | ಸಿಂಧ್ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ) | ಸಿಂಧು | ಆರ್.ಡಿ. ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ (1922) | ಮಹಾ ಸ್ನಾನಗೃಹ (Great Bath), ನೃತ್ಯದ ಕನ್ಯೆ |
| ಲೋಥಲ್ | ಗುಜರಾತ್ | ಭೋಗವ | ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್ (1957) | ಕೃತಕ ಬಂದರು (ಡಾಕ್ಯಾರ್ಡ್), ಅಕ್ಕಿಯ ಪುರಾವೆ |
| ಕಾಲಿಬಂಗನ್ | ರಾಜಸ್ಥಾನ | ಘಗ್ಗರ್ | ಬಿ.ಬಿ. ಲಾಲ್ (1953) | ಉಳುಮೆಯ ಹೊಲ, ಬೆಂಕಿ ವೇದಿಕೆಗಳು |
| ಧೋಲಾವೀರ | ಗುಜರಾತ್ (ಕಚ್) | – | ಜೆ.ಪಿ. ಜೋಷಿ (1967) | ಜಲಸಂಗ್ರಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ದೊಡ್ಡ ಶಾಸನ |
| ಚನ್ಹುದಾರೋ | ಸಿಂಧ್ | ಸಿಂಧು | ಎನ್.ಜಿ. ಮಜುಂದಾರ್ (1931) | ಮಣಿ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆ |
| ಬನಾವಲಿ | ಹರಿಯಾಣ | ಘಗ್ಗರ್ | ಆರ್.ಎಸ್. ಬಿಷ್ಟ್ (1974) | ಬಾರ್ಲಿ, ಆಟದ ಕಾಯಿಗಳು |
| ರಾಖಿಗಡಿ | ಹರಿಯಾಣ | ಘಗ್ಗರ್ | ಎಎಸ್ಐ (1969) | ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹರಪ್ಪನ್ ತಾಣ |
| ಸುರ್ಕೋಟಡ | ಗುಜರಾತ್ | – | ಜೆ.ಪಿ. ಜೋಷಿ | ಕುದುರೆ ಎಲುಬಿನ ಪುರಾವೆ |
3. ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
- ಗ್ರಿಡ್ ಪದ್ಧತಿ: ಬೀದಿಗಳು ಪೂರ್ವ–ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ–ದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಲಂಬಕೋನದಲ್ಲಿ ಛೇದಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
- ಎರಡು ಭಾಗಗಳು: ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಸಿಟಡೆಲ್ (Citadel) – ಆಡಳಿತ ಕಟ್ಟಡಗಳು; ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗಿನ ನಗರ (Lower Town) – ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ವಸತಿ.
- ನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಮಗ್ರಿ: ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ (Baked Bricks) – 1:2:4 ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ.
- ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಾಚೀನ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ – ಮುಚ್ಚಿದ ಚರಂಡಿಗಳು, ಮ್ಯಾನ್ಹೋಲ್ಗಳು.
- ಮಹಾ ಸ್ನಾನಗೃಹ (Great Bath): ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊದಲ್ಲಿ – 39×23 ಅಡಿ; ಬಹುಶಃ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಳಕೆ.
- ಧಾನ್ಯಾಗಾರ (Granary): ಹರಪ್ಪಾ (6) ಮತ್ತು ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಧಾನ್ಯಾಗಾರಗಳು.
4. ಆರ್ಥಿಕ ಜೀವನ
- ಕೃಷಿ: ಗೋಧಿ, ಬಾರ್ಲಿ, ಬಟಾಣಿ, ಎಳ್ಳು, ಸಾಸಿವೆ, ಹತ್ತಿ. ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಬೆಳೆದವರು ಹರಪ್ಪನ್ನರು – ಗ್ರೀಕರು ಇದನ್ನು ‘ಸಿಂಡಾನ್’ ಎಂದು ಕರೆದರು. ಲೋಥಲ್ನಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿಯ ಪುರಾವೆ.
- ಪಶುಪಾಲನೆ: ಎಮ್ಮೆ, ಹಸು, ಎತ್ತು, ಆಡು, ಕುರಿ, ನಾಯಿ, ಆನೆ, ಒಂಟೆ. ಕುದುರೆ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಾದ – ಸುರ್ಕೋಟಡ ಎಲುಬು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ.
- ಕರಕುಶಲ: ಮಣಿ ತಯಾರಿಕೆ (ಚನ್ಹುದಾರೋ), ಶಂಖ, ಆಭರಣ, ನೇಕಾರಿಕೆ.
- ವ್ಯಾಪಾರ: ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ. ಮೆಸೊಪೊಟೇಮಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ – ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮೆಲುಹ್ಹಾ’ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖ. ಲೋಥಲ್ ಬಂದರು ಪ್ರಮುಖ.
- ತೂಕ ಮಾಪನ: 16ರ ಗುಣಕ ಪದ್ಧತಿ (16, 64, 160, 320).
5. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ
- ಲಿಪಿ: ಚಿತ್ರಾಕ್ಷರ ಲಿಪಿ (Pictographic script) – ಬಲದಿಂದ ಎಡಕ್ಕೆ (Boustrophedon); ಇನ್ನೂ ಡಿಸಿಫರ್ ಆಗಿಲ್ಲ.
- ಧರ್ಮ: ಪ್ರಕೃತಿ ಆರಾಧನೆ. ಮಾತೃ ದೇವತೆ (Mother Goddess), ಪಶುಪತಿ (Proto-Shiva) ಮುದ್ರೆ, ಪೀಪಲ್ ಮರ, ಗೂಳಿ ಆರಾಧನೆ. ಯಾವುದೇ ದೇವಾಲಯದ ಪುರಾವೆ ಇಲ್ಲ.
- ಕಲಾ ಶಿಲ್ಪಗಳು:
- ನೃತ್ಯದ ಕನ್ಯೆ (Dancing Girl) – ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ; ಕಂಚಿನ ಶಿಲ್ಪ (ಲಾಸ್ಟ್ ವ್ಯಾಕ್ಸ್ ವಿಧಾನ).
- ಗಡ್ಡಧಾರಿ ಪುರೋಹಿತ (Bearded Priest) – ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ; ಸ್ಟಿಯಾಟೈಟ್.
- ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆ – ಮೂರು ಮುಖಗಳ ಯೋಗಿ.
- ಸಮಾಧಿ ಪದ್ಧತಿ: ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮಾಧಿ (ಹರಪ್ಪಾ), ಭಾಗಶಃ ಸಮಾಧಿ, ದಹನ ಪದ್ಧತಿ.
- ಮುದ್ರೆಗಳು: ಚೌಕಾಕಾರದವು ಹೆಚ್ಚು; ಸ್ಟಿಯಾಟೈಟ್ನಿಂದ ತಯಾರು. ಒಂಟಿ ಕೊಂಬಿನ ಗೂಳಿ (Unicorn) ಸಾಮಾನ್ಯ.
6. ಪತನದ ಕಾರಣಗಳು
ಸು. 1750 BCEರ ವೇಳೆಗೆ ನಾಗರಿಕತೆ ಪತನಗೊಂಡಿತು. ಕಾರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿವೆ:
| ಸಿದ್ಧಾಂತ | ಪ್ರತಿಪಾದಕ |
|---|---|
| ಆರ್ಯರ ದಾಳಿ | ಮಾರ್ಟಿಮರ್ ವ್ಹೀಲರ್ |
| ವಾತಾವರಣದ ಬದಲಾವಣೆ / ಬರ | ಆರೆಲ್ ಸ್ಟೈನ್, ಡಿ.ಪಿ. ಅಗ್ರವಾಲ್ |
| ಪ್ರವಾಹ | ಎಂ.ಆರ್. ಸಾಹ್ನಿ, ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್ |
| ಭೂಕಂಪ | ಜಾರ್ಜ್ ಡೇಲ್ಸ್ |
| ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಬತ್ತುವಿಕೆ | ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಶೋಧಕರು |
| ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗ | ಕೆ.ಯು.ಆರ್. ಕೆನಡಿ |
7. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ
1. ಹರಪ್ಪಾ ತಾಣವನ್ನು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು?
(ಎ) 1920
(ಬಿ) 1921
(ಸಿ) 1922
(ಡಿ) 1924
(ಬಿ) 1921
(ಸಿ) 1922
(ಡಿ) 1924
ಉತ್ತರ: (ಬಿ) — ದಯಾ ರಾಮ್ ಸಾಹ್ನಿ ಅವರಿಂದ 1921ರಲ್ಲಿ ರಾವಿ ನದಿ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ.
2. ಈ ಕೆಳಗಿನವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಾಣವು ಕೃತಕ ಬಂದರನ್ನು (Dockyard) ಹೊಂದಿತ್ತು?
(ಎ) ಹರಪ್ಪಾ
(ಬಿ) ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ
(ಸಿ) ಲೋಥಲ್
(ಡಿ) ಕಾಲಿಬಂಗನ್
(ಬಿ) ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ
(ಸಿ) ಲೋಥಲ್
(ಡಿ) ಕಾಲಿಬಂಗನ್
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — ಗುಜರಾತಿನ ಲೋಥಲ್ನಲ್ಲಿ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್ ಅವರು ಡಾಕ್ಯಾರ್ಡ್ ಕಂಡುಹಿಡಿದರು.
3. ಸಿಂಧು ನಾಗರಿಕತೆಯ ಜನರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲು ಬೆಳೆದ ಬೆಳೆ ಯಾವುದು?
(ಎ) ಗೋಧಿ
(ಬಿ) ಅಕ್ಕಿ
(ಸಿ) ಹತ್ತಿ
(ಡಿ) ಎಳ್ಳು
(ಬಿ) ಅಕ್ಕಿ
(ಸಿ) ಹತ್ತಿ
(ಡಿ) ಎಳ್ಳು
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಗ್ರೀಕರು ‘ಸಿಂಡಾನ್’ ಎಂದು ಕರೆದರು.
4. ‘ಮಹಾ ಸ್ನಾನಗೃಹ (Great Bath)’ ಯಾವ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದೆ?
(ಎ) ಹರಪ್ಪಾ
(ಬಿ) ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ
(ಸಿ) ಧೋಲಾವೀರ
(ಡಿ) ಲೋಥಲ್
(ಬಿ) ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ
(ಸಿ) ಧೋಲಾವೀರ
(ಡಿ) ಲೋಥಲ್
ಉತ್ತರ: (ಬಿ) — ಸಿಟಡೆಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 39×23 ಅಡಿ ಗಾತ್ರದ ಸ್ನಾನಗೃಹ.
5. ಸಿಂಧು ಲಿಪಿಯ ವಿಶೇಷತೆ ಯಾವುದು?
(ಎ) ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಿಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ
(ಬಿ) ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಡಿಸಿಫರ್ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ
(ಸಿ) ಇದು ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ
(ಡಿ) ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಬಂದಿದೆ
(ಬಿ) ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಡಿಸಿಫರ್ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ
(ಸಿ) ಇದು ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ
(ಡಿ) ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಬಂದಿದೆ
ಉತ್ತರ: (ಬಿ) — ಚಿತ್ರಾಕ್ಷರ ಲಿಪಿ; ಬಲದಿಂದ ಎಡಕ್ಕೆ.
6. ಈ ಕೆಳಗಿನವರಲ್ಲಿ ಯಾವರು ಆರ್ಯರ ದಾಳಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು?
(ಎ) ಆರೆಲ್ ಸ್ಟೈನ್
(ಬಿ) ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್
(ಸಿ) ಮಾರ್ಟಿಮರ್ ವ್ಹೀಲರ್
(ಡಿ) ಡಿ.ಪಿ. ಅಗ್ರವಾಲ್
(ಬಿ) ಎಸ್.ಆರ್. ರಾವ್
(ಸಿ) ಮಾರ್ಟಿಮರ್ ವ್ಹೀಲರ್
(ಡಿ) ಡಿ.ಪಿ. ಅಗ್ರವಾಲ್
ಉತ್ತರ: (ಸಿ) — ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ.
8. ಪುನರಾವರ್ತನೆ – ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ
- ಕಾಲ: ಸು. 2500–1750 BCE; ಪ್ರೌಢ ಹಂತ.
- ಪ್ರಮುಖ ತಾಣಗಳು: ಹರಪ್ಪಾ, ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ, ಲೋಥಲ್, ಕಾಲಿಬಂಗನ್, ಧೋಲಾವೀರ, ರಾಖಿಗಡಿ.
- ವಿಶೇಷತೆಗಳು: ಗ್ರಿಡ್ ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸ, ಒಳಚರಂಡಿ, ಹತ್ತಿ, ಡಿಸಿಫರ್ ಆಗದ ಲಿಪಿ, ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆ.