ಕರ್ನಾಟಕದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಏಕೀಕರಣ ಚಳವಳಿ (1956)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿಸ್ತರಣಾವಾದಿ ನೀತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅತಿ ಮುಂಚಿನ ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನಿಕರು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ೧೮೫೭ರ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಕಿತ್ತೂರು, ಸುಳ್ಯ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಬಲ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆದಿದ್ದವು. ತದನಂತರ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಸಹಕಾರ, ಶಾಸನಭಂಗ ಮತ್ತು ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ತ್ಯಾಗ ಬಲಿದಾನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಜೊತೆಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಕನ್ನಡಿಗರು ಎದುರಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲೆಂದರೆ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣ' (Karnataka Unification). ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ, ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮರ ಆಳ್ವಿಕೆ, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕೊಡಗು ಹೀಗೆ ಹರಿದು ಹಂಚಿಹೋಗಿದ್ದವು. ಭಾಷಾವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯ ರಚನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮಸ್ತ ಕನ್ನಡಿಗರನ್ನು ಒಂದೇ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತರುವ ಈ ಏಕೀಕರಣ ಚಳವಳಿಯು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ಚಳವಳಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರು, ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಸವಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಆಧುನಿಕ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಏಕೀಕರಣ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಹಲವು ಅಧಿಕೃತ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:
* ಪತ್ರಿಕೆಗಳು (Newspapers): 'ಕರ್ಮವೀರ' (Karmaveera), 'ಸಂಯುಕ್ತ ಕರ್ನಾಟಕ' (Samyukta Karnataka), 'ಪ್ರಜಾವಾಣಿ', 'ತರುಣ ಕರ್ನಾಟಕ' ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಅಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.
* ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು (Literature): ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾಯರ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಗತವೈಭವ' (Karnataka Gatavaibhava), ಕುವೆಂಪು, ದ.ರಾ. ಬೇಂದ್ರೆ, ಹುಯಿಲಗೋಳ ನಾರಾಯಣರಾಯರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ ಕವನಗಳು.
* ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳು (Government Records): ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಿಷನರ್‌ಗಳ ವರದಿಗಳು, ಜೆ.ವಿ.ಪಿ. ಸಮಿತಿ (JVP Committee) ವರದಿ, ಫಜಲ್ ಅಲಿ ಆಯೋಗದ (Fazal Ali Commission) ವರದಿಗಳು.
* ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳು (Autobiographies): ಎಸ್. ನಿಜಲಿಂಗಪ್ಪ, ಕಡಿದಾಳ್ ಮಂಜಪ್ಪ, ಹರ್ಡೇಕರ್ ಮಂಜಪ್ಪ ಮುಂತಾದ ನಾಯಕರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ದಿನಚರಿಗಳು.
* ಸ್ಮಾರಕಗಳು (Monuments): ಶಿವಪುರ ಧ್ವಜ ಸೌಧ, ಈಸೂರು ಸ್ಮಾರಕ, ಕಿತ್ತೂರು ಕೋಟೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರತಿರೋಧಗಳು (Early Resistance)

• ದೋಂಡಿಯಾ ವಾಘ್ (Dondia Wagh - 1800): ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಮರಣದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕ. ಇವನನ್ನು 'ಮರಾಠರ ಹುಲಿ' (Wagh ಎಂದರೆ ಹುಲಿ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆರ್ಥರ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯ (Arthur Wellesley) ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿ ೧೮೦೦ರಲ್ಲಿ ಭಾನುವಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ (Bhanuvalli) ಮರಣಹೊಂದಿದನು.
• ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ (Kittur Chennamma - 1824): ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ (Doctrine of Lapse) ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಡಾಲ್ ಹೌಸಿ ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ಮುನ್ನವೇ, ಅದೇ ರೀತಿಯ ನೀತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ೧೮೨೪ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ವೀರ ಮಹಿಳೆ. ಧಾರವಾಡದ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಥ್ಯಾಕರೆಯನ್ನು (St John Thackeray) ಕಿತ್ತೂರು ಪಡೆಗಳು ಕೊಂದವು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಬೈಲಹೊಂಗಲ (Bailhongal) ಜೈಲಿನಲ್ಲಿಡಲಾಯಿತು.
• ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ (Sangolli Rayanna): ಕಿತ್ತೂರು ಸೇನೆಯ ದಂಡನಾಯಕ. ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಬಂಧನದ ನಂತರ ಗೆರಿಲ್ಲಾ ತಂತ್ರಗಳ (Guerrilla warfare) ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿ ತೀವ್ರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದನು. ದ್ರೋಹದಿಂದ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕ ಇವನನ್ನು ೧೮೩೦ರ ಜನವರಿ ೨೬ರಂದು ನಂದಗಡದಲ್ಲಿ (Nandagad) ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು.
• ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ದಂಗೆ (Amara Sullia Rebellion - 1837): ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಕೊಡಗು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಂದಾಯ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಪ್ರಬಲ ರೈತ ಬಂಡಾಯ. ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿ (Kalyanaswamy) ಮತ್ತು ಅಪರಂಪರರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪ (Puttabasappa) ಈ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದನು. ಇವರು ಮಂಗಳೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ೧೩ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆಳಿದರು.

೧೮೫೭ರ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ (1857 in Karnataka)

• ಹಲಗಲಿ ಬೇಡರು (Halagali Bedas): ಬ್ರಿಟಿಷರು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ 'ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ'ಯನ್ನು (Disarming Act of 1857) ವಿರೋಧಿಸಿ ಮುಧೋಳ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರು ದಂಗೆಯೆದ್ದರು. ಜಡಗ ಮತ್ತು ಬಾಲ ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರು.
• ಸುರಪುರ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕ (Surapura Venkatappa Nayaka): ಯಾದಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುರಪುರದ ದೊರೆ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಅರಬ್ ಮತ್ತು ರೋಹಿಲ್ಲಾ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದನು. ಮೆಡೋಸ್ ಟೇಲರ್ (Meadows Taylor) ಇವನ ಆಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ದಾಳಿಯಿಂದ ಸೋತು, ನಂತರ ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಗುಂಡೇಟಿನಿಂದ ಮರಣಹೊಂದಿದನು.
• ನರಗುಂದ ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ (Naragund Babasaheb): ದತ್ತುಪುತ್ರನಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಮ್ಯಾನ್ಸನ್‌ನನ್ನು (Manson) ಕೊಂದನು. ನಂತರ ಇವನನ್ನು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರು

• ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ (Gangadharrao Deshpande): ಇವರನ್ನು 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿಂಹ' (Lion of Karnataka) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದ ಇವರು ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕರ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದರು.
• ಕಾರ್ನಾಡ್ ಸದಾಶಿವರಾವ್ (Karnad Sadashiva Rao): ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಹರಿಜನೋದ್ಧಾರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಪತ್ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮಹಾನ್ ನಾಯಕ.
• ಹರ್ಡೇಕರ್ ಮಂಜಪ್ಪ (Hardekar Manjappa): ಇವರನ್ನು 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಗಾಂಧಿ' (Gandhi of Karnataka) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಲಮಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಖಾದಿ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದರು. ಇವರು ಬರೆದ 'ಖಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ.

ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು

• ಶಿವಪುರ ಧ್ವಜ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ (Shivapura Dhwaja Satyagraha - 1938): ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮದ್ದೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಶಿವಪುರದಲ್ಲಿ ಟಿ. ಸಿದ್ದಲಿಂಗಯ್ಯನವರ (T. Siddalingaiah) ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಪ್ರಥಮ ಅಧಿವೇಶನ ನಡೆಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಿಷೇಧದ ನಡುವೆಯೂ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಿಸಲಾಯಿತು.
• ಈಸೂರು ದುರಂತ (Isur Martyrs - 1942): ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲೂಕಿನ ಈಸೂರು ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಏಸೂರು ಕೊಟ್ಟರೂ ಈಸೂರು ಬಿಡೆವು" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮವನ್ನು 'ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಳ್ಳಿ' (Independent Village) ಎಂದು ಸಾರಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ಅಮಲ್ದಾರ್ ಮತ್ತು ಸಬ್ ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್‌ರನ್ನು ಕೊಂದ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಗುರಪ್ಪ, ಮಲ್ಲಪ್ಪ, ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣಾಚಾರಿ, ಹಾಲಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶಂಕರಪ್ಪ ಎಂಬ ಐವರು ಯುವಕರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು.

ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣ ಚಳವಳಿ (Karnataka Ekikarana Movement)

ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಸುದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟವಿದು.
* ಆರಂಭಿಕ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು: ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪನವರನ್ನು (Deputy Channabasappa) 'ಕನ್ನಡ ಶಾಲೆಗಳ ಹುಲಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ಮುಂಬೈ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ೧೮೯೦ರಲ್ಲಿ ರಾ.ಹ. ದೇಶಪಾಂಡೆ (R.H. Deshpande) ಅವರು ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ 'ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘ'ವನ್ನು (Karnataka Vidyavardhaka Sangha) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಏಕೀಕರಣದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ರೂಪದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ.
* ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾವ್ (Aluru Venkata Rao): ಇವರನ್ನು 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುಲಪುರೋಹಿತ' (Karnataka Kulapurohita) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ರಚಿಸಿದ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಗತವೈಭವ' ಕೃತಿಯು ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ನವಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸಿತು.
* ಬೆಳಗಾವಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನ (Belgaum Congress Session - 1924): ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದ ಏಕೈಕ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನ. ಇಲ್ಲಿ ಹುಯಿಲಗೋಳ ನಾರಾಯಣರಾಯರು ರಚಿಸಿದ "ಉದಯವಾಗಲಿ ನಮ್ಮ ಚೆಲುವ ಕನ್ನಡ ನಾಡು" ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯ ರಚನೆಗೆ ತಾತ್ವಿಕ ಒಪ್ಪಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು.
* ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್‌ವಿಂಗಡನಾ ಕಾಯ್ದೆ ೧೯೫೬ (States Reorganisation Act 1956): ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಫಜಲ್ ಅಲಿ ಆಯೋಗದ (Fazal Ali Commission - 1953) ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ ೧೯೫೬ರ ನವೆಂಬರ್ ೧ ರಂದು 'ವಿಶಾಲ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ' ಉದಯವಾಯಿತು. ಎಸ್. ನಿಜಲಿಂಗಪ್ಪನವರು (S. Nijalingappa) ನೂತನ ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದರು.
* ಮರುನಾಮಕರಣ (Renaming in 1973): ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸು (D. Devaraj Urs) ಅವರು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ೧೯೭೩ರ ನವೆಂಬರ್ ೧ ರಂದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ 'ಕರ್ನಾಟಕ' ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು ಸುಮಾರು ೨೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ:
* ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ (Mysore State): ಒಡೆಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಕಮಿಷನರ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ (Commissioner's Rule 1831-1881) ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಮತ್ತು ಎಲ್.ಬಿ. ಬೌರಿಂಗ್ ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ತಂದರು.
* ಬಾಂಬೆ ಕರ್ನಾಟಕ (Bombay Karnataka): ಬೆಳಗಾವಿ, ಧಾರವಾಡ, ಬಿಜಾಪುರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು (ಮರಾಠಿ ಪ್ರಭಾವ).
* ಮದ್ರಾಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ (Madras Karnataka): ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಬಳ್ಳಾರಿ, ಕೊಳ್ಳೇಗಾಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು.
* ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ನಾಟಕ (Hyderabad Karnataka): ಬೀದರ್, ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ, ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ನಿಜಾಮನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು (ಉರ್ದು ಪ್ರಭಾವ).
* ಕೊಡಗು (Kodagu): ಪ್ರತ್ಯೇಕ 'ಸಿ' ದರ್ಜೆಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಕಮಿಷನರ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳಾದ ರೈತವಾರಿ (Ryotwari) ಮತ್ತು ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು ರೈತರನ್ನು ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಶೋಷಣೆಗೆ ಗುರಿಮಾಡಿದವು. ೧೮೩೦ರ 'ನಗರ ಬಂಡಾಯ'ಕ್ಕೆ (Nagar Revolt) ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಫೌಜುದಾರರ ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಾತಿಯ ದೌರ್ಜನ್ಯವೇ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.
ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತಾ ನಿವಾರಣೆ, ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಮದ್ಯಪಾನ ನಿಷೇಧ ಚಳವಳಿಗಳು ನಡೆದವು. ಸದಾಶಿವರಾವ್, ತಗಡೂರು ರಾಮಚಂದ್ರರಾವ್ ಮುಂತಾದವರು ಹರಿಜನ ಸೇವಕ ಸಂಘದ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಶ್ರಮಿಸಿದರು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹೋರಾಟದ ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿತ್ತು.
* ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature): ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ, ದ.ರಾ. ಬೇಂದ್ರೆ, ಕುವೆಂಪು, ಗೋವಿಂದ ಪೈ ಮುಂತಾದವರು ತಮ್ಮ ಕವನಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದರು. ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾಯರ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಗತವೈಭವ', ಹರ್ಡೇಕರ್ ಮಂಜಪ್ಪನವರ ಬರವಣಿಗೆಗಳು ಜನರನ್ನು ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸಿದವು.
* ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (Architecture/Monuments): ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿವೆ. ಮದ್ದೂರಿನ ಶಿವಪುರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ 'ಶಿವಪುರ ಧ್ವಜ ಸೌಧ' (Shivapura Dhwaja Soudha) ಮತ್ತು ಈಸೂರಿನ ಹುತಾತ್ಮರ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಕರ್ನಾಟಕದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟವು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:
* ಗಾಂಧೀಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಏಕೈಕ ಅಧಿವೇಶನ: ೧೯೨೪ರ ಬೆಳಗಾವಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನವು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಅಧಿವೇಶನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಪ್ರತೀಕ.
* ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಳ್ಳಿ ಈಸೂರು: ಇಡೀ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಮಾನಾಂತರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು (Parallel Government) ರಚಿಸಿ, 'ಸ್ವತಂತ್ರ' ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡ ಮೊದಲ ಗ್ರಾಮ ಈಸೂರು.
* ಮೈಸೂರು ಚಲೋ (Mysore Chalo): ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದರೂ ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು (Responsible Government) ನೀಡಲು ಹಿಂದೇಟು ಹಾಕಿದಾಗ, ಕೆ.ಸಿ. ರೆಡ್ಡಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 'ಅರಮನೆ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ'ವು ದೇಶದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ದೋಂಡಿಯಾ ವಾಘ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ - ಆರ್ಥರ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ.
• ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಬಲಗೈ ಬಂಟನಾಗಿದ್ದ ದಂಡನಾಯಕ - ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ.
• ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ದಂಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕ - ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪ.
• ೧೮೫೭ರ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಕಾಯ್ದೆ ವಿರೋಧಿಸಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದವರು - ಹಲಗಲಿ ಬೇಡರು.
• 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿಂಹ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು - ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ.
• 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಗಾಂಧಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವರು - ಹರ್ಡೇಕರ್ ಮಂಜಪ್ಪ.
• 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುಲಪುರೋಹಿತ' - ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾವ್.
• ೧೯೨೪ರ ಬೆಳಗಾವಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು - ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ.
• ಈಸೂರು ದುರಂತ ನಡೆದ ವರ್ಷ - ೧೯೪೨ (ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿ).
• ೧೯೩೮ರ ಶಿವಪುರ ಧ್ವಜ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು - ಟಿ. ಸಿದ್ದಲಿಂಗಯ್ಯ.
• ಭಾಷಾವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯ ರಚನೆಗೆ ನೇಮಕವಾದ ಆಯೋಗ - ಫಜಲ್ ಅಲಿ ಆಯೋಗ (೧೯೫೩).
• ಏಕೀಕೃತ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ - ಎಸ್. ನಿಜಲಿಂಗಪ್ಪ (೧೯೫೬).
• ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ 'ಕರ್ನಾಟಕ' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದವರು - ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸು (೧೯೭೩).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬೆಳಗಾವಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದವರು ಯಾರು?
   ಎ) ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು
   ಬಿ) ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್
   ಸಿ) ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ
   ಡಿ) ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ
   ಉತ್ತರ: (ಸಿ) ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನ ಇದಾಗಿದೆ.

2. 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುಲಪುರೋಹಿತ' ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
   ಎ) ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾವ್
   ಬಿ) ಹರ್ಡೇಕರ್ ಮಂಜಪ್ಪ
   ಸಿ) ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪ
   ಡಿ) ಕಾರ್ನಾಡ್ ಸದಾಶಿವರಾವ್
   ಉತ್ತರ: (ಎ) 'ಕರ್ನಾಟಕ ಗತವೈಭವ' ಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದ ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾಯರನ್ನು ಹೀಗೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

3. ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ "ಏಸೂರು ಕೊಟ್ಟರೂ ಈಸೂರು ಬಿಡೆವು" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಳ್ಳಿ ಎಂದು ಸಾರಿಕೊಂಡ ಗ್ರಾಮ ಯಾವ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ?
   ಎ) ಬೆಳಗಾವಿ
   ಬಿ) ಶಿವಮೊಗ್ಗ
   ಸಿ) ಧಾರವಾಡ
   ಡಿ) ಮಂಡ್ಯ
   ಉತ್ತರ: (ಬಿ) ಈಸೂರು ಗ್ರಾಮವು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ.

4. ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ 'ಕರ್ನಾಟಕ' ಎಂದು ಯಾವಾಗ ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
   ಎ) ೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬
   ಬಿ) ೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೭೩
   ಸಿ) ೧೫ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೭
   ಡಿ) ೨೬ ಜನವರಿ ೧೯೫೦
   ಉತ್ತರ: (ಬಿ) ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸು ಅವರು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೭೩ ರಂದು ಕರ್ನಾಟಕ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

5. ೧೮೩೭ರ ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದವರು ಯಾರು?
   ಎ) ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ
   ಬಿ) ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕ
   ಸಿ) ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪ
   ಡಿ) ಜಡಗ ಮತ್ತು ಬಾಲ
   ಉತ್ತರ: (ಸಿ) ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪ ಈ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿ ಮಂಗಳೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ