ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳು (19ನೇ ಶತಮಾನ)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನವು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಆಗಮನ, ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪರಿಚಯ, ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದ್ದ ಮೌಢ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದವು. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವು ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ, ಸತಿಸಹಗಮನ, ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ, ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಗಳಂತಹ ಅನೇಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಿಡುಗುಗಳಿಂದ ನರಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಅನಿಷ್ಟಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು ಅನೇಕ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರು ಮುಂದಾದರು, ಇದುವೇ 'ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳು' (Socio-Religious Reform Movements) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

ಈ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: ಸುಧಾರಣಾವಾದಿ ಚಳವಳಿಗಳು (Reformist Movements) ಮತ್ತು ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಚಳವಳಿಗಳು (Revivalist Movements). ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ, ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಅಲಿಗಢ ಚಳವಳಿಗಳು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಚಿಂತನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ, ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್‌ನಂತಹ ಚಳವಳಿಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸರಿದಾರಿಗೆ ತರಲು ಶ್ರಮಿಸಿದವು. ಈ ಚಳವಳಿಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಉದಯಕ್ಕೂ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದವು.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಹಲವಾರು ಲಿಖಿತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:
* ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳು: ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರ 'ಮಿರಾತ್-ಉಲ್-ಅಕ್ಬರ್' (Mirat-ul-Akbar - ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆ) ಮತ್ತು 'ಸಂಬಾದ್ ಕೌಮುದಿ' (Sambad Kaumudi - ಬಂಗಾಳಿ), ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ ಅವರ 'ಕೇಸರಿ' ಮತ್ತು 'ಮರಾಠಾ', ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರ 'ಪ್ರಬುದ್ಧ ಭಾರತ' (Prabuddha Bharata).
* ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು: ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರ 'ಸತ್ಯಾರ್ಥ ಪ್ರಕಾಶ' (Satyarth Prakash), ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಅವರ 'ಗುಲಾಮಗಿರಿ' (Gulamgiri), ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರ 'ತುಹ್ಫತ್-ಉಲ್-ಮುವಾಹಿದೀನ್' (Tuhfat-ul-Muwahhidin - ಏಕದೇವತಾವಾದಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಉಡುಗೊರೆ).
* ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳು: 1829ರ ಸತಿಸಹಗಮನ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ (Sati Abolition Act 1829), 1856ರ ಹಿಂದೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ (Hindu Widow Remarriage Act 1856), 1891ರ ಸಮ್ಮತಿ ವಯಸ್ಸಿನ ಕಾಯ್ದೆ (Age of Consent Act 1891).
* ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವರದಿಗಳು: ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ, ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ, ಮತ್ತು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ನಡಾವಳಿಗಳು.
* ವಿದೇಶಿ ಬರಹಗಳು: ಥಿಯಾಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅನಿಬೆಸೆಂಟ್ (Annie Besant) ಅವರ ಬರಹಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಷಣಗಳು.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

(ಸೂಚನೆ: ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ 'ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ'ವು ಪ್ರಮುಖ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೋರಾಟಗಳು ಮತ್ತು ವಿಕಸನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.)

ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ

ಭಾರತೀಯ ನವೋದಯದ ಪಿತಾಮಹ (Father of Indian Renaissance) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರು 1828 ರಲ್ಲಿ 'ಬ್ರಹ್ಮ ಸಭಾ'ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ನಂತರ 'ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ'ವಾಯಿತು. ಇವರು ಏಕದೇವತಾವಾದವನ್ನು (Monotheism) ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಅವರ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟದ ಫಲವಾಗಿ 1829 ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್ ಸತಿಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ರಾಯ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ದೇವೇಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಮತ್ತು ಕೇಶಬ್ ಚಂದ್ರ ಸೇನ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಂದಾಗಿ ಇದು 'ಆದಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ' ಮತ್ತು 'ಸಾಧಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ' ಎಂದು ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು.

ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ

"ವೇದಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ" (Go back to Vedas) ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರು 1875 ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ 'ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ'ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇವರು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ವೇದಗಳನ್ನು ದೋಷರಹಿತವೆಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಇತರ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡವರನ್ನು ಮರಳಿ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ತರಲು 'ಶುದ್ಧಿ ಚಳವಳಿ'ಯನ್ನು (Shuddhi Movement) ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.

ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ

ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರು ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ದಕ್ಷಿಣೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಅರ್ಚಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲ ತತ್ವ ಒಂದೇ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಿದರು. ಅವರ ಪರಮ ಶಿಷ್ಯರಾದ ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು (ಮೂಲ ಹೆಸರು: ನರೇಂದ್ರನಾಥ ದತ್ತ) 1893 ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದ ಚಿಕಾಗೋದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶ್ವ ಧರ್ಮ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ (Parliament of Religions) ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದರು. 1897 ರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು ತಮ್ಮ ಗುರುವಿನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ 'ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್' ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಮಾನವ ಸೇವೆಯೇ ಮಾಧವನ ಸೇವೆ ಎಂಬ ತತ್ವದಡಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು.

ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಮಾಜ

1867 ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಡಾ. ಆತ್ಮಾರಾಮ್ ಪಾಂಡುರಂಗ ಅವರು 'ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಮಾಜ'ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮಹದೇವ್ ಗೋವಿಂದ ರಾನಡೆ (M.G. Ranade) ಅವರು ಈ ಸಮಾಜದ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಧವಾ ವಿವಾಹ, ಸ್ತ್ರೀ ಶಿಕ್ಷಣ, ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿತು.

ಥಿಯಾಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ

1875 ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೇಡಂ ಹೆಚ್.ಪಿ. ಬ್ಲಾವಟ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಲ್ ಎಂ.ಎಸ್. ಆಲ್ಕಾಟ್ ಅವರು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ನಂತರ ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಮದ್ರಾಸ್‌ನ ಅಡ್ಯಾರ್‌ಗೆ (Adyar) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಿಬೆಸೆಂಟ್ (Annie Besant) ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು.

ಅಲಿಗಢ ಚಳವಳಿ

ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಸರ್ ಸೈಯದ್ ಅಹಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರು ಅಲಿಗಢ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು 1875 ರಲ್ಲಿ ಅಲಿಗಢದಲ್ಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದನ್ ಆಂಗ್ಲೋ-ಓರಿಯಂಟಲ್ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ನಂತರ ಅಲಿಗಢ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ (AMU) ಬೆಳೆಯಿತು.

ಕೆಳವರ್ಗದ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳು

• ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜ: 1873 ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಅವರು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಾಹಿಯ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ದಲಿತರು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಹೋರಾಡಿತು.
• ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು ಧರ್ಮ ಪರಿಪಾಲನಾ ಯೋಗಂ (SNDP): ಕೇರಳದ ಈಳವ (Ezhava) ಸಮುದಾಯದ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರುಗಳು 1903 ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. "ಒಂದೇ ಜಾತಿ, ಒಂದೇ ಧರ್ಮ, ಒಂದೇ ದೇವರು" ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂದೇಶವಾಗಿತ್ತು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಈ ಸುಧಾರಣಾ ಸಮಾಜಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.
* ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಆಡಳಿತ: ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವು ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ದಯಾನಂದ ಆಂಗ್ಲೋ-ವೇದಿಕ್ (DAV) ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಲಾಲಾ ಹಂಸರಾಜ್ ಇದರ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಸ್ವಾಮಿ ಶ್ರದ್ಧಾನಂದರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡಲು 'ಗುರುಕುಲ' (Gurukula) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
* ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್ ಆಡಳಿತ: ಇದು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ 'ಮಠ' (Math) ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ 'ಮಿಷನ್' (Mission) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನಾಥಾಶ್ರಮಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಇದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.
* ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜದ ಶಾಖೆಗಳು: ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜವು ಬಂಗಾಳದಿಂದ ಆಚೆಗೆ ತನ್ನ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಪ್ರತಿ ಶಾಖೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮಿತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳ ಮೂಲಕ ನೀತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

19ನೇ ಶತಮಾನದ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು.
* ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ: ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಎಲ್ಲಾ ಸುಧಾರಕರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈಶ್ವರ ಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ ಅವರ ಅವಿರತ ಶ್ರಮದಿಂದ 1856 ರಲ್ಲಿ 'ಹಿಂದೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ' ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಬಿ.ಎಂ. ಮಲಬಾರಿ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ 1891 ರಲ್ಲಿ 'ಸಮ್ಮತಿ ವಯಸ್ಸಿನ ಕಾಯ್ದೆ' (Age of Consent Act) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದು, ಹುಡುಗಿಯರ ವಿವಾಹದ ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸನ್ನು 12 ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.
* ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ನಿವಾರಣೆ: ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ, ನಾರಾಯಣ ಗುರು, ಮತ್ತು ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಂತಹ ನಾಯಕರು ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ತೀವ್ರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ಇದು ಕೆಳವರ್ಗದ ಜನರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿತು.
* ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಶಿ: ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವು 'ಸ್ವದೇಶಿ' (Swadeshi) ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು. ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು ಎಂದು ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರು ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಇದು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ತಳಹದಿಯಾಯಿತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಕರು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪಸರಿಸಲು ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಿದರು.
* ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ: ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರು 'ಸಂಬಾದ್ ಕೌಮುದಿ' ಮೂಲಕ ಸತಿಸಹಗಮನದ ವಿರುದ್ಧ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದರು. ಈಶ್ವರ ಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ ಅವರು 'ಸೋಮ್ ಪ್ರಕಾಶ್' (Som Prakash) ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
* ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು: ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಅವರ 'ಗುಲಾಮಗಿರಿ' ಕೃತಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿತು. ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರ 'ಸತ್ಯಾರ್ಥ ಪ್ರಕಾಶ'ವು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
* ಅನುವಾದಗಳು: ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಲಾಯಿತು. ರಾಯ್ ಅವರು ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಗೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳನ್ನು ಅನುವಾದಿಸಿದರು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ 19ನೇ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳು ನಡೆದವು, ಇದು KPSC ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.
* ಕುದ್ಮುಲ್ ರಂಗರಾವ್ (Kudmul Ranga Rao): ಇವರನ್ನು 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಗಾಂಧಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 1897 ರಲ್ಲಿ ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ದಲಿತರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ 'ಡಿಪ್ರೆಸ್ಡ್ ಕ್ಲಾಸಸ್ ಮಿಷನ್' (Depressed Classes Mission) ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರಿಗೆ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ತೆರೆದರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರು.
* ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ: 1870ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜದ ಶಾಖೆಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದವು. ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜದ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧಾರವಾಡ ಮತ್ತು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿತು.
* ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರುಗಳ ಪ್ರಭಾವ: ನಾರಾಯಣ ಗುರುಗಳು ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಬಿಲ್ಲವ ಸಮುದಾಯದವರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದರು. ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ 1912 ರಲ್ಲಿ ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕುದ್ರೋಳಿ ಗೋಕರ್ಣನಾಥೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು (Gokarnanatheshwara Temple) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿಯವರಿಗೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.
* ಥಿಯಾಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ: ಅನಿಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಥಿಯಾಸೊಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಶಾಖೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರಿಗೆ 'ರಾಜಾ' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ನೀಡಿದವರು ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಬರ್ (Akbar II).
• ಸತಿಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು 1829 ರಲ್ಲಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ - ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್.
• 'ವೇದಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ' (Go back to Vedas) ಮತ್ತು 'ಭಾರತ ಭಾರತೀಯರಿಗಾಗಿ' (India for Indians) ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವರು - ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ.
• ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ತರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಚಳವಳಿ - ಶುದ್ಧಿ ಚಳವಳಿ (Shuddhi Movement).
• ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು - ನರೇಂದ್ರನಾಥ ದತ್ತ.
• 1893 ರ ಚಿಕಾಗೋ ಸರ್ವಧರ್ಮ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದವರು - ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ.
• 'ಹಿಂದೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ' (1856) ಜಾರಿಗೆ ಬರಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣರಾದವರು - ಈಶ್ವರ ಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್.
• ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜದ ಸ್ಥಾಪಕರು - ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ (ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ: ಗುಲಾಮಗಿರಿ).
• ಅಲಿಗಢ ಚಳವಳಿಯ ಪಿತಾಮಹ - ಸರ್ ಸೈಯದ್ ಅಹಮದ್ ಖಾನ್.
• 'ಒಂದೇ ಜಾತಿ, ಒಂದೇ ಧರ್ಮ, ಒಂದೇ ದೇವರು' ಎಂದು ಸಾರಿದವರು - ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು.
• ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದಲಿತರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ 'ಡಿಪ್ರೆಸ್ಡ್ ಕ್ಲಾಸಸ್ ಮಿಷನ್' ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು - ಕುದ್ಮುಲ್ ರಂಗರಾವ್.
• ಅನಿಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು - 'ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯಾ' (New India) ಮತ್ತು 'ಕಾಮನ್ ವೀಲ್' (Commonweal).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರಿಗೆ 'ರಾಜಾ' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ನೀಡಿದವರು ಯಾರು?
   A) ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್
   B) ಎರಡನೇ ಅಕ್ಬರ್
   C) ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾ ಜಾಫರ್
   D) ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ಲೈವ್
   ಉತ್ತರ: (B) ಎರಡನೇ ಅಕ್ಬರ್ (ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಬರ್ ತನ್ನ ಪಿಂಚಣಿ ವಿಚಾರವಾಗಿ ರಾಯ್ ಅವರನ್ನು ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಾಗ ಈ ಬಿರುದು ನೀಡಿದನು).

2. 'ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜ'ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು ಯಾರು?
   A) ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್
   B) ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ
   C) ಇ.ವಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ನಾಯ್ಕರ್
   D) ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು
   ಉತ್ತರ: (B) ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ (1873 ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು).

3. ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ?
   A) ಗುಲಾಮಗಿರಿ
   B) ಸತ್ಯಾರ್ಥ ಪ್ರಕಾಶ
   C) ಪ್ರಬುದ್ಧ ಭಾರತ
   D) ತುಹ್ಫತ್-ಉಲ್-ಮುವಾಹಿದೀನ್
   ಉತ್ತರ: (B) ಸತ್ಯಾರ್ಥ ಪ್ರಕಾಶ (ಇದು ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಮೂಲಭೂತ ತತ್ವಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ).

4. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ 'ಡಿಪ್ರೆಸ್ಡ್ ಕ್ಲಾಸಸ್ ಮಿಷನ್' (1897) ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರು ಯಾರು?
   A) ಹರ್ಡೇಕರ್ ಮಂಜಪ್ಪ
   B) ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ
   C) ಕುದ್ಮುಲ್ ರಂಗರಾವ್
   D) ಕಾರ್ನಾಡ್ ಸದಾಶಿವರಾವ್
   ಉತ್ತರ: (C) ಕುದ್ಮುಲ್ ರಂಗರಾವ್ (ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ದಲಿತರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು).

5. 1856 ರ ಹಿಂದೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬರಲು ಅವಿರತವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದವರು ಯಾರು?
   A) ಕೇಶಬ್ ಚಂದ್ರ ಸೇನ್
   B) ಈಶ್ವರ ಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್
   C) ಎಂ.ಜಿ. ರಾನಡೆ
   D) ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್
   ಉತ್ತರ: (B) ಈಶ್ವರ ಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ (ಇವರ ಹೋರಾಟದ ಫಲವಾಗಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿ ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಕರಡು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು).

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ