ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆ, ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಉಗ್ರಗಾಮಿ ಘಟ್ಟ (1905 – 1919)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 1905 ರಿಂದ 1919 ರವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಂದಗಾಮಿಗಳ (Moderates) 'ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಮನವಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆ'ಯ ಮೃದು ಧೋರಣೆಯಿಂದ, ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳ (Extremists) 'ಸ್ವದೇಶಿ, ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪ್ರತಿರೋಧ'ದ (Passive Resistance) ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿದ ಕಾಲಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್ (Lord Curzon) 1905ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಕಿಡಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಒಡೆದು ಆಳುವ ನೀತಿಯ (Divide and Rule Policy) ವಿರುದ್ಧ ಜನಾಕ್ರೋಶವನ್ನು ಸ್ಫೋಟಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.

ಈ ಅವಧಿಯು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ (ಸ್ವದೇಶಿ), ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುತ್ಥಾನಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಲಾಲ್-ಬಾಲ್-ಪಾಲ್ (ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್, ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್, ಬಿಪಿನ್ ಚಂದ್ರ ಪಾಲ್) ಮತ್ತು ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್ ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಯು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಜೊತೆಗೆ, ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯ (Revolutionary Terrorism) ಉದಯ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಸೂರತ್ ಒಡಕು, ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ನೋ ಒಪ್ಪಂದದಂತಹ ಮಹತ್ವದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳು ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಅವಧಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಟನೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸದಂತೆ ಶಾಸನಗಳು ಅಥವಾ ನಾಣ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಈ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಅಂದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಯಕರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ:
* ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು:
* ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ ಅವರ 'ಕೇಸರಿ' (ಮರಾಠಿ) ಮತ್ತು 'ಮರಾಠಾ' (ಇಂಗ್ಲಿಷ್).
* ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್ ಅವರ 'ಬಂದೇ ಮಾತರಂ' (Bande Mataram) ಮತ್ತು 'ಕರ್ಮಯೋಗಿ'.
* ಬರೀಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ಘೋಷ್ ಮತ್ತು ಭೂಪೇಂದ್ರನಾಥ್ ದತ್ತ ಅವರ 'ಯುಗಾಂತರ್' (Yugantar).
* ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್ ಅವರ 'ಪಂಜಾಬಿ' (Punjabee).
* ಅನಿಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರ 'ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯಾ' (New India) ಮತ್ತು 'ಕಾಮನ್ ವೀಲ್' (Commonweal).
* ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು: ಬಿ.ಜಿ. ತಿಲಕ್ ಅವರ 'ಗೀತಾ ರಹಸ್ಯ' (Geeta Rahasya), ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್ ಅವರ 'ಅನ್ ಹ್ಯಾಪಿ ಇಂಡಿಯಾ' (Unhappy India), ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಅವರ 'ಎ ನೇಷನ್ ಇನ್ ಮೇಕಿಂಗ್' (A Nation in Making).
* ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ವರದಿಗಳು: ಸೆಡಿಶನ್ ಕಮಿಟಿ ವರದಿ (Sedition Committee Report/Rowlatt Report), ಮಾಂಟೆಗೋ-ಚೆಮ್ಸ್‌ಫೋರ್ಡ್ ವರದಿ, ಮತ್ತು ಗೃಹ ಇಲಾಖೆಯ ರಹಸ್ಯ ಕಡತಗಳು.
* ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕರಪತ್ರಗಳು: ಗದರ್ ಪಕ್ಷದ 'ಗದರ್' (Ghadar) ಪತ್ರಿಕೆ ಮತ್ತು ತಾರಕನಾಥ್ ದಾಸ್ ಅವರ 'ಫ್ರೀ ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್'.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆ (Partition of Bengal 1905)

ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್ (Lord Curzon) 1899 ರಿಂದ 1905 ರವರೆಗೆ ಭಾರತದ ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಆಗಿದ್ದನು. ಆತನ ಆಡಳಿತವು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ನೀತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಬಂಗಾಳವು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ನರಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಕರ್ಜನ್ 1903 ರಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟನು. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಕೂಲತೆಯ (Administrative convenience) ನೆಪವೊಡ್ಡಿ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರ ನಡುವೆ ಒಡಕು ಮೂಡಿಸುವ 'ಒಡೆದು ಆಳುವ ನೀತಿ'ಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು.
ಜುಲೈ 1905 ರಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16, 1905 ರಂದು ಇದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಬಂಗಾಳವನ್ನು ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳ (ಮುಸ್ಲಿಂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ) ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ (ಹಿಂದೂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ) ಎಂದು ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16 ಅನ್ನು ಬಂಗಾಳದಾದ್ಯಂತ ಶೋಕಾಚರಣೆಯ ದಿನವನ್ನಾಗಿ (Day of Mourning) ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು. ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಕರೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪರಸ್ಪರ ರಾಖಿ (Raksha Bandhan) ಕಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ ಐಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.

ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಚಳವಳಿ (Swadeshi and Boycott Movement)

ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಆಕ್ರೋಶವು ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 7, 1905 ರಂದು ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಟೌನ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಿಷ್ಕಾರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ವಿದೇಶಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಉಪ್ಪನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ವಿದೇಶಿ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಹೋಳಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಚಳವಳಿಯು ಕೇವಲ ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ತಿಲಕ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪುಣೆ ಮತ್ತು ಮುಂಬೈ, ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್, ಮತ್ತು ಚಿದಂಬರಂ ಪಿಳ್ಳೈ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್‌ಗೆ ಹರಡಿತು.

ಉಗ್ರಗಾಮಿ ನಾಯಕರು: ಲಾಲ್-ಬಾಲ್-ಪಾಲ್ ಮತ್ತು ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್

ಮಂದಗಾಮಿಗಳ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನಗಳು ವಿಫಲವಾದಾಗ, ಉಗ್ರಗಾಮಿ ಬಣವು ಪ್ರಬಲವಾಯಿತು. ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್ (ಪಂಜಾಬ್), ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) ಮತ್ತು ಬಿಪಿನ್ ಚಂದ್ರ ಪಾಲ್ (ಬಂಗಾಳ) - ಇವರನ್ನು 'ಲಾಲ್-ಬಾಲ್-ಪಾಲ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್ ಇವರಿಗೆ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದರು. ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿ 'ಸ್ವರಾಜ್ಯ' (Swaraj) ಆಗಿತ್ತು. "ಸ್ವರಾಜ್ಯ ನನ್ನ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಹಕ್ಕು, ಅದನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದೇ ತೀರುತ್ತೇನೆ" ಎಂಬ ತಿಲಕರ ಸಿಂಹಘರ್ಜನೆ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.

ಸೂರತ್ ಒಡಕು (Surat Split 1907)

ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟದ ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಂದಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು. ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳು ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳದ ಹೊರಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು. 1907 ರಲ್ಲಿ ಸೂರತ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಘರ್ಷ ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿತು. ಮಂದಗಾಮಿಗಳು ರಾಶ್ ಬಿಹಾರಿ ಘೋಷ್ (Rash Behari Ghosh) ಅವರನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾದರು, ಆದರೆ ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳು ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿ ಉಗ್ರಗಾಮಿ ನಾಯಕರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿತು (ತಿಲಕ್‌ಗೆ ಮಾಂಡಲೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ).

ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯ ಮೊದಲ ಹಂತ (First Phase of Revolutionary Terrorism)

ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದಾಗ, ಯುವಕರು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮೊರೆಹೋದರು.
* ಅನುಶೀಲನ್ ಸಮಿತಿ (Anushilan Samiti) ಮತ್ತು ಯುಗಾಂತರ್: ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಥ ಮಿತ್ರ, ಬರೀಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ಘೋಷ್ ಇವುಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು.
* ಮುಜಾಫರ್‌ಪುರ ಘಟನೆ (1908): ಖುದಿರಾಮ್ ಬೋಸ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಚಾಕಿ ಎಂಬ ಯುವಕರು ಕಿಂಗ್ಸ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಎಂಬ ಕ್ರೂರ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನ ಮೇಲೆ ಬಾಂಬ್ ಎಸೆದರು.
* ಅಲಿಪೋರ್ ಬಾಂಬ್ ಮೊಕದ್ದಮೆ (Alipore Conspiracy Case 1908): ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಅಕ್ರಮ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಕಾರ್ಖಾನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಸಿ.ಆರ್. ದಾಸ್ ಅವರು ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್ ಪರ ವಾದಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದರು.
* ದೆಹಲಿ ಪಿತೂರಿ (Delhi Conspiracy 1912): ರಾಶ್ ಬಿಹಾರಿ ಬೋಸ್ ಮತ್ತು ಸಚಿನ್ ಸನ್ಯಾಲ್ ಅವರು ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಲಾರ್ಡ್ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್ ಮೇಲೆ ಚಾಂದಿನಿ ಚೌಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಾಂಬ್ ಎಸೆದರು.

ಗದರ್ ಪಕ್ಷ (Ghadar Party 1913)

ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭಾರತೀಯರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಂಜಾಬಿಗಳು, ಲಾಲಾ ಹರದಯಾಳ್ (Lala Hardayal) ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ 1913 ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾದ ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋದಲ್ಲಿ ಗದರ್ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 'ಗದರ್' ಎಂದರೆ ದಂಗೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆಯನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುವುದು ಇವರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. 1914 ರ ಕೋಮಗಾಟ ಮಾರು (Komagata Maru) ಹಡಗಿನ ದುರಂತವು ಇವರನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೆರಳಿಸಿತು.

ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ನೋ ಒಪ್ಪಂದ (1916)

1914 ರಲ್ಲಿ ಜೈಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ತಿಲಕ್, ಐರಿಶ್ ಮಾದರಿಯ ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಲೀಗ್ (Home Rule League) ಅನ್ನು ಏಪ್ರಿಲ್ 1916 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ). ಅನಿಬೆಸೆಂಟ್ (Annie Besant) ಅವರು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1916 ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಲೀಗ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
1916 ರ ಲಕ್ನೋ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನವು (Lucknow Pact) ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ: 1) ಮಂದಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾದರು. 2) ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ನಡುವೆ ರಾಜಕೀಯ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು (ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು). ಈ ಅಧಿವೇಶನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಅಂಬಿಕಾ ಚರಣ್ ಮಜುಂದಾರ್ ವಹಿಸಿದ್ದರು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತವು 'ಕ್ಯಾರೆಟ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟಿಕ್' (Carrot and Stick) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು.
* ಮಿಂಟೋ-ಮಾರ್ಲೆ ಸುಧಾರಣೆಗಳು (Morley-Minto Reforms 1909): ಇದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಕಾಯ್ದೆ 1909 ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ 'ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು' (Separate Electorates) ಪರಿಚಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೋಮುವಾದಕ್ಕೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ರೂಪ ನೀಡಿತು. ಲಾರ್ಡ್ ಮಿಂಟೋನನ್ನು 'ಕೋಮು ಚುನಾವಣಾ ಪಿತಾಮಹ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೈಸ್‌ರಾಯ್‌ನ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಮಂಡಳಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತೀಯರೊಬ್ಬರನ್ನು (ಸತ್ಯೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿನ್ಹಾ - ಕಾನೂನು ಸದಸ್ಯ) ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.
* ದಮನಕಾರಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳು: ಪತ್ರಿಕಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಪತ್ರಿಕಾ ಕಾಯ್ದೆ (1908 & 1910), ಮತ್ತು ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲು ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಸಭೆಗಳ ಕಾಯ್ದೆ (1911) ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಚಳವಳಿಯಿಂದ ದೂರವಿಡಲು 'ಕಾರ್ಲೈಲ್ ಸುತ್ತೋಲೆ' (Carlyle Circular) ಹೊರಡಿಸಲಾಯಿತು.
* ಮಾಂಟೆಗೋ ಘೋಷಣೆ (Montagu Declaration 1917): ಆಗಸ್ಟ್ 20, 1917 ರಂದು ಭಾರತದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಎಡ್ವಿನ್ ಮಾಂಟೆಗೋ ಅವರು "ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು (Responsible Government) ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಗುರಿ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು: ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯು ಭಾರತೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ವಿದೇಶಿ ವಸ್ತುಗಳ ಬಹಿಷ್ಕಾರದಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಕೈಮಗ್ಗ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಮರುಜೀವ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಸ್ವದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದವು.
• ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮಗಳು: ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಚಂದ್ರ ರಾಯ್ (P.C. Ray) ಅವರು 'ಬೆಂಗಾಲ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ಸ್ವದೇಶಿ ಸ್ಟೋರ್ಸ್' ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ವಿ.ಓ. ಚಿದಂಬರಂ ಪಿಳ್ಳೈ ಅವರು ತೂತುಕುಡಿಯಲ್ಲಿ 'ಸ್ವದೇಶಿ ಸ್ಟೀಮ್ ನ್ಯಾವಿಗೇಷನ್ ಕಂಪನಿ' (Swadeshi Steam Navigation Company) ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಹಡಗು ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನೀಡಿದರು.
• ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ: ಮಹಿಳೆಯರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಬಹುಪಾಲು ಮುಸ್ಲಿಮರು, ರೈತರು ಮತ್ತು ಕೆಳವರ್ಗದ ಜನರು ಈ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ದೂರವೇ ಉಳಿದಿದ್ದರು, ಇದು ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಮಿತಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುತ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು.
* ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ: ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರು ರಚಿಸಿದ 'ಅಮರ್ ಸೋನಾರ್ ಬಾಂಗ್ಲಾ' (Amar Sonar Bangla) ಗೀತೆಯು ಬಂಗಾಳದ ಬೀದಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳಗಿತು (ಇದು ಮುಂದೆ 1971 ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯಾಯಿತು). ಬಂಕಿಮ್ ಚಂದ್ರ ಚಟರ್ಜಿ ಅವರ 'ವಂದೇ ಮಾತರಂ' (Vande Mataram) ಗೀತೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಯ ಮಂತ್ರವಾಯಿತು. ಸುಬ್ರಮಣ್ಯ ಭಾರತಿಯವರ 'ಸ್ವದೇಶಿ ಗೀತಂಗಳ್' ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು.
* ಕಲೆ (Art): ಅಬನೀಂದ್ರನಾಥ್ ಟ್ಯಾಗೋರ್ (Abanindranath Tagore) ಅವರು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಲಾ ಶೈಲಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅಜಂತಾ ಮತ್ತು ಮೊಘಲ್ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಸ್ವದೇಶಿ ಕಲಾ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅವರ 'ಭಾರತ್ ಮಾತಾ' (Bharat Mata) ವರ್ಣಚಿತ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಯಿತು. ನಂದಲಾಲ್ ಬೋಸ್ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಕಲಾ ಸೊಸೈಟಿಯ ಮೊದಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಪಡೆದರು.
* ಶಿಕ್ಷಣ: ಸತೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಮುಖರ್ಜಿ ಅವರ ಡಾನ್ ಸೊಸೈಟಿ (Dawn Society) ಮತ್ತು ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಲೇಜು (Bengal National College) ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯ ಕಿಡಿ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೂ (ಅಂದಿನ ಬಾಂಬೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಪ್ರಾಂತ್ಯ) ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳು ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ:
* ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿ: ಧಾರವಾಡ ಮತ್ತು ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಧರ ರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ (Gangadhar Rao Deshpande - ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿಂಹ) ಮತ್ತು ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾವ್ (Aluru Venkatarao - ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುಲಪುರೋಹಿತ) ಅವರು ತಿಲಕರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳನ್ನು ಪಸರಿಸಿದರು.
* ವಂದೇ ಮಾತರಂ: ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ 'ವಂದೇ ಮಾತರಂ' ಹಾಡುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆದವು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದರೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
* ಸ್ವದೇಶಿ ಉದ್ಯಮ: ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವದೇಶಿ ಬೆಂಕಿಪೊಟ್ಟಣ (Swadeshi Matches) ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಕೈಮಗ್ಗ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆ'ಯನ್ನು (National School) ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.
* ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಲೀಗ್: 1916 ರಲ್ಲಿ ತಿಲಕ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಲೀಗ್‌ನ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಳಗಾವಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಲೀಗ್ ಅನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ ವೈಸ್‌ರಾಯ್: ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್ (1905).
• ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆ ರದ್ದಾದ ವರ್ಷ: 1911 (ಲಾರ್ಡ್ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ದೆಹಲಿ ದರ್ಬಾರ್).
• ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ 'ಅಮರ್ ಸೋನಾರ್ ಬಾಂಗ್ಲಾ' ಗೀತೆಯ ಕರ್ತೃ: ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್.
• 1907 ರ ಸೂರತ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು: ರಾಶ್ ಬಿಹಾರಿ ಘೋಷ್.
• ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಸ್ಥಾಪಕರು: ನವಾಬ್ ಸಲೀಮುಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಅಗಾ ಖಾನ್ (1906, ಢಾಕಾ).
• ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಕಾಯ್ದೆ: 1909 ರ ಮಿಂಟೋ-ಮಾರ್ಲೆ ಕಾಯ್ದೆ.
• ಗದರ್ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿ ಎಲ್ಲಿದೆ: ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ, ಅಮೇರಿಕಾ (ಯುಗಾಂತರ್ ಆಶ್ರಮ).
• ಗದರ್ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕ: ಲಾಲಾ ಹರದಯಾಳ್.
• ಅಲಿಪೋರ್ ಬಾಂಬ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್ ಪರ ವಾದಿಸಿದ ವಕೀಲ: ಸಿ.ಆರ್. ದಾಸ್ (ಚಿತ್ತರಂಜನ್ ದಾಸ್).
• 1916 ರ ಲಕ್ನೋ ಒಪ್ಪಂದದ ರೂವಾರಿಗಳು: ಬಿ.ಜಿ. ತಿಲಕ್ ಮತ್ತು ಅನಿಬೆಸೆಂಟ್.
• 'ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿಂಹ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನಾಯಕ: ಗಂಗಾಧರ ರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ.
• 'ಭಾರತ್ ಮಾತಾ' ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ ಕಲಾವಿದ: ಅಬನೀಂದ್ರನಾಥ್ ಟ್ಯಾಗೋರ್.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ದಿನಾಂಕ ಯಾವುದು?
   A) 7 ಆಗಸ್ಟ್ 1905
   B) 16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1905
   C) 15 ಆಗಸ್ಟ್ 1905
   D) 26 ಜನವರಿ 1906
   ಉತ್ತರ: (B) (16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1905 ರಂದು ವಿಭಜನೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು, ಇದನ್ನು ಶೋಕಾಚರಣೆಯ ದಿನವನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು).

2. 1907 ರ ಸೂರತ್ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗ, ಮಂದಗಾಮಿಗಳ ಬಣವನ್ನು ಯಾರು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು?
   A) ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್
   B) ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್
   C) ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆ
   D) ಅರವಿಂದ್ ಘೋಷ್
   ಉತ್ತರ: (C) (ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆ ಮತ್ತು ಫಿರೋಜ್ ಶಾ ಮೆಹ್ತಾ ಮಂದಗಾಮಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು).

3. ಈ ಕೆಳಗಿನವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ 'ಗದರ್ ಪಕ್ಷ'ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು?
   A) ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್
   B) ವಿ.ಡಿ. ಸಾವರ್ಕರ್
   C) ಶ್ಯಾಮ್ ಜಿ ಕೃಷ್ಣ ವರ್ಮ
   D) ಲಾಲಾ ಹರದಯಾಳ್
   ಉತ್ತರ: (D) (ಲಾಲಾ ಹರದಯಾಳ್ ಅವರು 1913 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋದಲ್ಲಿ ಗದರ್ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು).

4. 1909 ರ ಭಾರತೀಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಕಾಯ್ದೆಯ (ಮಿಂಟೋ-ಮಾರ್ಲೆ ಸುಧಾರಣೆ) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣ ಯಾವುದು?
   A) ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿಮುಖ ಆಡಳಿತ (Dyarchy)
   B) ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
   C) ಭಾರತಕ್ಕೆ ಡೊಮಿನಿಯನ್ ಸ್ಥಾನಮಾನ
   D) ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆ
   ಉತ್ತರ: (B) (ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೋಮುವಾದವನ್ನು ಬಿತ್ತಿತು).

5. ತಿಲಕ್ ಅವರು ತಮ್ಮ 'ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಲೀಗ್' ಅನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು?
   A) ಪುಣೆ
   B) ಬೆಳಗಾವಿ
   C) ಮದ್ರಾಸ್
   D) ಕಲ್ಕತ್ತಾ
   ಉತ್ತರ: (B) (ಏಪ್ರಿಲ್ 1916 ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ತಿಲಕ್ ತಮ್ಮ ಲೀಗ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು).

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ