ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (Mauryan Empire)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಕರಗಳು

ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (Mauryan Empire) ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಬೃಹತ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನಿಂದ 322 BCEರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡು, ಬೃಹದ್ರಥನ ಕೊಲೆಯೊಂದಿಗೆ 185 BCEರಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.

ಆಕರಗಳು:

2. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ (322–298 BCE)

• ಚಾಣಕ್ಯ (ಕೌಟಿಲ್ಯ / ವಿಷ್ಣುಗುಪ್ತ)ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಧನನಂದನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿ ಮಗಧ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನೇರಿದನು.
• ರಾಜಧಾನಿ: ಪಾಟಲಿಪುತ್ರ.
• ಸೆಲ್ಯುಕಸ್ ನಿಕೇಟರ್ನನ್ನು 305 BCEರಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ – ಕಾಬೂಲ್, ಕಾಂಧಾರ್, ಹೆರಾತ್, ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು. ಸೆಲ್ಯುಕಸ್‌ನ ಮಗಳು ಹೆಲೆನಾಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು.
• ಮೆಗಸ್ತನೀಸ್ರನ್ನು ಸೆಲ್ಯುಕಸ್ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಪಾಟಲಿಪುತ್ರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆತನ ಗ್ರಂಥ ಇಂಡಿಕಾ.
• ಜೀವನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಭದ್ರಬಾಹುರ ಜೊತೆ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ (ಕರ್ನಾಟಕ)ಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸಲ್ಲೇಖನ ವ್ರತದಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು.

3. ಬಿಂದುಸಾರ (298–273 BCE)

• ಬಿಂದುಸಾರನನ್ನು ಗ್ರೀಕರು ‘ಅಮಿತ್ರೋಚಡೆಸ್’ (‘ಶತ್ರುಸಂಹಾರಿ’) ಎಂದು ಕರೆದರು.
• ಆಜೀವಿಕ ಪಂಥದ ಅನುಯಾಯಿ.
• ಸಿರಿಯಾದ ಆಂಟಿಯೋಕಸ್ Iರ ರಾಯಭಾರಿ ಡೀಮಾಕಸ್, ಈಜಿಪ್ಟಿನ ಟಾಲೆಮಿಯ ರಾಯಭಾರಿ ಡಯೊನಿಸಿಯಸ್ ಇವನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು.
• ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರುವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು.

4. ಅಶೋಕ (273/268–232 BCE)

ಭಾರತ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ. H.G. ವೆಲ್ಸ್: “Amidst the tens of thousands of names of monarchs… the name of Ashoka shines almost alone, a star.”

• ಬಿರುದುಗಳು: ದೇವಾನಾಂಪಿಯ, ಪಿಯದಸ್ಸಿ (Priyadarshi).
• ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ: 269 BCE.

ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧ (261 BCE)

• 13ನೇ ಆಡಳಿತ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ; ಅಶೋಕನ 8ನೇ ವರ್ಷದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
• 13ನೇ ಬಂಡೆಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಈ ಯುದ್ಧದ ವಿವರ.
• 1 ಲಕ್ಷ ಸಾವು, 1.5 ಲಕ್ಷ ದೇಶಭ್ರಷ್ಟಗೊಂಡರು.
• ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಅಶೋಕ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಗುರು ಉಪಗುಪ್ತ.
• ‘ಭೇರಿ ಘೋಷ’ (ಯುದ್ಧದ ಘೋಷ) ‘ಧಮ್ಮ ಘೋಷ’ವಾಯಿತು.

ಧಮ್ಮ (ಧರ್ಮ) ನೀತಿ

• ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ವಿಶಾಲ ರೂಪ – ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಗುರುಗಳಿಗೆ ಗೌರವ.
• ಧಮ್ಮ ಮಹಾಮಾತ್ರರು: ಧಮ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತಿ.
• ಮೂರನೇ ಬೌದ್ಧ ಸಂಗೀತಿ (250 BCE): ಪಾಟಲಿಪುತ್ರದಲ್ಲಿ, ಮೊಗ್ಗಲಿಪುತ್ತ ತಿಸ್ಸ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ.
• ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ: ಮಗ ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮಗಳು ಸಂಘಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಲಂಕಾಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.

ಶಾಸನಗಳು

ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆ. ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ ಖರೋಷ್ಠಿ (ಶಾಹಬಾಜ್‌ಘರ್ಹಿ, ಮಾನ್ಸೇಹರಾ), ಅರಾಮಾಯಿಕ್ (ತಕ್ಷಶಿಲಾ), ಗ್ರೀಕ್ (ಕಂದಹಾರ್).

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು: ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ, ಮಸ್ಕಿ (ಇಲ್ಲಿಯೇ ‘ಅಶೋಕ’ ಹೆಸರು ಮೊದಲು ಸಿಕ್ಕಿತು – 1915), ಜಟಿಂಗ ರಾಮೇಶ್ವರ, ಪಾಲ್ಕಿಗುಂಡು, ಗವಿಮಠ, ನಿಟ್ಟೂರು.

5. ಮೌರ್ಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಕೇಂದ್ರ ಆಡಳಿತ

• ರಾಜನೇ ಸರ್ವೋಚ್ಚ – ‘ಸ್ವಾಮಿತ್ವ’.
• ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್: ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಭೆ (ಮಂತ್ರಿಣಃ + ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್).
• 18 ತೀರ್ಥಗಳು: ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು.
• ಮಂತ್ರಿ, ಪುರೋಹಿತ, ಸೇನಾಪತಿ, ಯುವರಾಜ, ಸಮಾಹರ್ತಾ (ಆದಾಯ), ಸನ್ನಿಧಾತಾ (ಖಜಾಂಚಿ), ಪ್ರದೇಷ್ಟ (ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ), ದಂಡಪಾಲ (ಸೈನಿಕ).

ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ

5 ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು:

• ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಕುಮಾರ (ಆರ್ಯಪುತ್ರ) ಎಂಬ ರಾಜಕುಮಾರ ಗವರ್ನರ್.

ನಗರ ಆಡಳಿತ (ಪಾಟಲಿಪುತ್ರ)

ಮೆಗಸ್ತನೀಸ್ ಪ್ರಕಾರ 6 ಸಮಿತಿಗಳು, ತಲಾ 5 ಸದಸ್ಯರು (ಒಟ್ಟು 30):
1. ಕೈಗಾರಿಕೆ 2. ವಿದೇಶಿಯರು 3. ಜನನ–ಮರಣ 4. ವ್ಯಾಪಾರ 5. ಉತ್ಪಾದನೆ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ 6. ತೆರಿಗೆ.

ಗೂಢಚಾರರು

• ‘ಗೂಢಪುರುಷ’ – ಸ್ಥಿರ (ಸಂಸ್ಥಾ) ಮತ್ತು ಚಲನಶೀಲ (ಸಂಚಾರ).
• ಸ್ತ್ರೀ ಗೂಢಚಾರರೂ ಇದ್ದರು.

ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

• ಭಾಗ: ಉತ್ಪಾದನೆಯ 1/6.
• ಬಲಿ: ಧಾರ್ಮಿಕ ತೆರಿಗೆ.
• ಶುಲ್ಕ: ಸುಂಕ. ಸೀತಾ: ರಾಜನ ಜಮೀನಿನ ಆದಾಯ.

6. ಮೌರ್ಯರ ಪತನ ಮತ್ತು ಕಲೆ

ಪತನ (232–185 BCE)

• ಅಶೋಕನ ನಂತರ ದುರ್ಬಲ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು – ದಶರಥ, ಸಂಪ್ರತಿ, ಶಾಲಿಶೂಕ, ಬೃಹದ್ರಥ.
• 185 BCEರಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ ಪುಷ್ಯಮಿತ್ರ ಶುಂಗನಿಂದ ಬೃಹದ್ರಥನ ಕೊಲೆ – ಶುಂಗ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆ.

ಪತನದ ಕಾರಣಗಳು: ದುರ್ಬಲ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ಆರ್ಥಿಕ ದುಸ್ಥಿತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ (ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿ), ಪ್ರಾಂತೀಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ವಿದೇಶಿ ದಾಳಿ (ಗ್ರೀಕ್), ಅಶೋಕನ ಶಾಂತಿ ನೀತಿ (ಎಚ್.ಸಿ. ರಾಯಚೌಧರಿ).

ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

• ಸಾರನಾಥ ಸಿಂಹ ಸ್ತಂಭ – ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಂಛನ; 4 ಸಿಂಹಗಳು.
• ಚುನಾರ್ ಮರಳುಗಲ್ಲು ಮತ್ತು ‘ಮೌರ್ಯ ಪಾಲಿಶ್’ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.
• ಬರಾಬರ್ ಗುಹೆಗಳು (ಬಿಹಾರ): ಆಜೀವಿಕರಿಗಾಗಿ ಗುಹಾ ವಾಸ್ತು.
• ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪ – ಅಶೋಕನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭ.

7. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ

8. ಪುನರಾವರ್ತನೆ – ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ

• ಸ್ಥಾಪಕ: ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ (322 BCE), ಚಾಣಕ್ಯ ಗುರು.
• ಅಶೋಕ: ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧ (261 BCE), ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ, ಧಮ್ಮ, 3ನೇ ಸಂಗೀತಿ.
• ಪತನ: ಬೃಹದ್ರಥನ ಕೊಲೆ – ಪುಷ್ಯಮಿತ್ರ ಶುಂಗ (185 BCE).