ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (Gupta Empire) – ಸ್ವರ್ಣಯುಗ

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಕರಗಳು

ಮೌರ್ಯರ ಪತನದ ನಂತರ ಭಾರತ ಹಲವು ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಗೊಂಡಿತು. 319 CEರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ Iರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಭಾರತ ಇತಿಹಾಸದ ‘ಸ್ವರ್ಣಯುಗ’ (Golden Age) ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಆಕರಗಳು:

2. ಪ್ರಮುಖ ಗುಪ್ತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು

3. ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತ (335–380 CE)

• ಬಿರುದು: ‘ಪರಾಕ್ರಮಾಂಕ’, ‘ಕವಿರಾಜ’, ‘ವಿಜಿತವಸುಂಧರ’.
• ಪ್ರಯಾಗ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (Allahabad Pillar Inscription): ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿ ಹರಿಷೇಣನಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿತ. ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ವಿಜಯಗಳ ವಿವರ.
• ವಿಜಯಗಳು:
• ಆರ್ಯಾವರ್ತದ 9 ರಾಜರು – ಸೋಲಿಸಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡನು.
• ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ 12 ರಾಜರು – ಸೋಲಿಸಿ ‘ಗ್ರಹಣ–ಮೋಕ್ಷ–ಅನುಗ್ರಹ’ ನೀತಿ (ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು ಬಿಡುಗಡೆ).
• ಆಟವಿಕ ರಾಜರು (ಅರಣ್ಯ ರಾಜರು) – 18 ಜನ.
• ಗಡಿ ರಾಜ್ಯಗಳು (ಸಮತಟ, ದಬಾಕ, ಕಾಮರೂಪ) ಕಪ್ಪ ಕೊಟ್ಟವು.
• ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಮೇಘವರ್ಣ ರಾಜನು ಬೋಧಗಯಾದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದನು.
• ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗ ನಡೆಸಿ ‘ಅಶ್ವಮೇಧ ಪರಾಕ್ರಮ’ ಬಿರುದು ಪಡೆದನು.
• ಸಂಗೀತ ಪ್ರೇಮಿ – ವೀಣಾ ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾಣ್ಯಗಳು.

4. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ II (ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ) (380–415 CE)

• ಬಿರುದುಗಳು: ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ, ದೇವಗುಪ್ತ, ದೇವರಾಜ, ‘ಶಕಾರಿ’ (ಶಕರ ಶತ್ರು).
• ಶಕರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ (ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತ – ಗುಜರಾತ್, ಮಾಳ್ವ, ಕಾಠಿಯಾವಾಡ್) ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು.
• ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು: ವಾಕಾಟಕ ರಾಜ ರುದ್ರಸೇನ IIನೊಂದಿಗೆ ಮಗಳು ಪ್ರಭಾವತಿಳ ವಿವಾಹ; ಕುಬೇರನಾಗಾ (ನಾಗವಂಶ) ವಿವಾಹ.
• ಚೀನಿ ಯಾತ್ರಿಕ ಫಾ–ಹಿಯಾನ್ (405–411 CE) ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ.
• ಮೆಹರೌಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಸ್ತಂಭ (Delhi): ಚಂದ್ರ ಎಂಬ ರಾಜ (ಬಹುಶಃ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ II) ಬಗ್ಗೆ – 1600 ವರ್ಷ ಕಳೆದರೂ ತುಕ್ಕು ಹಿಡಿದಿಲ್ಲ (ಗುಪ್ತರ ಲೋಹಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರತೀಕ).

ನವರತ್ನಗಳು (Nava Ratnas)

ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ II ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ 9 ವಿದ್ವಾಂಸರು:

1. ಕಾಳಿದಾಸ – ಅಭಿಜ್ಞಾನಶಾಕುಂತಲಂ, ಮೇಘದೂತ, ರಘುವಂಶ
2. ವರಾಹಮಿಹಿರ – ಬೃಹತ್ಸಂಹಿತಾ, ಪಂಚಸಿದ್ಧಾಂತಿಕ
3. ಧನ್ವಂತರಿ – ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯ
4. ಅಮರಸಿಂಹ – ಅಮರಕೋಶ
5. ವರರುಚಿ
6. ಘಟಕರ್ಪರ
7. ಶಂಕು
8. ಕ್ಷಪಣಕ
9. ವೇತಾಳಭಟ್ಟ

5. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಆಡಳಿತ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ

ಆಡಳಿತ

• ರಾಜ – ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಪರಮ ಭಟ್ಟಾರಕ, ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜ.
• ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಭುಕ್ತಿ (ಪ್ರಾಂತ) → ವಿಷಯ (ಜಿಲ್ಲೆ) → ವೀಥಿ → ಗ್ರಾಮ ಎಂದು ವಿಭಜನೆ.
• ಪ್ರಾಂತಾಧಿಪತಿ: ಉಪರಿಕ; ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ: ವಿಷಯಪತಿ.
• ಭೂಮಿ ಅನುದಾನ (Land grants): ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ‘ಅಗ್ರಹಾರ’, ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ‘ಜಾಗೀರ್’ – ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಆರಂಭ.

ಆರ್ಥಿಕ ಜೀವನ

• ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು.
• ಚಿನ್ನದ ದೀನಾರ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ರೂಪಕ, ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳು.
• ಶ್ರೇಣಿ (Guild) ಪದ್ಧತಿ – ‘ನಿಗಮ’.
• ರೋಮ್, ಚೀನಾ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ, ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ

• ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಲಿಷ್ಠ; ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಬೆಳೆಯಿತು.
• ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕುಸಿಯಿತು – ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ, ಸತಿ (ಎರಾನ್ ಶಾಸನ – ಸತಿಯ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ 510 CE).
• ಫಾ–ಹಿಯಾನ್ ಪ್ರಕಾರ – ಸಮಾಜ ಶಾಂತಿಪೂರ್ಣ, ಜನರು ಮದ್ಯ ಸೇವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
• ಚಂಡಾಲರು ನಗರದ ಹೊರಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು – ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಆರಂಭ.

6. ಸ್ವರ್ಣಯುಗ – ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು

ಸಾಹಿತ್ಯ

• ಕಾಳಿದಾಸ: ಅಭಿಜ್ಞಾನಶಾಕುಂತಲಂ (‘ಭಾರತೀಯ ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್’), ಮೇಘದೂತ, ರಘುವಂಶ, ಕುಮಾರಸಂಭವ.
• ವಿಶಾಖದತ್ತ: ಮುದ್ರಾರಾಕ್ಷಸ.
• ಶೂದ್ರಕ: ಮೃಚ್ಛಕಟಿಕ.
• ವಿಷ್ಣುಶರ್ಮ: ಪಂಚತಂತ್ರ.
• 18 ಪುರಾಣಗಳು, ಮನುಸ್ಮೃತಿ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಸ್ಮೃತಿ, ನಾರದ ಸ್ಮೃತಿ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ.

ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತ

• ಆರ್ಯಭಟ (Aryabhata): ‘ಆರ್ಯಭಟೀಯ’, ‘ಸೂರ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತ’. ಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತುವಿಕೆ, π ಮೌಲ್ಯ, ಸೊನ್ನೆಯ (0) ಪರಿಕಲ್ಪನೆ, ಗ್ರಹಣಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿವರಣೆ.
• ವರಾಹಮಿಹಿರ: ಬೃಹತ್ಸಂಹಿತಾ – ಜ್ಯೋತಿಷ, ಖಗೋಳ, ಹವಾಮಾನ.
• ಬ್ರಹ್ಮಗುಪ್ತ: ‘ಬ್ರಹ್ಮ–ಸ್ಫುಟ–ಸಿದ್ಧಾಂತ’ – ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪ.
• ಧನ್ವಂತರಿ, ವಾಗ್ಭಟ, ಚರಕ, ಸುಶ್ರುತ – ಆಯುರ್ವೇದ.
• ನಾಗಾರ್ಜುನ: ರಸಾಯನ ಶಾಸ್ತ್ರ.

ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

• ದೇವಗಡ ದಶಾವತಾರ ದೇವಾಲಯ (ಉ.ಪ್ರ), ಭೀತರ್ಗಾಂವ್ ಇಟ್ಟಿಗೆ ದೇವಾಲಯ (ಕಾನ್ಪುರ್), ತಿಗಾವ ದೇವಾಲಯ – ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತು ಆರಂಭ.
• ಅಜಂತಾ ಗುಹೆ ಚಿತ್ರಗಳು – ಗುಪ್ತರ ಕಾಲ (16, 17, 19 ಗುಹೆಗಳು).
• ಬಾಗ್ ಗುಹೆಗಳು (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ).
• ಸಾರನಾಥದ ಬುದ್ಧ ಪ್ರತಿಮೆ – ಗುಪ್ತ ಕಲೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆ.
• ಸುಲ್ತಾನ್‌ಗಂಜ್ ಬುದ್ಧ ಪ್ರತಿಮೆ (7.5 ಅಡಿ ತಾಮ್ರದ್ದು).

ಶಿಕ್ಷಣ

• ನಳಂದಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ – ಕುಮಾರಗುಪ್ತ I ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
• ವಿಕ್ರಮಶಿಲಾ, ಒದಂತಪುರಿ, ವಲ್ಲಭಿ – ಇತರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು.

7. ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನ

• ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತ ಹೂಣರ ಮೊದಲ ದಾಳಿಯನ್ನು ತಡೆದನು, ಆದರೆ ಇದು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು.
• ಹೂಣರ ದಾಳಿಗಳು – ತೋರಮಾಣ, ಮಿಹಿರಕುಲ (6ನೇ ಶತಮಾನ).
• ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ, ಆಡಳಿತ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ, ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜರ ದಂಗೆ.
• 550 CEರ ವೇಳೆಗೆ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪತನ.

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ

9. ಪುನರಾವರ್ತನೆ – ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ

• ಸ್ವರ್ಣಯುಗ: ಸಾಹಿತ್ಯ (ಕಾಳಿದಾಸ), ವಿಜ್ಞಾನ (ಆರ್ಯಭಟ), ವಾಸ್ತು (ಅಜಂತಾ, ದೇವಗಡ).
• ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತ: 9 ಆರ್ಯಾವರ್ತ + 12 ದಕ್ಷಿಣಾಪಥ ರಾಜರ ವಿಜಯ.
• ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ II: ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ, ನವರತ್ನಗಳು, ಫಾ–ಹಿಯಾನ್, ಶಕರ ವಿಜಯ.