ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು (Delhi Sultanate) 1206–1526

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ – 5 ರಾಜವಂಶಗಳು

1192ರ ತರೈನ್ ಎರಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಮ್ಮದ್ ಘೋರಿಯು ಪೃಥ್ವಿರಾಜ ಚೌಹಾಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಟರ್ಕಿಷ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದನು. ಆತನ ಗುಲಾಮ ಸೇನಾಪತಿ ಕುತುಬ್–ಉದ್–ದೀನ್ ಐಬಕ್ 1206ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದನು.

1526ರಲ್ಲಿ ಬಾಬರ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋದಿಯನ್ನು ಪಾಣಿಪತ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

2. ಗುಲಾಮ ವಂಶ (1206–1290)

ಕುತುಬ್–ಉದ್–ದೀನ್ ಐಬಕ್ (1206–1210)

• ಸ್ಥಾಪಕ; ರಾಜಧಾನಿ ಲಾಹೋರ್.
• ಲಕ್ಷ ದಾತಾ (ಲಕ್ಷ ಬಖ್ಷ್) – ಉದಾರತೆಯಿಂದ.
• ಕುತುಬ್ ಮಿನಾರ್ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭ (ಸೂಫಿ ಸಂತ ಖ್ವಾಜಾ ಕುತುಬ್–ಉದ್–ದೀನ್ ಬಖ್ತಿಯಾರ್ ಕಾಕಿ ನೆನಪಿಗೆ). ಪೂರ್ತಿ ಇಲ್ತುತ್ಮಿಷ್.
• ಕುವ್ವತ್–ಉಲ್–ಇಸ್ಲಾಂ ಮಸೀದಿ (ದೆಹಲಿ), ಅಢಾಯಿ ದಿನ್ ಕಾ ಝೋಪ್ಡಾ (ಅಜ್ಮೀರ್) ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.
• ಚೌಗಾನ್ (Polo) ಆಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯಿಂದ ಬಿದ್ದು ಮರಣ.

ಇಲ್ತುತ್ಮಿಷ್ (1211–1236)

• ಗುಲಾಮ ವಂಶದ ನಿಜವಾದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ.
• ರಾಜಧಾನಿ ದೆಹಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರ.
• ‘ಇಕ್ತಾ’ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆರಂಭಿಸಿದನು – ಸೇನೆಗೆ ಪಗಾರ ಬದಲಿಗೆ ಭೂಮಿ.
• ‘ಚಾಹಲ್ಗಣಿ’ (40) – 40 ಟರ್ಕಿಷ್ ಸರದಾರರ ಗುಂಪು.
• ಬಗ್ದಾದ್ ಖಲೀಫಾನಿಂದ ಸುಲ್ತಾನ್ ಬಿರುದು ಮಾನ್ಯತೆ.
• ಬೆಳ್ಳಿಯ ‘ಟಂಕಾ’ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ‘ಜಿತಲ್’ ನಾಣ್ಯಗಳು.
• ಕುತುಬ್ ಮಿನಾರ್ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು.

ರಜಿಯಾ ಸುಲ್ತಾನಾ (1236–1240)

• ದೆಹಲಿಯ ಮೊದಲ (ಮತ್ತು ಏಕೈಕ) ಮಹಿಳಾ ಸುಲ್ತಾನ.
• ಜಲಾಲ್–ಉದ್–ದೀನ್ ಯಾಕುತ್ (ಆಫ್ರಿಕನ್) ರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ವಿವಾದಕ್ಕೀಡಾಯಿತು.
• ಚಾಹಲ್ಗಣಿಯ ವಿರೋಧ ಎದುರಿಸಿ ಮರಣ.

ಬಲ್ಬನ್ (1266–1287)

• ‘ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ನೀತಿ’ (Blood and Iron Policy).
• ‘ಸಿಜ್ದಾ’ ಮತ್ತು ‘ಪೈಬೋಸ್’ ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ.
• ‘ದೈವ ಹಕ್ಕಿನ ಸಿದ್ಧಾಂತ’ (Kingship theory – ‘ಜಿಲ್ಲ್–ಇ–ಇಲಾಹಿ’).
• ಚಾಹಲ್ಗಣಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿದನು.

3. ಖಿಲ್ಜಿ ವಂಶ (1290–1320)

ಜಲಾಲ್–ಉದ್–ದೀನ್ ಫಿರೋಜ್ ಖಿಲ್ಜಿ (1290–1296)

• ಸ್ಥಾಪಕ; ವೃದ್ಧ, ಸೌಮ್ಯ.
• ಸೋದರಳಿಯ ಅಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಿಲ್ಜಿಯಿಂದ ಕೊಲೆ.

ಅಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಿಲ್ಜಿ (1296–1316)

• ‘ಸಿಕಂದರ್–ಇ–ಸಾನಿ’ (ಎರಡನೇ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್) ಬಿರುದು.
• ದೇವಗಿರಿಯ ರಾಮಚಂದ್ರ ಯಾದವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸಂಪತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದನು.
• ದಕ್ಷಿಣಾಪಥ ದಂಡಯಾತ್ರೆ: ಸೇನಾಪತಿ ಮಲಿಕ್ ಕಾಫೂರ್ – ವಾರಂಗಲ್ (ಕಾಕತೀಯ ಪ್ರತಾಪರುದ್ರ), ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ (ಹೊಯ್ಸಳ ಬಲ್ಲಾಳ III), ಮದುರೈ (ಪಾಂಡ್ಯ), ಮಾಲ್ಬಬಾರ್ ಸೋಲಿಸಿ ಕೋಹಿನೂರ್ ವಜ್ರ ತಂದನು.
• ಮಂಗೋಲರ ದಾಳಿಗಳನ್ನು 6 ಬಾರಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು.
• ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ (ಶಹಾನಾ–ಇ–ಮಂಡಿ), 4 ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ದಿವಾನ್–ಇ–ರಿಯಾಸತ್.
• ಮಿಲಿಟರಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ಸ್ಥಾಯಿ ಸೈನ್ಯ, ಚಹರಾ (ವಿವರಣೆ) ಮತ್ತು ದಾಗ್ (ಗುರುತು) ಪದ್ಧತಿ.
• ಭೂ ಸುಧಾರಣೆ: ಉತ್ಪಾದನೆಯ 50% ಭೂಕಂದಾಯ.
• ಅಲಾಯಿ ದರ್ವಾಜಾ, ಸಿರಿ ನಗರ ನಿರ್ಮಾಣ. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಮೀರ್ ಖುಸ್ರೊ (‘ಪಾರಸಿಕ ಗಿಳಿ’).

4. ತುಘಲಕ್ ವಂಶ (1320–1414)

ಘಿಯಾಸ್–ಉದ್–ದೀನ್ ತುಘಲಕ್ (1320–1325)

• ಸ್ಥಾಪಕ. ತುಘಲಕಾಬಾದ್ ನಿರ್ಮಾಣ. ಸೂಫಿ ಸಂತ ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ಔಲಿಯಾ ಜೊತೆ ಸಂಘರ್ಷ.

ಮಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತುಘಲಕ್ (1325–1351)

‘ಚತುಷ್ಪಥ ಪ್ರಯೋಗಗಳು’ ಪ್ರಸಿದ್ಧ:

1. ರಾಜಧಾನಿ ವರ್ಗಾವಣೆ: ದೆಹಲಿಯಿಂದ ದೇವಗಿರಿ (ದೌಲತಾಬಾದ್)ಗೆ (1327); ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿದನು.
2. ತಾಮ್ರದ ಟೋಕನ್ ನಾಣ್ಯಗಳು (1329–30) – ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಇರಾನ್ ಮಾದರಿ. ವಿಫಲ.
3. ದೋವಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂದಾಯ ಹೆಚ್ಚಳ – ರೈತರ ದಂಗೆ.
4. ಖುರಾಸಾನ್ ಮತ್ತು ಕಾರಾಜಲ್ (ಕುಮಾವೂ) ದಾಳಿಗಳು – ವಿಫಲ.

• ಇಬ್ನ್ ಬತೂತಾ (ಮೊರೊಕ್ಕೊ) – ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ‘ರೆಹಲಾ’ (ಕಿತಾಬ್–ಉಲ್–ರೆಹ್ಲಾ).
• ‘ಪಾಗಲ್ ಸುಲ್ತಾನ್’ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು.

ಫಿರೋಜ್ ಷಾ ತುಘಲಕ್ (1351–1388)

• ಜಿಜಿಯಾ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲೂ ವಿಧಿಸಿದನು.
• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮಗಾರಿ ಇಲಾಖೆ (Diwan–i–Khairat) ಸ್ಥಾಪನೆ.
• 4 ಕಾಲುವೆಗಳು – ಯಮುನಾ, ಸಟ್ಲಜ್; ಫತೇಹಾಬಾದ್, ಜೌನ್‌ಪುರ್, ಫಿರೋಜ್‌ಪುರ್, ಹಿಸಾರ್ ನಗರಗಳು.
• ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ದೆಹಲಿಗೆ ತಂದನು (ಟೋಪ್ರಾ, ಮೀರಠ್).
• ‘ಫುತೂಹತ್–ಇ–ಫಿರೋಜ್ ಷಾಹಿ’ – ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ.
• ತೈಮೂರ್ ಆಕ್ರಮಣ (1398) – ನಾಸಿರುದ್ದೀನ್ ಮಹಮ್ಮದ್ ತುಘಲಕ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ.

5. ಸಯ್ಯದ್ ಮತ್ತು ಲೋದಿ ವಂಶ

ಸಯ್ಯದ್ ವಂಶ (1414–1451)

• ಖಿಜ್ರ್ ಖಾನ್ ಸ್ಥಾಪಕ – ತೈಮೂರ್‌ನಿಂದ ನೇಮಕ.
• ದುರ್ಬಲ ಸುಲ್ತಾನರು – ಮುಬಾರಕ್ ಷಾ, ಮಹಮ್ಮದ್ ಷಾ, ಆಲಂ ಷಾ.

ಲೋದಿ ವಂಶ (1451–1526)

• ಬಹ್ಲೋಲ್ ಲೋದಿ (1451–1489): ಸ್ಥಾಪಕ; ಅಫ್ಘಾನ್ ವಂಶ.
• ಸಿಕಂದರ್ ಲೋದಿ (1489–1517):
• ಆಗ್ರಾ ನಗರ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು (1504); ರಾಜಧಾನಿ ಆಗ್ರಾಗೆ.
• ‘ಗಜ್–ಇ–ಸಿಕಂದರಿ’ ಅಳತೆ ಪದ್ಧತಿ.
• ‘ಗುಲರುಖಿ’ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮದಿಂದ ಕವಿತೆ ಬರೆದನು.
• ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋದಿ (1517–1526):
• ಪಾಣಿಪತ್ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ (1526)ದಲ್ಲಿ ಬಾಬರ್‌ನಿಂದ ಸೋಲು ಮತ್ತು ಮರಣ – ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಅಂತ್ಯ.

6. ಆಡಳಿತ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ

ಆಡಳಿತ

• ಸುಲ್ತಾನ್ – ಸರ್ವೋಚ್ಚ.
• ದಿವಾನ್–ಇ–ವಜಾರತ್ (ಹಣಕಾಸು – ವಜೀರ್), ದಿವಾನ್–ಇ–ಅರ್ಜ್ (ಸೇನೆ), ದಿವಾನ್–ಇ–ಇನ್‌ಶಾ (ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರ), ದಿವಾನ್–ಇ–ರಸಾಲತ್ (ವಿದೇಶಿ ವ್ಯವಹಾರ).
• ಇಕ್ತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಪ್ರಾಂತಗಳಿಗೆ ‘ಇಕ್ತಾದಾರ್’.
• ಜಿಜಿಯಾ: ಮುಸಲ್ಮಾನೇತರರ ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ. ಜಕಾತ್: ಮುಸ್ಲಿಂರ ಧಾರ್ಮಿಕ ತೆರಿಗೆ.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (ಇಂಡೋ–ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್)

• ಕುತುಬ್ ಮಿನಾರ್ (73 ಮೀ), ಕುವ್ವತ್–ಉಲ್–ಇಸ್ಲಾಂ ಮಸೀದಿ, ಅಲಾಯಿ ದರ್ವಾಜಾ, ತುಘಲಕಾಬಾದ್, ಫಿರೋಜ್ ಷಾ ಕೋಟ್ಲಾ, ಲೋದಿ ಗಾರ್ಡನ್.
• ಆರ್ಚ್, ಡೋಮ್, ಮಿನಾರೆಟ್ – ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಾಸ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಷೆ

• ಅಮೀರ್ ಖುಸ್ರೊ: ‘ತೂತಿ–ಇ–ಹಿಂದ್’; ಸಿತಾರ್, ತಬ್ಲಾ, ಖಯಾಲ್–ಗಜಲ್ ಸಂಗೀತ.
• ಜಿಯಾವುದ್ದೀನ್ ಬರನಿ: ‘ತಾರೀಖ್–ಇ–ಫಿರೋಜ್ ಷಾಹಿ’.
• ಮಿನ್ಹಾಜ್–ಉಸ್–ಸಿರಾಜ್: ‘ತಬಕಾತ್–ಇ–ನಾಸಿರಿ’.
• ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯ ಬೀಜಗಳು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ.

7. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ

8. ಪುನರಾವರ್ತನೆ – ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ

• 5 ವಂಶಗಳು: ಗುಲಾಮ → ಖಿಲ್ಜಿ → ತುಘಲಕ್ → ಸಯ್ಯದ್ → ಲೋದಿ.
• ಪ್ರಮುಖರು: ಇಲ್ತುತ್ಮಿಷ್ (ಇಕ್ತಾ), ಬಲ್ಬನ್ (ಸಿಜ್ದಾ), ಅಲಾವುದ್ದೀನ್ (ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ), ಮಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತುಘಲಕ್ (4 ಪ್ರಯೋಗಗಳು).
• ಅಂತ್ಯ: ಪಾಣಿಪತ್ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ (1526).