ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (Mughal Empire) 1526–1857

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ – ಮೊಘಲ್ ವಂಶಾವಳಿ

‘ಮೊಘಲ್’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಮಂಗೋಲ್’ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ತಂದೆಯ ಕಡೆಯಿಂದ ತೈಮೂರ್ ವಂಶಸ್ಥ; ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಚಂಗೀಜ್ ಖಾನ್ ವಂಶಸ್ಥ.

ಸೂರ್ ಅಂತರ್ ಆಡಳಿತ (1540–1555): ಶೇರ್ ಷಾ ಸೂರಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು.

2. ಬಾಬರ್ (1526–1530)

• ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು: ಜಹೀರ್–ಉದ್–ದೀನ್ ಮಹಮ್ಮದ್ ಬಾಬರ್. ಫೆರ್ಗಾನಾ (ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ) ಜನನ.
• ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ: ‘ಬಾಬರ್‌ನಾಮಾ’ (ತುಜುಕ್–ಇ–ಬಾಬರಿ) – ಟರ್ಕಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ.
• ಪ್ರಮುಖ ಯುದ್ಧಗಳು:

• ತೋಪುಗಳ ಬಳಕೆ (Artillery) ಮತ್ತು ತುಲುಘ್ಮಾ ಯುದ್ಧತಂತ್ರ ಪರಿಚಯಿಸಿದನು.

3. ಹುಮಾಯೂನ್ (1530–1540, 1555–1556)

• ‘ಹುಮಾಯೂನ್’ ಎಂದರೆ ‘ಅದೃಷ್ಟವಂತ’; ಆದರೆ ಇವನ ಜೀವನ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು.
• ಚೌಸಾ ಯುದ್ಧ (1539) ಮತ್ತು ಕನೌಜ್ ಯುದ್ಧ (1540)ದಲ್ಲಿ ಶೇರ್ ಷಾ ಸೂರಿಯಿಂದ ಸೋಲು.
• 15 ವರ್ಷ ಪರ್ಷಿಯಾದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ; 1555ರಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮರುಪಡೆದನು.
• ದೀನ್ ಪನಾಹ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಿಂದ ಬಿದ್ದು ಮರಣ (1556).
• ‘ಹುಮಾಯೂನ್‌ನಾಮಾ’ – ಸೋದರಿ ಗುಲಬದನ್ ಬೇಗಂ.

ಶೇರ್ ಷಾ ಸೂರಿ (1540–1545)

• ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟ್ರಂಕ್ ರೋಡ್ (ಸೋನಾರ್ಗಾಂವ್ – ಪೇಶಾವರ್) ದುರಸ್ತಿ.
• ರೂಪಾಯಿ (Rupiya) ಬೆಳ್ಳಿ ನಾಣ್ಯ; ದಾಮ್ ತಾಮ್ರ ನಾಣ್ಯ.
• ಜಬ್ತಿ ಪದ್ಧತಿ: ಭೂ ಕಂದಾಯ – ಟೋಡರ್ ಮಲ್ ಆಧಾರ.
• ಸಸಾರಾಂ (ಬಿಹಾರ)ದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಸಮಾಧಿ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡನು.

4. ಅಕ್ಬರ್ (1556–1605)

• ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು: ಜಲಾಲ್–ಉದ್–ದೀನ್ ಮಹಮ್ಮದ್ ಅಕ್ಬರ್. ಜನನ ಅಮರ್ಕೋಟ್ (1542).
• ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ: 13ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಬೈರಾಂ ಖಾನ್ ಸಂರಕ್ಷಕ.
• ಪಾಣಿಪತ್ ಎರಡನೇ ಯುದ್ಧ (1556): ಹೇಮು (ಆದಿಲ್ ಷಾ ಸೇನಾಪತಿ) ಸೋಲಿಸಿದನು.

ವಿಜಯಗಳು

• ಮಾಳ್ವ, ಗೊಂಡ್ವಾನ (ರಾಣಿ ದುರ್ಗಾವತಿ), ಚಿತ್ತೋಡ್ (1568 – ಜೈಮಲ್, ಪಟ್ಟಾ), ರಣಥಂಬೋರ್, ಗುಜರಾತ್, ಬಂಗಾಳ, ಕಾಬೂಲ್, ಕಾಶ್ಮೀರ, ಸಿಂಧ್, ಬರಾರ್, ಖಾಂದೇಶ್, ಅಹ್ಮದ್‌ನಗರ.
• ಹಳದೀಘಾಟಿ ಯುದ್ಧ (1576): ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ (ಮೇವಾಡ) – ಮಾನ್ ಸಿಂಗ್ ನೇತೃತ್ವ. ಅಕ್ಬರ್ ಗೆದ್ದನಾದರೂ ಪ್ರತಾಪ್ ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧ ಮುಂದುವರೆಸಿದನು.

ಸುಧಾರಣೆಗಳು

• ಜಿಜಿಯಾ ರದ್ದತಿ (1564), ಯಾತ್ರಾ ತೆರಿಗೆ ರದ್ದತಿ (1563).
• ಮನ್ಸಬ್ದಾರಿ ಪದ್ಧತಿ (1571): ಝಾತ್ (ಶ್ರೇಣಿ) ಮತ್ತು ಸವಾರ್ (ಕುದುರೆ ಸೈನಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ).
• ಜಬ್ತಿ (ದಹ್–ಸಾಲಾ) ಪದ್ಧತಿ: ರಾಜಾ ಟೋಡರ್ ಮಲ್ – 10 ವರ್ಷಗಳ ಸರಾಸರಿ ಭೂ ಕಂದಾಯ.
• ರಜಪೂತ ನೀತಿ: ಜೋಧಾಬಾಯಿ (ಹರ್ಕಾಬಾಯಿ) ವಿವಾಹ, ರಜಪೂತರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ.
• ಇಬಾದತ್ ಖಾನಾ (1575): ಫತೇಪುರ ಸಿಕ್ರಿ – ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಚರ್ಚೆ.
• ದೀನ್–ಇ–ಇಲಾಹಿ (1582): ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಧರ್ಮ (‘ತೌಹೀದ್–ಇ–ಇಲಾಹಿ’). ರಾಜಾ ಬೀರಬಲ್ ಸೇರಿ 18 ಜನ.
• ಮಹ್ಜರ್ ಘೋಷಣೆ (1579): ಅಕ್ಬರ್‌ಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿವಾದಗಳ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಮಾನಾಧಿಕಾರ.

ನವರತ್ನಗಳು

ಬೀರಬಲ್, ಟೋಡರ್ ಮಲ್, ಅಬುಲ್ ಫಜಲ್, ಫೈಜಿ, ತಾನ್‌ಸೇನ್, ಅಬ್ದುರ್ ರಹೀಂ ಖಾನ್–ಇ–ಖಾನಾ, ಮುಲ್ಲಾ ದೋ ಪ್ಯಾಜಾ, ಫಕೀರ್ ಅಜಿಯುದ್ದೀನ್, ಮಾನ್ ಸಿಂಗ್.

• ಅಬುಲ್ ಫಜಲ್ – ‘ಆಯಿನ್–ಇ–ಅಕ್ಬರಿ’, ‘ಅಕ್ಬರ್‌ನಾಮಾ’.

5. ಜಹಾಂಗೀರ್ (1605–1627) ಮತ್ತು ಶಾ ಜಹಾನ್ (1628–1658)

ಜಹಾಂಗೀರ್

• ‘ಸಲೀಂ’; ‘ನ್ಯಾಯದ ಸರಪಳಿ’ (ಝಂಜೀರ್–ಇ–ಅದಲ್) – ಆಗ್ರಾ ಕೋಟೆಯ ಗಂಟೆ.
• ನೂರ್ ಜಹಾನ್ ವಿವಾಹ (1611); ‘ಜುಂಟಾ’ ಗುಂಪು.
• ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಸ್ವರ್ಣಯುಗ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರಕಾರರು: ಉಸ್ತಾದ್ ಮನ್ಸೂರ್, ಬಿಷನ್ ದಾಸ್, ಅಬುಲ್ ಹಸನ್.
• ವಿಲಿಯಂ ಹಾಕಿನ್ಸ್ (1608) ಮತ್ತು ಸರ್ ಥಾಮಸ್ ರೋ (1615) – ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳು.
• ‘ತುಜುಕ್–ಇ–ಜಹಾಂಗೀರಿ’ – ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ.
• ಸಿಖ್ ಗುರು ಅರ್ಜುನ್‌ದೇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದನು (1606).

ಶಾ ಜಹಾನ್ – ‘ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ’

• ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು: ಖುರ್ರಂ; ‘ಶಾ ಜಹಾನ್’ ಎಂದರೆ ‘ಜಗದೊಡೆಯ’.
• ಮುಮ್ತಾಜ್ ಮಹಲ್ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ತಾಜ್ ಮಹಲ್ (1631–1653) – ಉಸ್ತಾದ್ ಅಹ್ಮದ್ ಲಾಹೋರಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ.
• ರೆಡ್ ಫೋರ್ಟ್, ಜಾಮಾ ಮಸೀದಿ, ಶಹಜಹಾನಾಬಾದ್ (ಹಳೆ ದೆಹಲಿ), ಮೋತಿ ಮಸೀದಿ (ಆಗ್ರಾ) ನಿರ್ಮಾಣ.
• ಮಯೂರ ಸಿಂಹಾಸನ (Peacock Throne) – ಬೇಬಾದಲ್ ಖಾನ್.
• ‘ಪಡಶಾ ನಾಮಾ’ – ಅಬ್ದುಲ್ ಹಮೀದ್ ಲಾಹೋರಿ.
• ಪುತ್ರರ ನಡುವಿನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಯುದ್ಧ (1657–58) – ಔರಂಗಜೇಬ್ ಗೆದ್ದನು; ಶಾ ಜಹಾನ್ ಆಗ್ರಾ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಡಲ್ಪಟ್ಟನು.

6. ಔರಂಗಜೇಬ್ (1658–1707) ಮತ್ತು ಪತನ

ಔರಂಗಜೇಬ್ – ‘ಆಲಂಗೀರ್’

• ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ: ದಾರಾ ಶಿಕೊಹ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದ ನಂತರ (1659).
• ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಸುನ್ನಿ: ಸಂಗೀತ, ಚಿತ್ರಕಲೆ ನಿಷೇಧ; ಜಿಜಿಯಾ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ (1679).
• ‘ಫತಾವ–ಇ–ಆಲಂಗಿರಿ’ ಸಂಕಲನ (ಶರೀಯಾ ಆಧಾರಿತ).
• ಸಿಖ್ ಗುರು ತೇಗ್ ಬಹಾದ್ದೂರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದನು (1675).
• ಶಿವಾಜಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಘರ್ಷ; ಪುರಂದರ ಒಪ್ಪಂದ (1665) – ರಾಜಾ ಜೈ ಸಿಂಗ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ.
• ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡಯಾತ್ರೆ – ಬಿಜಾಪುರ (1686), ಗೋಲ್ಕೊಂಡ (1687) ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.
• ಬೀಬಿ ಕಾ ಮಕ್ಬರಾ (ಔರಂಗಾಬಾದ್), ಮೋತಿ ಮಸೀದಿ (ಕೆಂಪು ಕೋಟೆ).
• ಅಹ್ಮದ್‌ನಗರದಲ್ಲಿ ಮರಣ (1707); ಔರಂಗಾಬಾದ್‌ನ ಖುಲ್ದಾಬಾದದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ.

ಪತನ (1707–1857)

• ದುರ್ಬಲ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು – ‘ನಂತರದ ಮೊಘಲರು’.
• ನಾದಿರ್ ಷಾ ದಾಳಿ (1739): ಮಹಮ್ಮದ್ ಷಾ ‘ರಂಗೀಲಾ’ ಕಾಲದಲ್ಲಿ; ಕೋಹಿನೂರ್ ವಜ್ರ, ಮಯೂರ ಸಿಂಹಾಸನ ದೋಚಿದನು.
• ಪಾಣಿಪತ್ ಮೂರನೇ ಯುದ್ಧ (1761): ಅಹ್ಮದ್ ಷಾ ಅಬ್ದಾಲಿ vs ಮರಾಠರು – ಮರಾಠರ ಸೋಲು.
• 1857ರ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆಯ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಹಾದ್ದೂರ್ ಷಾ II ‘ಜಫರ್’ ಅನ್ನು ರಂಗೂನ್‌ಗೆ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿದರು.

7. ಮೊಘಲ್ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ

ಆಡಳಿತ

• ಮನ್ಸಬ್ದಾರಿ ಪದ್ಧತಿ: ಝಾತ್ (ಶ್ರೇಣಿ) + ಸವಾರ್ (ಕುದುರೆ) – 10 ರಿಂದ 5,000/7,000 ವರೆಗೆ.
• ವಜೀರ್ (ಪ್ರಧಾನ), ಮೀರ್ ಬಕ್ಷಿ (ಸೇನೆ), ಸದ್ರ್ (ಧಾರ್ಮಿಕ), ಖಾಜಿ–ಉಲ್–ಕುಜಾತ್ (ನ್ಯಾಯ).
• ಸೂಬಾ (ಪ್ರಾಂತ) → ಸರ್ಕಾರ್ (ಜಿಲ್ಲೆ) → ಪರ್ಗಣ (ತಾಲ್ಲೂಕು) → ಗ್ರಾಮ.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

• ಬಾಬರ್: ಕಾಬೂಲಿ ಬಾಗ್ ಮಸೀದಿ, ಜಾಮಾ ಮಸೀದಿ (ಸಂಭಾಲ್).
• ಹುಮಾಯೂನ್ ಸಮಾಧಿ (ದೆಹಲಿ) – ಚಾರ್‌ಬಾಗ್ ಮಾದರಿ.
• ಅಕ್ಬರ್: ಫತೇಪುರ ಸಿಕ್ರಿ (ಬುಲಂದ್ ದರ್ವಾಜಾ, ಪಂಚ ಮಹಲ್, ಜೋಧಾಬಾಯಿ ಅರಮನೆ), ಆಗ್ರಾ ಕೋಟೆ, ಲಾಹೋರ್ ಕೋಟೆ.
• ಜಹಾಂಗೀರ್: ಇತಿಮಾದ್–ಉದ್–ದೌಲ ಸಮಾಧಿ (‘ಬೇಬಿ ತಾಜ್’), ಅಕ್ಬರ್‌ನ ಸಿಕಂದ್ರಾ ಸಮಾಧಿ ಪೂರ್ಣ.
• ಶಾ ಜಹಾನ್: ತಾಜ್ ಮಹಲ್, ಕೆಂಪು ಕೋಟೆ, ಜಾಮಾ ಮಸೀದಿ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆ

• ಪರ್ಷಿಯನ್: ರಾಜಸ್ಥಾನ ಭಾಷೆ. ಬಾಬರ್‌ನಾಮಾ, ಅಕ್ಬರ್‌ನಾಮಾ, ತುಜುಕ್–ಇ–ಜಹಾಂಗೀರಿ.
• ದಾರಾ ಶಿಕೊಹ್: ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳನ್ನು ಪರ್ಷಿಯನ್‌ಗೆ ‘ಸಿರ್–ಇ–ಅಕ್ಬರ್’ ಎಂದು ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದನು.
• ಮೊಘಲ್ ಚಿತ್ರಕಲಾ ಶಾಲೆ: ಪರ್ಷಿಯನ್ + ಭಾರತೀಯ ಸಂಗಮ; ಅಕ್ಬರ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರಂಭ, ಜಹಾಂಗೀರ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿಖರ.

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ

9. ಪುನರಾವರ್ತನೆ – ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ

• ಪ್ರಮುಖ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು: ಬಾಬರ್ → ಅಕ್ಬರ್ (ಸ್ವರ್ಣಯುಗ) → ಶಾ ಜಹಾನ್ (ವಾಸ್ತು ಯುಗ) → ಔರಂಗಜೇಬ್.
• ಪ್ರಮುಖ ಯುದ್ಧಗಳು: ಪಾಣಿಪತ್ I (1526), II (1556), III (1761); ಖಾನ್ವಾ (1527); ಹಳದೀಘಾಟಿ (1576).
• ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ಮನ್ಸಬ್ದಾರಿ, ಜಬ್ತಿ, ದೀನ್–ಇ–ಇಲಾಹಿ, ಜಿಜಿಯಾ ರದ್ದತಿ/ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ.