ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ – ಪ್ರಮುಖ ಕಾಯ್ದೆಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ

1600 – ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಗೆ ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ I ರಿಂದ ರಾಜಾಜ್ಞೆ. 1757ರ ಪ್ಲಾಸಿ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು 1764ರ ಬಕ್ಸಾರ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಕಂಪೆನಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಆದರೆ ಕಂಪೆನಿಯ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಆರ್ಥಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, 1770ರ ಬಂಗಾಳ ಕ್ಷಾಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟು ಒಂದೊಂದೇ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು.

2. ಕಂಪೆನಿ ಆಡಳಿತದ ಕಾಯ್ದೆಗಳು (1773–1858)

ರೆಗ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ಆಕ್ಟ್ 1773

• ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟು ಕಂಪೆನಿಯ ಆಡಳಿತದ ಮೇಲೆ ಮೊದಲ ನಿಯಂತ್ರಣ.
• ಬಂಗಾಳದ ಗವರ್ನರ್ → ‘ಬಂಗಾಳದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್’ (ವಾರೆನ್ ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್ – ಮೊದಲ).
• ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್‌ಗೆ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ 4 ಸದಸ್ಯರ ಕೌನ್ಸಿಲ್.
• ಮದ್ರಾಸ್ ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆ ಗವರ್ನರ್‌ಗಳು ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ ಅಧೀನ.
• 1774ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆ (ಸರ್ ಎಲಿಜಾ ಇಂಪೆ).
• ಕಂಪೆನಿ ನೌಕರರಿಗೆ ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಉಡುಗೊರೆ ನಿಷೇಧ.

ಪಿಟ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಕ್ಟ್ 1784

• ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಧಾನಿ ವಿಲಿಯಂ ಪಿಟ್ ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು.
• ದ್ವಂದ್ವ ಆಡಳಿತ (Double government) ಪ್ರಾರಂಭ.
• ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ – ರಾಜಕೀಯ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ (6 ಸದಸ್ಯರು – ಒಬ್ಬ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸಚಿವ ಸೇರಿ).
• ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್ – ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ.
• ಕಂಪೆನಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೊಸೆಶನ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಪದ ಬಳಕೆ.

ಚಾರ್ಟರ್ ಆಕ್ಟ್ 1793

• ಕಂಪೆನಿಯ ಚಾರ್ಟರ್ 20 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ನವೀಕರಣ.
• ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್‌ಗೆ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ತೀರ್ಮಾನಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ.

ಚಾರ್ಟರ್ ಆಕ್ಟ್ 1813

• ಕಂಪೆನಿಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ ರದ್ದತಿ (ಚಹಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಸಿ).
• ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಿರೀಟದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ.
• ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವಾರ್ಷಿಕ 1 ಲಕ್ಷ ರೂ. ಮಂಜೂರು.
• ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ.

ಚಾರ್ಟರ್ ಆಕ್ಟ್ 1833

• ಬಂಗಾಳದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ → ‘ಭಾರತದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್’ (ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್ – ಮೊದಲ).
• ಕಂಪೆನಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಗಿತ – ಕೇವಲ ಆಡಳಿತ ಸಂಸ್ಥೆ.
• ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ಗೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಸದಸ್ಯ (ಕಾನೂನು ಸದಸ್ಯ) – ಲಾರ್ಡ್ ಮಕಾಲೆ.
• ಇಂಡಿಯನ್ ಲಾ ಕಮಿಷನ್ (1834) – ಮಕಾಲೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ.
• ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿ ಹೊಂದಲು ಅನುಮತಿ.
• ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರಿಯಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ಬಣ್ಣ ತಾರತಮ್ಯ ನಿಷೇಧ.

ಚಾರ್ಟರ್ ಆಕ್ಟ್ 1853

• ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಶಾಸಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆ.
• ಇಂಡಿಯನ್ ಲೆಜಿಸ್ಲೇಟಿವ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ – 12 ಸದಸ್ಯರು.
• ಕಂಪೆನಿಯ ಆಡಳಿತ ಅವಧಿಗೆ ಗಡುವು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ – ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟಿನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಧೀನ.
• ಸಿವಿಲ್ ಸೇವಾ ತೆರೆದ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆ (Open Competitive Exam) ಪ್ರಾರಂಭ.

3. ಕ್ರೌನ್ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾರಂಭ – 1858

ಗವರ್ನ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಕ್ಟ್ 1858

• 1857ರ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆಯ ನಂತರ ಜಾರಿ. ‘Act for Good Government of India’.
• ಕಂಪೆನಿಯ ಆಡಳಿತ ಅಂತ್ಯ; ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಿರೀಟದ ನೇರ ಆಡಳಿತ.
• ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ → ‘ಭಾರತದ ವೈಸ್‌ರಾಯ್’ (ಲಾರ್ಡ್ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ – ಮೊದಲ).
• ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಮತ್ತು ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್ ರದ್ದತಿ.
• ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (Secretary of State for India) ಹುದ್ದೆ ಸೃಷ್ಟಿ; 15 ಸದಸ್ಯರ ಇಂಡಿಯಾ ಕೌನ್ಸಿಲ್.
• ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಘೋಷಣೆ (1858 ನವೆಂಬರ್ 1) – ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್; ‘Magna Carta of Indians’.

ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಕ್ಟ್ 1861

• ‘ಪೋರ್ಟ್‌ಫೋಲಿಯೊ ಸಿಸ್ಟಂ’ ಪರಿಚಯ (ಲಾರ್ಡ್ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್).
• ಶಾಸಕಾಂಗಕ್ಕೆ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ (ಬನಾರಸ್ ರಾಜ, ಪಾಟಿಯಾಲಾ ಮಹಾರಾಜ, ಸರ್ ದಿನ್‌ಕರ್ ರಾವ್).
• ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ ಪ್ರಾರಂಭ – ಬಾಂಬೆ, ಮದ್ರಾಸ್‌ಗೆ ಶಾಸಕಾಂಗ ಅಧಿಕಾರ.

ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಕ್ಟ್ 1892

• ಶಾಸಕಾಂಗ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಳ.
• ಪರೋಕ್ಷ ಚುನಾವಣಾ ತತ್ವ (‘recommendation’ ಪದ ಬಳಕೆ; ‘election’ ಎಂದು ಬಳಸಲಿಲ್ಲ).
• ಬಜೆಟ್ ಚರ್ಚಿಸಲು, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಅವಕಾಶ.

ಮಾರ್ಲೆ–ಮಿಂಟೊ ಸುಧಾರಣೆ / ಇಂಡಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಕ್ಟ್ 1909

• ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ (Separate Electorate) ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ – ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೋಮು ವಿಭಜನೆಯ ಬೀಜ. (ಲಾರ್ಡ್ ಮಿಂಟೊ – ‘Father of Communal Electorate’.)
• ಶಾಸಕಾಂಗದ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ 16 → 60.
• ಸತ್ಯೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿನ್ಹಾ – ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಕೌನ್ಸಿಲಿಗೆ ನೇಮಕವಾದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ.

4. ಗವರ್ನ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಕ್ಟ್ 1919 (ಮಾಂಟೆಗ್ಯೂ–ಚೆಮ್ಸ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಸುಧಾರಣೆ)

• ಮಾಂಟೆಗ್ಯೂ ಘೋಷಣೆ (ಆಗಸ್ಟ್ 20, 1917): ‘Responsible Government by gradual stages’.
• ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಸದನ ಪದ್ಧತಿ – ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ (60) ಮತ್ತು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಲೆಜಿಸ್ಲೇಟಿವ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ (144).
• ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಂದ್ವ ಆಡಳಿತ’ (Dyarchy):
• ‘ವರ್ಗಾವಣೆ (Transferred)’ ವಿಷಯಗಳು – ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಕೃಷಿ – ಭಾರತೀಯ ಸಚಿವರಿಗೆ.
• ‘ಕಾಯ್ದಿರಿಸಿದ (Reserved)’ ವಿಷಯಗಳು – ಕಾನೂನು, ಪೋಲೀಸ್, ಹಣಕಾಸು – ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗವರ್ನರಿಗೆ.
• ಕೇಂದ್ರ–ಪ್ರಾಂತ್ಯ ವಿಷಯ ವಿಂಗಡಣೆ.
• ಸಿಖ್, ಆಂಗ್ಲೊ–ಇಂಡಿಯನ್, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಯುರೋಪಿಯನ್ರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ.
• ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಕಮಿಷನ್ (1926) – ಸರ್ ರಾಸ್ ಬಾರ್ಕರ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ.
• 10 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪರಿಶೀಲನೆ – ‘ಸೈಮನ್ ಕಮಿಷನ್’ (1927).

5. ಗವರ್ನ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಕ್ಟ್ 1935

ಸೈಮನ್ ಕಮಿಷನ್ (1927) ವರದಿ, ಮೂರು ದುಂಡು ಮೇಜಿನ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು (1930, 1931, 1932) ಮತ್ತು ಬಿಳಿಪತ್ರ (1933) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಜಾರಿ. ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ಚೌಕಟ್ಟು.

ಪ್ರಮುಖ ನಿಬಂಧನೆಗಳು

• ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟ (All–India Federation): ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು + ರಾಜ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು. ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸೇರುವಿಕೆ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ – ಜಾರಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.
• ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಆಡಳಿತ (Dyarchy at Centre): ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾವಣೆ + ಕಾಯ್ದಿರಿಸಿದ ಎಂದು ವಿಂಗಡಣೆ.
• ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ (Provincial Autonomy): ದ್ವಂದ್ವ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಂದ ರದ್ದು; ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ.
• 3 ಪಟ್ಟಿಗಳು: ಒಕ್ಕೂಟ ಪಟ್ಟಿ (59), ಪ್ರಾಂತೀಯ ಪಟ್ಟಿ (54), ಸಮವರ್ತಿ ಪಟ್ಟಿ (36).
• ಫೆಡರಲ್ ಕೋರ್ಟ್ (1937) – ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ; ಸರ್ ಮಾರಿಸ್ ಗ್ವಯರ್ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ.
• ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಥಾಪನೆ (1935).
• ಬರ್ಮಾ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆ (1937), ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸಾ ಹೊಸ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು.
• ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಿಖ್ಖರು, ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು, ಆಂಗ್ಲೊ–ಇಂಡಿಯನ್ನರು, ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರಿಗೆ ವಿಸ್ತರಣೆ.
• ಪೂನಾ ಒಪ್ಪಂದದ (1932) ಪ್ರಕಾರ – ದಲಿತರಿಗೆ ಜಂಟಿ ಮತದಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ + ಮೀಸಲಾತಿ.

ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ: ‘ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಒಂದು ಬ್ರೇಕ್ ಹಾಕುವ ಎಂಜಿನ್ ಇರುವ ಗಾಡಿ’.

6. ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ 1947

• ಮೌಂಟ್‌ಬ್ಯಾಟನ್ ಯೋಜನೆ (ಜೂನ್ 3, 1947) ಆಧಾರ.
• 1947 ಜುಲೈ 18ರಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟಿನಿಂದ ಅಂಗೀಕಾರ.
• ಆಗಸ್ಟ್ 15, 1947 ರಂದು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ಡೊಮಿನಿಯನ್ಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ.
• ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಹುದ್ದೆ ರದ್ದತಿ; ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ (ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ).
• ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಭೆಗೆ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಅಧಿಕಾರ.
• 562 ರಾಜ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಭಾರತ/ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸೇರುವ ಅಥವಾ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.

7. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗವರ್ನರ್/ವೈಸ್‌ರಾಯ್ – ಸಾರಾಂಶ

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ

9. ಪುನರಾವರ್ತನೆ – ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ

• 1773 → 1858: ಕಂಪೆನಿ ಆಡಳಿತ; ಚಾರ್ಟರ್ ಆಕ್ಟ್‌ಗಳ ಸರಣಿ.
• 1858 → 1947: ಕ್ರೌನ್ ಆಡಳಿತ; 1858, 1861, 1892, 1909, 1919, 1935 ಕಾಯ್ದೆಗಳು.
• 1935 ಆಕ್ಟ್ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ಚೌಕಟ್ಟು.