ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದವರೆಗೆ (1942–1947)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ

1939 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 3 – ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭ. ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಲಿನ್ಲಿತ್‌ಗೋ ಭಾರತೀಯ ನಾಯಕರನ್ನು ಕೇಳದೆಯೇ ಭಾರತವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಿಸಿದನು – ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಾಗಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ರಾಜೀನಾಮೆ (ಅಕ್ಟೋಬರ್–ನವೆಂಬರ್ 1939). ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಈ ದಿನವನ್ನು ‘ವಿಮೋಚನಾ ದಿನ (Day of Deliverance)’ ಎಂದು ಆಚರಿಸಿತು.

ಆಗಸ್ಟ್ ಆಫರ್ (ಆಗಸ್ಟ್ 1940): ಲಿನ್ಲಿತ್‌ಗೋ – ಯುದ್ಧಾನಂತರ ಡೊಮಿನಿಯನ್ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ, ಸಂವಿಧಾನ ರಚಿಸಲು ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು.

ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ (1940): ಗಾಂಧಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ; ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆ ಮೊದಲ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಿ, ನೆಹರೂ ಎರಡನೇ.

2. ಕ್ರಿಪ್ಸ್ ಮಿಷನ್ (ಮಾರ್ಚ್ 1942)

• ಸರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಫರ್ಡ್ ಕ್ರಿಪ್ಸ್ – ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಾರ್ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸದಸ್ಯ.
• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಜಪಾನ್ ಬರ್ಮಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಭಾರತದ ಗಡಿಗೆ ಬಂತು.

ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು

• ಯುದ್ಧಾನಂತರ ಡೊಮಿನಿಯನ್ ಸ್ಥಾನಮಾನ.
• ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂವಿಧಾನ ರಚಿಸಲು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಭೆ.
• ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುವ ಹಕ್ಕು (Pakistan ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಿತು).

ವಿಫಲತೆ

• ಗಾಂಧಿ: ‘Post–dated cheque on a crashing bank’.
• ನೆಹರೂ: ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಬೇಡ’.
• ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ – ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬೇಡಿಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ತಿರಸ್ಕಾರ.

3. ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿ (ಆಗಸ್ಟ್ 1942)

ಘೋಷಣೆ

• 1942 ಆಗಸ್ಟ್ 8 – ಬಾಂಬೆಯ ಗೋವಾಲಿಯಾ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಮೈದಾನ (ಆಗಸ್ಟ್ ಕ್ರಾಂತಿ ಮೈದಾನ)ದಲ್ಲಿ AICC ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ನಿರ್ಣಯ.
• ಗಾಂಧಿ: ‘ಡೂ ಆರ್ ಡೈ (Do or Die – ಮಾಡು ಇಲ್ಲವೇ ಸಾಯಿ)’.
• ಸಂಸ್ಕೃತ ಘೋಷಣೆ: ‘ಕರೇಂಗೇ ಯಾ ಮರೇಂಗೇ’.

ದಮನ

• ಆಗಸ್ಟ್ 9, 1942 – ‘ಆಪರೇಷನ್ ಜೀರೊ ಆವರ್’: ಗಾಂಧಿ, ನೆಹರೂ, ಪಟೇಲ್ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರ ಬಂಧನ.
• ಗಾಂಧಿ – ಆಗಾ ಖಾನ್ ಅರಮನೆ, ಪುಣೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ (1944) ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವ ದೇಸಾಯಿ ಮರಣ.
• INC ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಘೋಷಣೆ.

ಚಳವಳಿಯ ಸ್ವರೂಪ

• ‘ನಾಯಕರಿಲ್ಲದ, ಸ್ವಯಂಸ್ಫೂರ್ತ ಚಳವಳಿ’.
• ಸಮಾನಾಂತರ ಸರ್ಕಾರಗಳು (Parallel Governments):
• ಬಲ್ಲಿಯಾ (UP): ಚಿತ್ತು ಪಾಂಡೆ – ‘ಗಾಂಧಿ ರಾಜ್’.
• ತಮ್ಲುಕ್ (ಬಂಗಾಳ): ಸತೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಸಾಮಂತ – ಜಾತೀಯ ಸರ್ಕಾರ.
• ಸತಾರಾ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ): ವೈ.ಬಿ. ಚವಾಣ್, ನಾನಾ ಪಾಟೀಲ್ – ‘ಪ್ರತಿ ಸರ್ಕಾರ’ – ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘಕಾಲ.
• ಭೂಗತ ನಾಯಕರು: ರಾಮ ಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ, ಜಯಪ್ರಕಾಶ ನಾರಾಯಣ, ಅರುಣಾ ಆಸಫ್ ಅಲಿ (‘ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಓಲ್ಡ್ ಲೇಡಿ’), ಉಷಾ ಮೆಹ್ತಾ (ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ರೇಡಿಯೊ).

ಫಲಿತಾಂಶ

• ಬ್ರಿಟಿಷರು ಚಳವಳಿಯನ್ನು ದಮನಿಸಿದರೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಭಾರತವನ್ನು ಇನ್ನು ಆಳಲಾಗದೆ ಎಂಬ ಪಾಠ ಪಡೆದರು.
• ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಿತು – ‘ಡೈರೆಕ್ಟ್ ಆಕ್ಷನ್’ ಕಡೆಗೆ ದಾರಿ.
• ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಿಲ್ಲ (ರಷ್ಯಾ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮಿತ್ರ ಎಂಬ ಕಾರಣ).

4. ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಮತ್ತು INA

ಫಾರ್ವರ್ಡ್ ಬ್ಲಾಕ್ ಮತ್ತು ಪಲಾಯನ

• 1938–39: INC ಅಧ್ಯಕ್ಷ (ಹರಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ). 1939ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿ ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು, ನಂತರ ರಾಜೀನಾಮೆ.
• 1939: ‘ಫಾರ್ವರ್ಡ್ ಬ್ಲಾಕ್’ ಸ್ಥಾಪನೆ.
• 1941 ಜನವರಿ: ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಗೃಹಬಂಧನದಿಂದ ಪಲಾಯನ – ಕಾಬೂಲ್ ಮೂಲಕ ಜರ್ಮನಿಗೆ; ‘ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ರೇಡಿಯೊ’ (ಬರ್ಲಿನ್). ಇಲ್ಲಿಯೇ ‘ನೇತಾಜಿ’ ಬಿರುದು.

ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಫೌಜ್ (INA)

• ರಾಸ್ ಬಿಹಾರಿ ಬೋಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್ ಸಿಂಗಪೂರ್‌ನಲ್ಲಿ 1942ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
• 1943 ಜುಲೈ 4: ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ INA ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು.
• ‘ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್’ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸರ್ಕಾರ (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 21, 1943 – ಸಿಂಗಪೂರ್).
• ಘೋಷಣೆಗಳು: ‘ಜೈ ಹಿಂದ್’, ‘ದಿಲ್ಲಿ ಚಲೋ’, ‘ತುಮ್ ಮುಝೆ ಖೂನ್ ದೋ, ಮೈ ತುಮ್ಹೆ ಆಜಾದಿ ದೂಂಗಾ’.
• ರಾಣಿ ಝಾನ್ಸಿ ರೆಜಿಮೆಂಟ್ (ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೆಹ್ಗಲ್).
• 1944: ಇಂಫಾಲ್–ಕೊಹಿಮಾ ಆಕ್ರಮಣ; ಅಸ್ಸಾಂನ ಮೊಯಿರಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ INA ಧ್ವಜ ಹಾರಿಸಿದರು.
• 1945 ಆಗಸ್ಟ್ 18: ತೈಪೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಬೋಸ್ ಮರಣ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಾದ).
• INA ವಿಚಾರಣೆ (1945–46): ಕೆಂಪುಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ – ಶಾಹ್ ನವಾಜ್ ಖಾನ್, ಪಿ.ಕೆ. ಸೆಹ್ಗಲ್, ಗುರುಬಕ್ಷ್ ಸಿಂಗ್ ಧಿಲ್ಲನ್. ಭೂಲಾಭಾಯಿ ದೇಸಾಯಿ, ನೆಹರೂ, ಟೇಜ್ ಬಹಾದ್ದೂರ್ ಸಪ್ರೂ ರಕ್ಷಣಾ ವಕೀಲರು.

ನೌಕಾಪಡೆ ದಂಗೆ (ಫೆಬ್ರವರಿ 1946)

• ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ರಾಯಲ್ ಇಂಡಿಯನ್ ನೇವಿ ಬಂಡಾಯ – ‘ತಲ್ವಾರ್’ ಹಡಗು; ನೇತಾ – ಎಂ.ಎಸ್. ಖಾನ್. ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶ.

5. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದತ್ತ ಕೊನೆಯ ಹಂತಗಳು (1945–1947)

ಶಿಮ್ಲಾ ಸಮ್ಮೇಳನ (1945)

• ವೇವೆಲ್ ಯೋಜನೆ (Wavell Plan) – ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಹಿಂದೂ–ಮುಸ್ಲಿಂ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ.
• ಜಿನ್ನಾ: ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲ ಮುಸ್ಲಿಂರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ – ಒಪ್ಪಂದ ವಿಫಲ.

ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಿಷನ್ (ಮಾರ್ಚ್ 1946)

• ಸದಸ್ಯರು: ಪೆಥಿಕ್ ಲಾರೆನ್ಸ್ (ಅಧ್ಯಕ್ಷ), ಸ್ಟ್ಯಾಫರ್ಡ್ ಕ್ರಿಪ್ಸ್, ಎ.ವಿ. ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್.
• ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು:
• ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ರಚನೆಯ ತಿರಸ್ಕಾರ.
• ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ + ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಒಕ್ಕೂಟ.
• ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ 3 ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ಗುಂಪೀಕರಣ: A (ಹಿಂದೂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ), B (ಪಂಜಾಬ್ ಇತ್ಯಾದಿ), C (ಬಂಗಾಳ+ಅಸ್ಸಾಂ).
• ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಭೆ ರಚನೆ.
• ಮಧ್ಯಂತರ ಸರ್ಕಾರ.
• INC ಮತ್ತು ಲೀಗ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು.
• ನಂತರ ಲೀಗ್ ವಾಪಸ್; ಡೈರೆಕ್ಟ್ ಆಕ್ಷನ್ ಡೇ (ಆಗಸ್ಟ್ 16, 1946) – ಗ್ರೇಟ್ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಕಿಲ್ಲಿಂಗ್ಸ್.

ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಭೆ (ಡಿಸೆಂಬರ್ 9, 1946)

• ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷ: ಡಾ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸಿನ್ಹಾ.
• ಶಾಶ್ವತ ಅಧ್ಯಕ್ಷ: ಡಾ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ (ಡಿಸೆಂಬರ್ 11).
• ‘ಉದ್ದೇಶಗಳ ನಿರ್ಣಯ (Objectives Resolution)’ – ನೆಹರೂ (1946 ಡಿಸೆಂಬರ್ 13).

ಅಂತರಿಮ ಸರ್ಕಾರ (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2, 1946)

• ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ – ನೆಹರೂ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ (ಪ್ರಧಾನಿ ಸಮಾನ).
• ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಸೇರ್ಪಡೆ; ಒಳಗಿನಿಂದ ಅಡ್ಡಿ.

ಮೌಂಟ್‌ಬ್ಯಾಟನ್ ಯೋಜನೆ (ಜೂನ್ 3, 1947)

• ಲಾರ್ಡ್ ಮೌಂಟ್‌ಬ್ಯಾಟನ್ – 1947 ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ವೈಸ್‌ರಾಯ್.
• ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಧಾನಿ ಕ್ಲೆಮೆಂಟ್ ಆಟ್ಲಿ – ಜೂನ್ 1948ರೊಳಗೆ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ ಘೋಷಣೆ (ಫೆಬ್ರವರಿ 20, 1947).
• ಜೂನ್ 3 ಯೋಜನೆ / ಬಾಲ್ಕನ್ ಯೋಜನೆ: ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ಡೊಮಿನಿಯನ್‌ಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ.
• ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ಆಯೋಗ – ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್ ಗಡಿ ರೇಖೆಗಳು.
• ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ 1947 (ಜುಲೈ 18, 1947).

6. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ – ಆಗಸ್ಟ್ 15, 1947

• ಆಗಸ್ಟ್ 14–15, 1947 ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ – ‘Tryst with Destiny’ ಎಂಬ ನೆಹರೂ ಭಾಷಣ.
• ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ: ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಿ.
• ಲಾರ್ಡ್ ಮೌಂಟ್‌ಬ್ಯಾಟನ್: ಮೊದಲ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ (1947–48).
• ಸಿ. ರಾಜಗೋಪಾಲಾಚಾರಿ: ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ (1948–50).
• ಸರ್ದಾರ್ ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಪಟೇಲ್: ಗೃಹಮಂತ್ರಿ – 562 ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಏಕೀಕರಣ (‘ಭಾರತದ ಬಿಸ್ಮಾರ್ಕ್’). ಹೈದರಾಬಾದ್ (ಆಪರೇಷನ್ ಪೋಲೊ – 1948), ಜುನಾಗಡ (1948).
• ಕಾಶ್ಮೀರ: ಹರಿ ಸಿಂಗ್ ವಿಲೀನ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 26, 1947).
• ಗಾಂಧಿ ಹತ್ಯೆ: ಜನವರಿ 30, 1948 – ದೆಹಲಿ, ಬಿರ್ಲಾ ಹೌಸ್; ನಾಥೂರಾಮ್ ಗೋಡ್ಸೆ.

ವಿಭಜನೆಯ ದುರಂತ

• ಸುಮಾರು 1–2 ಕೋಟಿ ಜನರ ವಲಸೆ, ಸು. 10 ಲಕ್ಷ ಜೀವ ನಷ್ಟ.
• ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭೀಕರ ಕೋಮು ಗಲಭೆಗಳು.

7. ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳ ಸಾರಾಂಶ

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ

9. ಪುನರಾವರ್ತನೆ – ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ

• ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ (1942): ‘ಡೂ ಆರ್ ಡೈ’; ಆಗಸ್ಟ್ 8; ನಾಯಕರ ಬಂಧನ; ಸಮಾನಾಂತರ ಸರ್ಕಾರಗಳು.
• INA: ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್; ‘ಜೈ ಹಿಂದ್’; ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಸರ್ಕಾರ (1943).
• 1946–47: ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಿಷನ್, ಡೈರೆಕ್ಟ್ ಆಕ್ಷನ್, ಮೌಂಟ್‌ಬ್ಯಾಟನ್ ಯೋಜನೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ.
• ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ: ಆಗಸ್ಟ್ 15, 1947; ವಿಭಜನೆ, ಸಂಸ್ಥಾನ ವಿಲೀನ, ಗಾಂಧಿ ಹತ್ಯೆ (1948).