ಶಾತವಾಹನರು (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 230 – ಕ್ರಿ.ಶ. 220)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ ದಖನ್ (Deccan) ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಲೆಎತ್ತಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ಹಾಗೂ ಸುದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದರೆ ಶಾತವಾಹನರು. ಇವರನ್ನು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ 'ಆಂಧ್ರರು' ಅಥವಾ 'ಆಂಧ್ರಭೃತ್ಯರು' (Andhrabhrityas) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯಭಾಗದಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 3ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ಸುಮಾರು 450 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಇವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂದಿನ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದರು. ಇವರ ರಾಜಧಾನಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಗೋದಾವರಿ ನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ 'ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ' ಅಥವಾ 'ಪೈಠಾಣ್' (Pratishthana / Paithan) ಆಗಿತ್ತು.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಾತವಾಹನರ ಅಧ್ಯಯನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇವರು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ನಡುವೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗಿನ ಇವರ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕ, ಅಮರಾವತಿ ಕಲಾಶಾಲೆ (Amaravati School of Art) ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಇವರು ನೀಡಿದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬನವಾಸಿ (Banavasi) ಮತ್ತು ಸನ್ನತಿ (Sannati) ಮುಂತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುವ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಶಾತವಾಹನರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸಲು ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಬರಹಗಾರರ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.

• ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions):
• ನಾನಾಘಾಟ್ ಶಾಸನ (Nanaghat Inscription): ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಪತ್ನಿ ನಾಗನಿಕಾ (Naganika) ಹೊರಡಿಸಿದ ಶಾಸನ. ಇದು ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆತ ನಡೆಸಿದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ನಾಸಿಕ್ ಗುಹಾ ಶಾಸನ (Nasik Cave Inscription): ಗೌತಮಿ ಬಾಲಶ್ರೀ (Gautami Balashri) ಹೊರಡಿಸಿದ ಶಾಸನ. ಇದು ಅವಳ ಪುತ್ರ ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ದಿಗ್ವಿಜಯಗಳು ಮತ್ತು ಆತನ ಬಿರುದುಗಳ (ಉದಾ: ತ್ರಿಸಮುದ್ರತೋಯಪೀತವಾಹನ) ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನ (Hathigumpha Inscription): ಕಳಿಂಗದ ದೊರೆ ಖಾರವೇಲನ (Kharavela) ಶಾಸನ. ಇದು ಶಾತವಾಹನರೊಂದಿಗಿನ ಆತನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.
• ನಾಣ್ಯಗಳು (Coins): ಶಾತವಾಹನರು ಸೀಸ (Lead), ಪೋಟಿನ್ (Potin), ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದರು. ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ 'ಹಡಗಿನ ಚಿತ್ರ' (Ship motif) ಇದ್ದು, ಇದು ಅವರ ಕಡಲ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
• ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೂಲಗಳು (Literary Sources):
• ಮತ್ಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಯು ಪುರಾಣಗಳು ಶಾತವಾಹನರ 30 ರಾಜರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
• ಹಾಲ (Hala) ರಾಜನು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ 'ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ' (Gathasaptasati).
• ಗುಣಾಢ್ಯನು (Gunadhya) ಪೈಶಾಚಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ 'ಬೃಹತ್ಕಥಾ' (Brihatkatha).
• ಸರ್ವವರ್ಮನು (Sarvavarman) ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ 'ಕಾತಂತ್ರ' (Katantra) ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥ.
• ವಿದೇಶಿ ಬರಹಗಳು (Foreign Accounts): ಅನಾಮಧೇಯ ಗ್ರೀಕ್ ನಾವಿಕನ 'ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎರಿತ್ರಿಯನ್ ಸೀ' (Periplus of the Erythraean Sea) ಮತ್ತು ಟಾಲೆಮಿಯ (Ptolemy) ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರವು ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ರೋಮ್-ಭಾರತ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ್, ಭರುಚ್ ಮುಂತಾದ ಬಂದರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ.
• ಪುರಾತತ್ವ ಮೂಲಗಳು (Archaeological Sources): ಕರ್ನಾಟಕದ ಸನ್ನತಿ, ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ, ವಡಗಾಂವ್ ಮಾಧವಪುರ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರದ ಅಮರಾವತಿ, ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡ ಮುಂತಾದೆಡೆ ದೊರೆತ ಅವಶೇಷಗಳು.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಸಿಮುಖ (Simuka) (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 230 - 207)

ಈತ ಶಾತವಾಹನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ. ಕಣ್ವ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಸುಶರ್ಮನನ್ನು (Susharman) ಸೋಲಿಸಿ ದಖನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈತ 23 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದನು. ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೃಷ್ಣ (Krishna) (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 207 - 189)

ಸಿಮುಖನ ಸಹೋದರನಾದ ಕೃಷ್ಣನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾಸಿಕ್ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಈತನ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಶ್ರಮಣರಿಗೆ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆಯಿಸಿಕೊಟ್ಟನು.

ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿ (Satakarni I) (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 190 - 180)

ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆ. ಈತನು ಮಹಾರಥಿ (Maharathi) ಮನೆತನದ ರಾಜಕುಮಾರಿ ನಾಗನಿಕಾಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು. ಈತನ ಪತ್ನಿ ನಾಗನಿಕಾ ಹೊರಡಿಸಿದ 'ನಾನಾಘಾಟ್ ಶಾಸನ'ವು ಈತನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈತನು ಎರಡು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿ 'ದಕ್ಷಿಣಾಪಥಪತಿ' (Dakshinapathapati) ಮತ್ತು 'ಅಪ್ರತಿಹತಚಕ್ರ' (Apratihatachakra) ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಕಳಿಂಗದ ಖಾರವೇಲನ ಸಮಕಾಲೀನನಾಗಿದ್ದನು.

ಹಾಲ (Hala) (ಕ್ರಿ.ಶ. 20 - 24)

ಶಾತವಾಹನರ 17ನೇ ದೊರೆ. ಈತನು ಯುದ್ಧಗಳಿಗಿಂತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲೆಗೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 700 ಪ್ರೇಮ ಗೀತೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ 'ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ' (Gathasaptasati) ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿದವು.

ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿ (Gautamiputra Satakarni) (ಕ್ರಿ.ಶ. 106 - 130)

ಶಾತವಾಹನ ಮನೆತನದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ. ಈತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಶಾತವಾಹನರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಯುಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಕ ಕ್ಷತ್ರಪರ (Shaka Kshatrapas) ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿದ್ದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಈತನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿದನು.
* ಸಾಧನೆಗಳು: ಶಕ ದೊರೆ ನಹಪಾಣನನ್ನು (Nahapana) ಸೋಲಿಸಿ, ಕೊಂದು ಆತನ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮರುಟಂಕಿಸಿದನು (ಜೋಗಲ್‌ತಂಬಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ನಿಧಿ - Jogalthambi hoard). ಮಾಳವ, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ, ಕೊಂಕಣ, ಮತ್ತು ವಿದರ್ಭ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು.
* ಬಿರುದುಗಳು: 'ತ್ರಿಸಮುದ್ರತೋಯಪೀತವಾಹನ' (Trisamudra Toya Pitavahana - ಮೂರು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವಾಹನವಾಗಿ ಉಳ್ಳವನು), 'ಏಕಬ್ರಾಹ್ಮಣ' (Ekabrahmana - ಅದ್ವಿತೀಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ), 'ಕ್ಷತ್ರಿಯ ದರ್ಪಮಾನ ಮರ್ದನ' (Kshatriya Darpamana Mardana - ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದವನು), ಮತ್ತು 'ಶಕ-ಯವನ-ಪಹ್ಲವ ನಿಸೂದನ'.
* ಈತನ ತಾಯಿ ಗೌತಮಿ ಬಾಲಶ್ರೀಯು ಮಗನ ಮರಣಾನಂತರ ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನವನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸಿದಳು.

ವಶಿಷ್ಟೀಪುತ್ರ ಪುಲುಮಾವಿ (Vashishtiputra Pulumavi) (ಕ್ರಿ.ಶ. 130 - 159)

ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಕರಾವಳಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈತನನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇಶ್ವರ' (Dakshinapatheshvara) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಅಮರಾವತಿ ಸ್ತೂಪದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಈತನ ಪಾತ್ರವಿದೆ.

ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿ (Yajna Sri Satakarni) (ಕ್ರಿ.ಶ. 165 - 194)

ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆ. ಈತನು ಶಕರಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದನು. ಈತನ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಹಡಗಿನ (Two-masted ship) ಚಿತ್ರಗಳಿದ್ದು, ಇದು ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ನೌಕಾಬಲದ ಮೇಲಿನ ಈತನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಶಾತವಾಹನರ ಆಡಳಿತವು ಮೌರ್ಯರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಕೆಲವು ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ (Feudal) ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.
* ರಾಜನು ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದನು. ರಾಜತ್ವವು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
* ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು 'ಆಹಾರ' (Aharas) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಗೋವರ್ಧನ ಆಹಾರ, ಸೋಪಾರ ಆಹಾರ.
* ಆಹಾರಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು 'ಅಮಾತ್ಯ' (Amatyas) ಅಥವಾ ಮಹಾಮಾತ್ರರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.
* ಗ್ರಾಮವು ಆಡಳಿತದ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಘಟಕವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು 'ಗ್ರಾಮಿಕ' (Gramika) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ಮಿಲಿಟರಿ ತುಕಡಿಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು 'ಗೌಲ್ಮಿಕ' (Gaulmika) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇವರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತವನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
* ಭೂದಾನ ಪದ್ಧತಿ (Land Grants): ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಮುಕ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಆರಂಭಿಸಿದವರು ಶಾತವಾಹನರು. ಇದನ್ನು 'ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ' (Brahmadeya) ಮತ್ತು 'ಅಗ್ರಹಾರ' (Agrahara) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರಂಭವೆಂದು ಗುರ್ತಿಸಬಹುದು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ: ಕೃಷಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ಭೂಕಂದಾಯವು ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯದ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 1/6 ಭಾಗ).
• ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ: ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರವು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತು. ಭಾರತದಿಂದ ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆ, ಮುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ರಫ್ತಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ರೋಮ್‌ನಿಂದ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳು ಹರಿದುಬರುತ್ತಿದ್ದವು.
• ಬಂದರುಗಳು: ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣ್ (Kalyan), ಭರುಚ್ ಅಥವಾ ಬರಿಗಾಜಾ (Bharuch/Barygaza), ಸೋಪಾರ (Sopara) ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಚಲಿಪಟ್ಟಣ (Machilipatnam) ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಾಗಿದ್ದವು.
• ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘಗಳು (Guilds): ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು 'ಶ್ರೇಣಿ' (Shrenis) ಎಂಬ ಸಂಘಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇವು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಂತೆಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು (ಹಣದ ಠೇವಣಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಲ ನೀಡುವುದು).
• ಸಮಾಜ: ಸಮಾಜವು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಶಾತವಾಹನರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿದ್ದು, ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು (ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯು ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ತಡೆದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ).
• ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ: ಶಾತವಾಹನ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನ ಮುಂದೆ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು (ಉದಾ: ಗೌತಮಿಪುತ್ರ, ವಶಿಷ್ಟೀಪುತ್ರ). ಇದು ಮಾತೃಪ್ರಧಾನ (Matrilineal) ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೂ, ರಾಜವಂಶದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರವು ಪಿತೃಪ್ರಧಾನವೇ (Patriarchal) ಆಗಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.
• ಧರ್ಮ: ಶಾತವಾಹನರು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅಶ್ವಮೇಧ, ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಾಯಾನ ಪಂಥ) ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲವು ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ಮಾಡಿದ (Rock-cut) ಗುಹಾಲಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
* ಚೈತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಹಾರಗಳು: ಬೌದ್ಧರ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರಗಳನ್ನು 'ಚೈತ್ಯ' (Chaityas) ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ವಸತಿಗೃಹಗಳನ್ನು 'ವಿಹಾರ' (Viharas) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ಕಾರ್ಲೆ ಚೈತ್ಯ (Karle Chaitya): ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಾರ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಚೈತ್ಯವು ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಗುಹಾ ಚೈತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾಜಾ (Bhaja), ಕನ್ಹೇರಿ (Kanheri) ಮತ್ತು ನಾಸಿಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮುಖ ಗುಹಾಲಯಗಳಿವೆ.
* ಅಮರಾವತಿ ಕಲಾಶಾಲೆ (Amaravati School of Art): ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಅಮರಾವತಿ ಮತ್ತು ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡದಲ್ಲಿ ಈ ಕಲಾಶಾಲೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಇದು ಶ್ವೇತ ಅಮೃತಶಿಲೆಯನ್ನು (White marble) ಬಳಸಿದ್ದು, ಬುದ್ಧನ ಜೀವನದ ಕಥೆಗಳನ್ನು (ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳು) ಅತ್ಯಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಮತ್ತು ಚಲನಶೀಲವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.
* ಸಾಹಿತ್ಯ: ಶಾತವಾಹನರ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ ಪ್ರಾಕೃತ (Prakrit) ಮತ್ತು ಲಿಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ (Brahmi) ಆಗಿತ್ತು. ಹಾಲನ 'ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ' (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಿ ಪ್ರಾಕೃತ), ಗುಣಾಢ್ಯನ 'ಬೃಹತ್ಕಥಾ' ಈ ಕಾಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗಳು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಶಾತವಾಹನರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳು ಬಹುಮುಖ್ಯ:
* ಬನವಾಸಿ (Banavasi): ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬನವಾಸಿಯು (ಹಳೆಯ ಹೆಸರು: ವೈಜಯಂತಿ) ಶಾತವಾಹನರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಶಾತವಾಹನರ ಸಾಮಂತರು ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಕರಾದ 'ಚುಟು' (Chutu dynasty) ಮನೆತನದವರು ಬನವಾಸಿಯಿಂದ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾತವಾಹನರ ಪತನದ ನಂತರ ಕದಂಬರು ಬನವಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
* ಸನ್ನತಿ (Sannati): ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೀಮಾ ನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಸನ್ನತಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ಸ್ತೂಪದ ಅವಶೇಷಗಳು, ಪ್ರಾಕೃತ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ 'ಚಂದ್ರಲಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿ' (Chandrala Parameshwari) ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನದ ಜೊತೆಗೆ ಶಾತವಾಹನರ ಪ್ರಭಾವದ ಕುರುಹುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ.
* ವಡಗಾಂವ್ ಮಾಧವಪುರ (Vadagaon Madhavapur): ಬೆಳಗಾವಿ ಸಮೀಪದ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ನಗರದ ಅವಶೇಷಗಳು, ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ.
* ನಾಣ್ಯಗಳ ಶೋಧನೆ: ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ (Chandravalli), ಬಳ್ಳಾರಿಯ ಸಂಡೂರು, ಮತ್ತು ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಸೀಸದ (Lead) ಮತ್ತು ಪೋಟಿನ್ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿಯ ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ನಾಣ್ಯಗಳೂ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು, ಕರ್ನಾಟಕದೊಂದಿಗಿನ ರೋಮ್ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.
* ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನವು (Talagunda inscription) ಶಾತವಾಹನರ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕದಂಬರ ಮಯೂರಶರ್ಮನು ಪಲ್ಲವರನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮುನ್ನ ಶಾತವಾಹನರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಶಾತವಾಹನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ: ಸಿಮುಖ.
• ಅವರ ರಾಜಧಾನಿ: ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪೈಠಾಣ್).
• ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ: ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿ.
• ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ: ಪ್ರಾಕೃತ; ಲಿಪಿ: ಬ್ರಾಹ್ಮಿ.
• ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೂದಾನ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಮೊದಲ ರಾಜವಂಶ.
• ಸೀಸದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು (Lead coins) ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಟಂಕಿಸಿದ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಮನೆತನ.
• ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಾಸನ: ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನ (ಗೌತಮಿ ಬಾಲಶ್ರೀಯಿಂದ ರಚಿತ).
• ಹಾಲನು ರಚಿಸಿದ ಕೃತಿ: ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ (ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆ).
• ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಚಿತ್ರ: ಹಡಗು (Ship).
• ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಗುಹಾ ಚೈತ್ಯ: ಕಾರ್ಲೆ ಚೈತ್ಯ.
• ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರ: ಕಲಬುರಗಿಯ ಸನ್ನತಿ.
• ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುವ ಗ್ರೀಕ್ ಗ್ರಂಥ: ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎರಿತ್ರಿಯನ್ ಸೀ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನ ಯಾವುದು?
   A) ನಾನಾಘಾಟ್ ಶಾಸನ
   B) ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನ
   C) ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನ
   D) ಜುನಾಗಢ್ ಶಾಸನ
   ಉತ್ತರ: (B) (ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನವನ್ನು ಗೌತಮಿಪುತ್ರನ ತಾಯಿ ಗೌತಮಿ ಬಾಲಶ್ರೀಯು ಹೊರಡಿಸಿದಳು).

2. ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ 'ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ' ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಯಾರು?
   A) ಗುಣಾಢ್ಯ
   B) ಸರ್ವವರ್ಮ
   C) ಹಾಲ
   D) ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿ
   ಉತ್ತರ: (C) (ಹಾಲ ರಾಜನು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 700 ಪ್ರೇಮ ಗೀತೆಗಳ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು).

3. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ರಾಜನ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ 'ಹಡಗಿನ ಚಿತ್ರ' (Ship motif) ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ?
   A) ಸಿಮುಖ
   B) ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿ
   C) ವಶಿಷ್ಟೀಪುತ್ರ ಪುಲುಮಾವಿ
   D) ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿ
   ಉತ್ತರ: (D) (ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಹಡಗಿನ ಚಿತ್ರವು ಕಡಲ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ).

4. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದವರು ಯಾರು?
   A) ಮೌರ್ಯರು
   B) ಗುಪ್ತರು
   C) ಶಾತವಾಹನರು
   D) ಚೋಳರು
   ಉತ್ತರ: (C) (ಶಾತವಾಹನರು ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ ಅಥವಾ ಅಗ್ರಹಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು).

5. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪ ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ?
   A) ಬಾದಾಮಿ
   B) ಸನ್ನತಿ
   C) ತಲಕಾಡು
   D) ಹಂಪಿ
   ಉತ್ತರ: (B) (ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸನ್ನತಿಯು ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು).

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ