ಬನವಾಸಿಯ ಕದಂಬರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 345 – 540)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 'ಬನವಾಸಿಯ ಕದಂಬರು' (Kadambas of Banavasi) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮತ್ತು ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಬೆಳೆದು, ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ "ಪ್ರಪ್ರಥಮ ದೇಶೀಯ ರಾಜಮನೆತನ" (First indigenous Kannada kingdom). ಕ್ರಿ.ಶ. 4ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಪಲ್ಲವರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡಿದೆದ್ದ ಮಯೂರಶರ್ಮನು ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಇವರ ರಾಜಧಾನಿ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ 'ವೈಜಯಂತಿ' ಅಥವಾ 'ಬನವಾಸಿ' (Banavasi) ಆಗಿತ್ತು. ಕದಂಬರ ಉಗಮವು ಕೇವಲ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿರದೆ, ಕನ್ನಡಿಗರ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ (KPSC/KAS) ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕದಂಬರ ಇತಿಹಾಸವು ಅತಿಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಸಾರುವ 'ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ' (Halmidi inscription), ಕದಂಬ ಶಿಖರ (Kadamba shikhara) ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿ ಹಾಗೂ ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನದ (Talagunda inscription) ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ ಮೇಲೆ ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪದೇ ಪದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಕದಂಬರು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ರಾಜವಂಶ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೂ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಕದಂಬರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಆಧಾರಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳು ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

• ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions):
• ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನ (Talagunda inscription): ಇದು ಕದಂಬರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸನ. ಇದನ್ನು ಶಾಂತಿವರ್ಮನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ 'ಕುಬ್ಜ' (Kubja) ಎಂಬ ಕವಿಯು ರಚಿಸಿದನು. ಇದು ಮಯೂರಶರ್ಮನು ಪಲ್ಲವರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ (Halmidi inscription): ಕ್ರಿ.ಶ. 450ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವರ್ಮನ ಕಾಲದ ಈ ಶಾಸನವು ಕದಂಬರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಶಾಸನ (Chandravalli inscription): ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಬಳಿ ದೊರೆತ ಮಯೂರಶರ್ಮನ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಾಸನವು, ಆತನು ತ್ರೈಕೂಟಕರು, ಅಭೀರರು, ಪಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ಶಕರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ಗುಡ್ನಾಪುರ ಶಾಸನ (Gudnapur inscription): ರವಿವರ್ಮನ ಕಾಲದ ಈ ಶಾಸನವು ಕದಂಬರ ಮೂಲ, ಅವರ ವಂಶಾವಳಿ ಮತ್ತು ಕಾಮದೇವನ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ.
• ನಾಣ್ಯಗಳು (Coins): ಕದಂಬರು 'ಪದ್ಮಟಂಕ' (Padmatankas) ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದರು. ಈ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಮಲದ ಹೂವಿನ ಮುದ್ರೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature): ಶ್ರೀವಿಜಯನ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' (Kavirajamarga) ಮತ್ತು ಆದಿಕವಿ ಪಂಪನ 'ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ' ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬನವಾಸಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿರಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ.
• ವಿದೇಶಿ ಬರಹಗಳು (Foreign accounts): ಗ್ರೀಕ್ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಟಾಲೆಮಿ (Ptolemy) ಬನವಾಸಿಯನ್ನು 'ಬನೌಸಿ' (Banaouasei) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಚೀನಿ ಪ್ರವಾಸಿ ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (Hieun Tsang) ಕೂಡ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಪರೋಕ್ಷ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಕದಂಬ ವಂಶವು ಮಾನವ್ಯ ಗೋತ್ರ ಮತ್ತು ಹಾರಿತಿ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಇವರ ಲಾಂಛನ 'ಸಿಂಹ' (Lion) ಮತ್ತು ಧ್ವಜ 'ವಾನರ ಧ್ವಜ' (Monkey flag) ಆಗಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖ ರಾಜರ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಮಯೂರಶರ್ಮ (Mayurasharma) (ಕ್ರಿ.ಶ. 345 – 365)

ಇವನು ಕದಂಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ. ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಯೂರಶರ್ಮನು ತನ್ನ ಗುರು ವೀರಶರ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಉನ್ನತ ವೈದಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಪಲ್ಲವರ ರಾಜಧಾನಿ ಕಾಂಚಿಗೆ (Kanchi) ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳಿಂದ (Pallava horsemen) ಅವಮಾನಿತನಾದನು. ಇದರಿಂದ ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ ಆತ, "ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯೂ ಒಲಿಯುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ದರ್ಭೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಕತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಶ್ರೀಶೈಲದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದನು. ಪಲ್ಲವರ ಗಡಿ ಕಾವಲುಗಾರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಬನವಾಸಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪಲ್ಲವರು ಇವನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪ್ರೇಹಾರ ನದಿಯವರೆಗಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಇವನಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು. ಇವನು 18 ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳನ್ನು (Ashwamedha sacrifices) ಮಾಡಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಂಗವರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗೀರಥ (Kangavarma & Bhagiratha)

ಮಯೂರಶರ್ಮನ ನಂತರ ಅವನ ಮಗ ಕಂಗವರ್ಮ (ಕ್ರಿ.ಶ. 365-390) ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಕಾಟಕ ರಾಜ ವಿಂಧ್ಯಸೇನನು ಕದಂಬರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ಕಂಗವರ್ಮನು 'ಧರ್ಮಮಹಾರಾಜ' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಇವನ ನಂತರ ಭಗೀರಥನು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿದನು. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತರ ರಾಯಭಾರಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ಕುಂತಳ ದೇಶಕ್ಕೆ (ಕದಂಬರ ರಾಜ್ಯ) ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನೆಂದು ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವರ್ಮ (Kakusthavarma) (ಕ್ರಿ.ಶ. 405 – 430)

ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯು "ಕದಂಬರ ಸುವರ್ಣಯುಗ" (Golden age of Kadambas) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇವನು ಯುದ್ಧಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ (Matrimonial alliances) ಮೂಲಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಗುಪ್ತರು (Guptas - ಇಮ್ಮಡಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನ ಮಗನಿಗೆ), ವಾಕಾಟಕರು (Vakatakas) ಮತ್ತು ಗಂಗ (Gangas) ರಾಜಮನೆತನಗಳಿಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು. ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನವು ಇವನ ಆಸ್ಥಾನವನ್ನು "ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇವನು ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದನು.

ಶಾಂತಿವರ್ಮ (Shantivarma) (ಕ್ರಿ.ಶ. 430 – 455)

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವರ್ಮನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಶಾಂತಿವರ್ಮನು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನ'ವನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸಿದನು. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವರ ದಾಳಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಕೃಷ್ಣವರ್ಮನನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ (ತ್ರಿಪರ್ವತ ಶಾಖೆ) ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕದಂಬ ರಾಜ್ಯವು ಎರಡು ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು.

ರವಿವರ್ಮ (Ravivarma) (ಕ್ರಿ.ಶ. 485 – 519)

ಕದಂಬರ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ. ಇವನು ಪಲ್ಲವರನ್ನು ಮತ್ತು ಗಂಗರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕದಂಬರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದನು. ಇವನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಬನವಾಸಿಯಿಂದ 'ಪಲಾಶಿಕಾ' (ಹಲಸಿ - Halasi) ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದನು. ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಇವನ ಕಾಲದ ಗುಡ್ನಾಪುರ ಶಾಸನವು ಇವನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹರಿವರ್ಮ (Harivarma) (ಕ್ರಿ.ಶ. 519 – 540)

ಇವನು ಬನವಾಸಿ ಶಾಖೆಯ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಒಂದನೇ ಪುಲಕೇಶಿಯು (Pulakeshin I) ಇವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಬನವಾಸಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕದಂಬರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. ನಂತರ ಇವರು ಚಾಲುಕ್ಯರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಗೋವಾ (Goa Kadambas) ಮತ್ತು ಹಾನಗಲ್ (Hangal Kadambas) ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದರು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಕದಂಬರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮೌರ್ಯರು ಮತ್ತು ಶಾತವಾಹನರ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು, ಆದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗಿತ್ತು.
* ರಾಜ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳ: ರಾಜನು ಕಾರ್ಯಾಂಗ, ಶಾಸಕಾಂಗ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪರಮೋಚ್ಚ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ರಾಜನಿಗೆ 'ಧರ್ಮಮಹಾರಾಜ' ಎಂಬ ಬಿರುದಿತ್ತು. ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು 'ಪಂಚ ಪ್ರಧಾನರು' (ಐವರು ಮಂತ್ರಿಗಳು) ಇದ್ದರು. ಪ್ರಮುಖ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಂದರೆ:
* ಮನೆವೆರ್ಗಡೆ (Manevergade): ಅರಮನೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ (Chamberlain).
* ತಂತ್ರಪಾಲ (Tantrapala): ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ.
* ಸಭಾಕಾರ್ಯ ಸಚಿವ (Sabhakarya Sachiva): ದರ್ಬಾರಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮಂತ್ರಿ.
* ಸೇನಾಪತಿ (Senapati): ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.
* ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ: ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಡಲ (Mandalas - ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು), ವಿಷಯ (Vishayas - ಜಿಲ್ಲೆಗಳು), ಮಹಾಗ್ರಾಮ (Mahagramas - ತಾಲೂಕುಗಳು) ಮತ್ತು ದಶಗ್ರಾಮ (Dasagramas) ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
* ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಭೂಕಂದಾಯವೇ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು 'ಸಿದ್ಧಾಯ' (Siddhaya) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಉತ್ಪಾದನೆಯ 1/6 ಭಾಗವನ್ನು ತೆರಿಗೆಯಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇತರ ತೆರಿಗೆಗಳೆಂದರೆ ಸುಂಕ (Sunka - Customs duty), ಕಿರುಕುಳ (Kirukula - ಸಣ್ಣ ತೆರಿಗೆಗಳು) ಮತ್ತು ವಡ್ಡರಾವುಲ (Vaddaravula - ಸಾಮಾಜಿಕ ತೆರಿಗೆ).
* ಮಿಲಿಟರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಕದಂಬರು 'ಚತುರಂಗ ಬಲ'ವನ್ನು (ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ಕಾಲಾಳು) ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸೈನಿಕರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವರಿಗೆ 'ರಕ್ತಕೊಡುಗೆ' (Raktta Koduge) ಅಥವಾ 'ಕಲ್ನಾಡು' (Kalnadu) ಎಂಬ ಭೂದಾನವನ್ನು ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ: ಕೃಷಿಯು ಮುಖ್ಯ ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು (ಉದಾ: ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಕೆರೆ). ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯವು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಸಂಘಗಳನ್ನು 'ಶ್ರೇಣಿ' (Srenis) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರೋಮ್ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಕರಾವಳಿ ಬಂದರುಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸಮಾಜ: ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕುಗಳು ಇದ್ದವು. ಸತಿ ಪದ್ಧತಿ (Sati system) ವಿರಳವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪರೋಕ್ಷ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
• ಧರ್ಮ: ಕದಂಬರು ಮೂಲತಃ ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ (Vedic religion) ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ಅವರು ಅಶ್ವಮೇಧ, ವಾಜಪೇಯ ಮುಂತಾದ ಯಾಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರು ಪರಮ ಸಹಿಷ್ಣುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಮೃಗೇಶವರ್ಮ ಮತ್ತು ರವಿವರ್ಮರು ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ (Jainism) ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು. ಹಲಸಿಯು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ (Buddhism) ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಕದಂಬರು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಶೈಲಿಯನ್ನು 'ಕದಂಬ ಶೈಲಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಕದಂಬ ಶಿಖರ (Kadamba Shikhara): ಇದು ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣ. ಈ ಶಿಖರವು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಆಕಾರದ ಪಿರಮಿಡ್ (Pyramidal, stepped) ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕಳಶ ಅಥವಾ ಸ್ತೂಪಿಕಾವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರು ಈ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು.
* ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕಗಳು:
* ಬನವಾಸಿಯ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ (Madhukeshwara Temple): ಇದು ಕದಂಬರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯ. ಇದರ ಮೂಲ ಗರ್ಭಗೃಹವನ್ನು ಕದಂಬರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
* ತಾಳಗುಂದದ ಪ್ರಣವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ (Pranaveshwara Temple): ಇದು ಕದಂಬರ ಕಾಲದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯ.
* ಹಲಸಿಯ ಜೈನ ಬಸದಿಗಳು: ಕದಂಬರ ಕಾಲದ ಜೈನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. (ನಂತರದ ಕದಂಬರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಗಾಂವ್‌ನ ಕಮಲ ನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು).
* ಸಾಹಿತ್ಯ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ (Prakrit) ಭಾಷೆಯು ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು (ಉದಾ: ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಶಾಸನ). ನಂತರ ಸಂಸ್ಕೃತವು (Sanskrit) ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಪಡೆಯಿತು (ಉದಾ: ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನ). ಆದರೆ ಕದಂಬರ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಯೆಂದರೆ ಕನ್ನಡವನ್ನು (Kannada) ಶಾಸನ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದು. ಕ್ರಿ.ಶ. 450ರ ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕದಂಬರ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಕೇಂದ್ರಿತ' ಸಾಧನೆಗಳು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಕದಂಬರು ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿದ ಮೊದಲಿಗರು. ಕದಂಬರ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಕನ್ನಡವು ತನ್ನದೇ ಆದ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು (ಕದಂಬ ಲಿಪಿ).

ಬನವಾಸಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, 10ನೇ ಶತಮಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಪಂಪನು ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬನವಾಸಿಯ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ, "ಆರಂಕುಶವಿಟ್ಟೊಡಂ ನೆನೆವುದೆನ್ನ ಮನಂ ಬನವಾಸಿ ದೇಶಮಂ" (ಯಾರು ಎಷ್ಟೇ ಅಂಕುಶವಿಟ್ಟು ತಡೆದರೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಬನವಾಸಿಯನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತದೆ) ಎಂದು ಹಾಡಿ ಹೊಗಳಿದ್ದಾನೆ. ಕದಂಬರ ಶಾಖೆಗಳಾದ ಗೋವಾ ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಹಾನಗಲ್ ಕದಂಬರು ಮುಂದಿನ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಬಾವುಟವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಕದಂಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ: ಮಯೂರಶರ್ಮ.
• ಕದಂಬರ ರಾಜಧಾನಿ: ಬನವಾಸಿ (ವೈಜಯಂತಿ). ಎರಡನೇ ರಾಜಧಾನಿ: ಹಲಸಿ (ಪಲಾಶಿಕಾ).
• ಕದಂಬರ ಲಾಂಛನ: ಸಿಂಹ. ಧ್ವಜ: ವಾನರ ಧ್ವಜ.
• ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನವನ್ನು ರಚಿಸಿದವನು: ಕುಬ್ಜ (ಶಾಂತಿವರ್ಮನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ).
• ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಶಾಸನ: ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 450). ಇದು ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೇಲೂರು ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ.
• ಕದಂಬರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸುವರ್ಣಯುಗ: ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವರ್ಮನ ಕಾಲ.
• ಗುಪ್ತರೊಂದಿಗೆ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ ಕದಂಬ ದೊರೆ: ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವರ್ಮ.
• ಕದಂಬರ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಾಣ್ಯಗಳು: ಪದ್ಮಟಂಕ.
• ಕದಂಬರ ಶಿಖರ ಶೈಲಿ: ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಪಿರಮಿಡ್ ಆಕಾರ (Stepped Pyramidal).
• ಮಯೂರಶರ್ಮನ ದಿಗ್ವಿಜಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಾಸನ: ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಶಾಸನ (ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದೆ).
• ಕದಂಬರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ತಾಲೂಕುಗಳನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು: ಮಹಾಗ್ರಾಮ.
• ಬನವಾಸಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯ: ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಕದಂಬರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನ'ವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಕವಿ ಯಾರು?
   A) ರವಿಕೀರ್ತಿ
   B) ಕುಬ್ಜ
   C) ಪಂಪ
   D) ಶ್ರೀವಿಜಯ
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನವನ್ನು ಶಾಂತಿವರ್ಮನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಕುಬ್ಜನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದನು.)

2. ಕದಂಬರ ಕಾಲದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು?
   A) ವರಾಹ
   B) ಗದ್ಯಾಣ
   C) ಪದ್ಮಟಂಕ
   D) ಪಣ
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: ಕದಂಬರು ಕಮಲದ ಮುದ್ರೆಯುಳ್ಳ 'ಪದ್ಮಟಂಕ' ಎಂಬ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದರು.)

3. ಯಾವ ಕದಂಬ ರಾಜನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು 'ಕದಂಬರ ಸುವರ್ಣಯುಗ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
   A) ಮಯೂರಶರ್ಮ
   B) ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವರ್ಮ
   C) ರವಿವರ್ಮ
   D) ಶಾಂತಿವರ್ಮ
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವರ್ಮನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ-ವಾಕಾಟಕರೊಂದಿಗೆ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.)

4. ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಶಾಸನವಾದ 'ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ'ವು ಯಾವ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ?
   A) ಕ್ರಿ.ಶ. 345
   B) ಕ್ರಿ.ಶ. 450
   C) ಕ್ರಿ.ಶ. 540
   D) ಕ್ರಿ.ಶ. 600
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನವು ಕ್ರಿ.ಶ. 450ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.)

5. ಕದಂಬ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾದ 'ಕದಂಬ ಶಿಖರ'ದ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೇಗಿದೆ?
   A) ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ ವಿಮಾನ
   B) ಗೋಳಾಕಾರದ ಗುಮ್ಮಟ
   C) ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಆಕಾರದ ಪಿರಮಿಡ್
   D) ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪದ ಆಕಾರ
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: ಕದಂಬ ಶಿಖರವು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಆಕಾರದ ಪಿರಮಿಡ್ (Stepped pyramidal) ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕಳಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ