ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು (ಪಶ್ಚಿಮ ಗಂಗರು, ಕ್ರಿ.ಶ. 350 – 1000)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಮನೆತನಗಳಲ್ಲಿ ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು (Western Gangas of Talakadu) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರನ್ನು ಒರಿಸ್ಸಾದ 'ಪೂರ್ವ ಗಂಗ'ರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲು 'ಪಶ್ಚಿಮ ಗಂಗರು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 350 ರಿಂದ 1000 ದವರೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ 'ಗಂಗವಾಡಿ' (Gangavadi) ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೋಲಾರ (ಕುವಳಾಲಪುರ) ಇವರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು, ನಂತರ ತಲಕಾಡು (ಮಕಾಪುರ/ತಲವನಪುರ) ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯಪುರ (ಮಣ್ಣೆ) ಇವರ ರಾಜಧಾನಿಗಳಾದವು. ಕದಂಬರ ಸಮಕಾಲೀನರಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಇವರು, ಮುಂದೆ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸಾಮಂತರಾಗಿ, ಮಿತ್ರರಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗಂಗರ ಇತಿಹಾಸ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಇವರು ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆರಂಭಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರನ (Gomateshwara/Bahubali) ಏಕಶಿಲಾ ವಿಗ್ರಹದಂತಹ ಅದ್ಭುತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಇವರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಮರರನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ಗಂಗರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಭೂದಾನ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗನ್ನಡಿಯಾಗಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಗಂಗರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸಲು ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕೃತಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

• ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions):
• ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ (Halmidi Inscription): ಕದಂಬರ ಶಾಸನವಾದರೂ, ಗಂಗರ ಮತ್ತು ಕದಂಬರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.
• ಪೆನುಗೊಂಡ ತಾಮ್ರಪಟಗಳು (Penugonda Plates): ಗಂಗರ ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲ.
• ತಲಕಾಡು ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಶಾಸನಗಳು: ಗಂಗರ ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ದತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪೋಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತವೆ.
• ನಂಜನಗೂಡು ಮತ್ತು ಬೇಗೂರು ಶಾಸನ (Begur Inscription): ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳ (Hero stones) ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ.
• ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature):
• ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ (Kavirajamarga): ಶ್ರೀವಿಜಯ ರಚಿಸಿದ ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗರ ದೊರೆ ದುರ್ವಿನೀತನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗದ್ಯ ಬರಹಗಾರನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಚಾವುಂಡರಾಯ ಪುರಾಣ (Chavundaraya Purana): ಚಾವುಂಡರಾಯನು ರಚಿಸಿದ ಈ ಕೃತಿಯು ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಜೈನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
• ಗಜಾಷ್ಟಕ (Gajashtaka): ಎರಡನೇ ಶಿವಮಾರ ರಚಿಸಿದ ಆನೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೃತಿ.
• ನಾಣ್ಯಗಳು (Numismatics): ಗಂಗರ ಲಾಂಛನ 'ಮದದಾನೆ' (Madadane/Elephant) ಆಗಿತ್ತು. ಇವರ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಆನೆಯ ಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಕೊಂಗುಣಿವರ್ಮ ಮಾಧವ (Kongunivarma Madhava, ಕ್ರಿ.ಶ. 350 - 370)

ಇವನು ಪಶ್ಚಿಮ ಗಂಗ ಮನೆತನದ ಸ್ಥಾಪಕ. ಇವನು ಬಾಣರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕುವಳಾಲಪುರವನ್ನು (ಇಂದಿನ ಕೋಲಾರ) ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಇವನಿಗೆ 'ಧರ್ಮಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜ' ಎಂಬ ಬಿರುದಿತ್ತು. ಇವನು ಜೈನ ಮುನಿ ಸಿಂಹನಂದಿ ಆಚಾರ್ಯರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.

ಅವಿನೀತ (Avinita, ಕ್ರಿ.ಶ. 469 - 529)

ಇವನು ಗಂಗರ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ. ಇವನು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಕಟ್ಟಾ ಬೆಂಬಲಿಗನಾಗಿದ್ದರೂ, ವೈದಿಕ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಸಮಾನ ಗೌರವ ನೀಡಿದ್ದನು. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಂಗರ ರಾಜ್ಯವು ಕಾವೇರಿ ನದಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಇವನು ತನ್ನ ಮಗ ದುರ್ವಿನೀತನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಿಸಲು ಜೈನ ವಿದ್ವಾಂಸ ಪೂಜ್ಯಪಾದರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ್ದನು.

ದುರ್ವಿನೀತ (Durvinita, ಕ್ರಿ.ಶ. 529 - 579)

ದುರ್ವಿನೀತನು ಗಂಗರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸ ದೊರೆ (Scholar-king). ಇವನು ಪಲ್ಲವರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿ ಪುನ್ನಾಟ (ದಕ್ಷಿಣ ಮೈಸೂರು ಪ್ರದೇಶ) ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.
* ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು: ಇವನು ಸ್ವತಃ ಮಹಾನ್ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಗುಣಾಢ್ಯನ ಪೈಶಾಚಿ ಭಾಷೆಯ 'ಬೃಹತ್ಕಥಾ' (Brihatkatha) ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದನು. ಭಾರವಿಯ 'ಕಿರಾತಾರ್ಜುನೀಯ' (Kiratarjuniya) ಕಾವ್ಯದ 15ನೇ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭಾಷ್ಯ ಬರೆದನು.
* ಬಿರುದುಗಳು: 'ಅವಿನೀತ ಸ್ವರಸೇನ', 'ಧರ್ಮಮಹಾರಾಜ'.
* ಯುದ್ಧಗಳು: ಇವನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ವಿಜಯಾದಿತ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಮೂಲಕ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಬಾಂಧವ್ಯ ಬೆಳೆಸಿದನು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರಿಗೆ ನೆರವಾದನು.

ಶ್ರೀಪುರುಷ (Shripurusha, ಕ್ರಿ.ಶ. 725 - 788)

ಶ್ರೀಪುರುಷನ ಕಾಲವು ಗಂಗರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟ. ಇವನು ಪಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ವಿರುದ್ಧ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು.
* ಬಿರುದುಗಳು: ಇವನಿಗೆ 'ಮುತ್ತರಸ' (Muttarasa), 'ರಾಜಕೇಸರಿ', 'ಭೀಮಕೋಪ' ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು.
* ರಾಜಧಾನಿ ಬದಲಾವಣೆ: ಇವನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ತಲಕಾಡಿನಿಂದ ಮಾನ್ಯಪುರಕ್ಕೆ (ಇಂದಿನ ನೆಲಮಂಗಲ ತಾಲೂಕಿನ ಮಣ್ಣೆ) ಬದಲಾಯಿಸಿದನು.
* ಕೃತಿ: ಇವನು ಆನೆಗಳ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 'ಗಜಶಾಸ್ತ್ರ' (Gajashastra) ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.

ಎರಡನೇ ಶಿವಮಾರ (Shivamara II, ಕ್ರಿ.ಶ. 788 - 816)

ಇವನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಧ್ರುವ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದನ ಸಮಕಾಲೀನ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು. ಇವನು 'ಗಜಾಷ್ಟಕ' (Gajashtaka) ಮತ್ತು 'ಸೇತುಬಂಧ' ಎಂಬ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇವನು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪೋಷಕನಾಗಿದ್ದನು.

ಎರಡನೇ ಬೂತುಗ (Butuga II, ಕ್ರಿ.ಶ. 938 - 961)

ಇವನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣನ ಆಪ್ತ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಅಳಿಯ. ಕ್ರಿ.ಶ. 949 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ತಕ್ಕೋಲಂ ಕದನ'ದಲ್ಲಿ (Battle of Takkolam) ಬೂತುಗನು ಚೋಳರ ಯುವರಾಜ ರಾಜಾದಿತ್ಯನನ್ನು ಆನೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಕೊಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರಿಗೆ ಭವ್ಯ ವಿಜಯ ತಂದುಕೊಟ್ಟನು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಬನವಾಸಿ, ಬೆಳ್ವಲ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಬೂತುಗನಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದನು.

ನಾಲ್ಕನೇ ರಾಚಮಲ್ಲ (Rachamalla IV, ಕ್ರಿ.ಶ. 974 - 999) ಮತ್ತು ಚಾವುಂಡರಾಯ

ನಾಲ್ಕನೇ ರಾಚಮಲ್ಲನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಂಗರ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಂಡನಾಯಕನಾಗಿದ್ದವನೇ 'ಚಾವುಂಡರಾಯ' (Chavundaraya). ಇವನು ಸಮರಶೂರನೂ, ಅಪ್ರತಿಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಕ್ರಿ.ಶ. 983 ರಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ 57 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಭವ್ಯವಾದ 'ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ' (ಬಾಹುಬಲಿ) ಏಕಶಿಲಾ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸಿದನು. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಏಕಶಿಲಾ ವಿಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಗಂಗರ ಪತನ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಪತನದ ನಂತರ ಗಂಗರು ದುರ್ಬಲರಾದರು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲರಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಚೋಳರು (Cholas) ಗಂಗವಾಡಿಯ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1004 ರಲ್ಲಿ ಚೋಳರ ದೊರೆ ಒಂದನೇ ರಾಜರಾಜ ಚೋಳನು ತಲಕಾಡನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ಆರು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಆಳಿದ ಗಂಗರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಗಂಗರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು.
* ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ: ರಾಜನೇ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ. ರಾಜನಿಗೆ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗಲು 'ಪಂಚಪ್ರಧಾನರು' (Panchapradhanas - Council of 5 ministers) ಇದ್ದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ, ಸಂಧಿವಿಗ್ರಹಿ (ವಿದೇಶಾಂಗ ಮಂತ್ರಿ), ದಂಡನಾಯಕ, ಮಹಾಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಭಂಡಾರಿ ಸೇರಿದ್ದರು.
* ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ: ಇವರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು 'ಗಂಗವಾಡಿ-96000' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾಡು, ಕಂಪಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು 'ನಾಡಗೌಂಡ' ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು 'ಗಾವುಂಡ' (ಪ್ರಭು/ಪಟೇಲ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
* ಕಂದಾಯ ಮತ್ತು ಭೂವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಕೃಷಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ಭೂಕಂದಾಯವು (ಸಿದ್ಧಾಯ) ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು (1/6).
* ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ (Brahmadeya): ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ತೆರಿಗೆ ಮುಕ್ತ ಭೂಮಿ.
* ದೇವದಾನ (Devadana): ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೂಮಿ.
* ಪಳ್ಳಿಚಂದ (Pallichanda): ಜೈನ ಬಸದಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಠಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ದತ್ತಿ.
* ಬಿಟ್ಟುವಟ್ಟ (Bittuvatta): ಕೆರೆ ಕಾಲುವೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೂದಾನ.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ: ಗಂಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಗಂಗರ ದೊರೆಗಳು ಅನೇಕ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. 'ಕೆರೆ' (Tanks) ನಿರ್ಮಾಣವು ಪುಣ್ಯದ ಕೆಲಸವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಸಂಘಗಳನ್ನು 'ನಾನಾದೇಶಿ', 'ವೀರಬಣಂಜು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ: ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನದ ಮಹಿಳೆಯರು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ದಾನ ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಬೂತುಗನ ಪತ್ನಿ ಪದ್ಮಾವತಿ).
• ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪೋಷಣೆ (Patronage to Jainism): ಗಂಗರು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೋಷಕರು. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮವು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ಕಾಶಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಪೂಜ್ಯಪಾದ, ಜಿನಸೇನ, ಗುಣಭದ್ರ ಮುಂತಾದ ಜೈನ ಮುನಿಗಳು ಗಂಗರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಗಂಗರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವರು ಅನೇಕ ಬಸದಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
* ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ (Gomateshwara Monolith): ಕ್ರಿ.ಶ. 983 ರಲ್ಲಿ ಚಾವುಂಡರಾಯನು ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ 57 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಬಾಹುಬಲಿ ವಿಗ್ರಹವು ಗಂಗರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕಿರೀಟಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ತ್ಯಾಗ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
* ಇತರ ಸ್ಮಾರಕಗಳು: ಕಂಬದಹಳ್ಳಿಯ 'ಪಂಚಕೂಟ ಬಸದಿ' (Panchakuta Basadi), ತಲಕಾಡಿನ ಪಾತಾಳೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಮರಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮಣ್ಣೆಯ ಕಪಿಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ. ಇವರ ಕಾಲದ 'ಮಾನಸ್ತಂಭಗಳು' (Manasthambhas) ಜೈನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೊಡುಗೆಗಳಾಗಿವೆ.
* ಸಾಹಿತ್ಯ:
* ದುರ್ವಿನೀತನ 'ಶಬ್ದಾವತಾರ' (ಪಾಣಿನಿಯ ವ್ಯಾಕರಣದ ಮೇಲಿನ ಕೃತಿ) ಮತ್ತು 'ಬೃಹತ್ಕಥಾ' ಭಾಷಾಂತರ.
* ಚಾವುಂಡರಾಯನ 'ಚಾವುಂಡರಾಯ ಪುರಾಣ' (ತ್ರಿಷಷ್ಟಿ ಲಕ್ಷಣ ಮಹಾಪುರಾಣ) - ಇದು ಹಳಗನ್ನಡ ಗದ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿ.
* ನಾಗವರ್ಮನ 'ಛಂದೋಂಬುಧಿ', ಗುಣವರ್ಮನ 'ಶೂದ್ರಕ' ಮತ್ತು 'ಹರಿವಂಶ'.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 'ಗಂಗವಾಡಿ' ಎಂಬ ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ಕೀರ್ತಿ ಗಂಗರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಮೈಸೂರು, ಮಂಡ್ಯ, ಹಾಸನ, ಚಾಮರಾಜನಗರ, ತುಮಕೂರು ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಗಂಗವಾಡಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದವರಲ್ಲಿ ಇವರು ಮೊದಲಿಗರು. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಮೂಲಕ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಭಾರತದ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಯೂರುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಗಂಗರ ಕಾಲದ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಸ್ತಿಕಲ್ಲುಗಳು (Sati stones) ಕನ್ನಡಿಗರ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿವೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಪಶ್ಚಿಮ ಗಂಗರ ಸ್ಥಾಪಕ: ಕೊಂಗುಣಿವರ್ಮ ಮಾಧವ.
• ಗಂಗರ ರಾಜಧಾನಿಗಳು: ಕುವಳಾಲಪುರ (ಕೋಲಾರ), ತಲಕಾಡು, ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯಪುರ (ಮಣ್ಣೆ).
• ಗಂಗರ ಲಾಂಛನ: ಮದದಾನೆ (Elephant).
• ಗುಣಾಢ್ಯನ 'ಬೃಹತ್ಕಥಾ'ವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ ಗಂಗ ದೊರೆ: ದುರ್ವಿನೀತ.
• 'ಮುತ್ತರಸ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಹೊಂದಿದ್ದ ದೊರೆ: ಶ್ರೀಪುರುಷ.
• ಶ್ರೀಪುರುಷನು ಬರೆದ ಆನೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಕೃತಿ: ಗಜಶಾಸ್ತ್ರ.
• ತಕ್ಕೋಲಂ ಕದನದಲ್ಲಿ (949 CE) ಚೋಳರ ರಾಜಾದಿತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದ ಗಂಗ ದೊರೆ: ಎರಡನೇ ಬೂತುಗ.
• ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು: ಚಾವುಂಡರಾಯ (ಕ್ರಿ.ಶ. 983).
• ಚಾವುಂಡರಾಯನು ಯಾರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದನು: ನಾಲ್ಕನೇ ರಾಚಮಲ್ಲ.
• ಜೈನ ಬಸದಿಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೂದಾನವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು: ಪಳ್ಳಿಚಂದ.
• ಗಂಗರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ದತ್ತಿ: ಬಿಟ್ಟುವಟ್ಟ.
• ಗಂಗರ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿದ ಚೋಳ ದೊರೆ: ಒಂದನೇ ರಾಜರಾಜ ಚೋಳ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1004).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಪಶ್ಚಿಮ ಗಂಗರ ರಾಜವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಯಾರು?
   A) ದುರ್ವಿನೀತ
   B) ಶ್ರೀಪುರುಷ
   C) ಕೊಂಗುಣಿವರ್ಮ ಮಾಧವ
   D) ಎರಡನೇ ಶಿವಮಾರ
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ಕೊಂಗುಣಿವರ್ಮ ಮಾಧವನು ಕ್ರಿ.ಶ. 350 ರಲ್ಲಿ ಕುವಳಾಲಪುರವನ್ನು (ಕೋಲಾರ) ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಗಂಗ ಮನೆತನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

2. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ (ಬಾಹುಬಲಿ) ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ವರ್ಷ ಯಾವುದು?
   A) ಕ್ರಿ.ಶ. 949
   B) ಕ್ರಿ.ಶ. 983
   C) ಕ್ರಿ.ಶ. 1004
   D) ಕ್ರಿ.ಶ. 816
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: ನಾಲ್ಕನೇ ರಾಚಮಲ್ಲನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ಚಾವುಂಡರಾಯನು ಕ್ರಿ.ಶ. 983 ರಲ್ಲಿ 57 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಈ ಏಕಶಿಲಾ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

3. ಗುಣಾಢ್ಯನ 'ಬೃಹತ್ಕಥಾ' ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದ ಗಂಗರ ವಿದ್ವಾಂಸ ದೊರೆ ಯಾರು?
   A) ಶ್ರೀಪುರುಷ
   B) ಅವಿನೀತ
   C) ಎರಡನೇ ಬೂತುಗ
   D) ದುರ್ವಿನೀತ
   ಉತ್ತರ: (D)
   ವಿವರಣೆ: ದುರ್ವಿನೀತನು ಮಹಾನ್ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದು, ಪೈಶಾಚಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬೃಹತ್ಕಥಾವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಭಾರವಿಯ ಕೃತಿಗೂ ಭಾಷ್ಯ ಬರೆದನು.

4. ಗಂಗರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಬಸದಿಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ತೆರಿಗೆ ಮುಕ್ತ ಭೂದಾನವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು?
   A) ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ
   B) ಬಿಟ್ಟುವಟ್ಟ
   C) ಪಳ್ಳಿಚಂದ
   D) ದೇವದಾನ
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: ಪಳ್ಳಿಚಂದ ಎಂಬುದು ಜೈನ ಮಠಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಸದಿಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೂದಾನವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡುವ ದತ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು.

5. ಯಾವ ಗಂಗ ದೊರೆಯು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ತಲಕಾಡಿನಿಂದ 'ಮಾನ್ಯಪುರ'ಕ್ಕೆ (ಮಣ್ಣೆ) ಬದಲಾಯಿಸಿದನು?
   A) ಶ್ರೀಪುರುಷ
   B) ಎರಡನೇ ಶಿವಮಾರ
   C) ಕೊಂಗುಣಿವರ್ಮ
   D) ಚಾವುಂಡರಾಯ
   ಉತ್ತರ: (A)
   ವಿವರಣೆ: 'ಮುತ್ತರಸ' ಎಂಬ ಬಿರುದಿದ್ದ ಶ್ರೀಪುರುಷನು ತನ್ನ ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮಾನ್ಯಪುರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದನು.

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ