ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮ — ಉಗಮ, ಬೋಧನೆ, ಪ್ರಸಾರ

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ೬ನೇ ಶತಮಾನವು (6th Century BCE) ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ನದಿ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಠಿಣ ಆಚರಣೆಗಳು, ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ, ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದಾಗಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಬೇಸತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಅಸಮಾಧಾನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಸರಳತೆ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಶ್ರಮಣ (Shramana) ಪರಂಪರೆಗಳು ಉಗಮಿಸಿದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ಈ ಧರ್ಮಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಬದಲಾಗಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆಗಳಾದ ಪಾಳಿ (Pali) ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ (Prakrit) ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದವು.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಕೆಎಎಸ್ (KAS) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳ ತತ್ವಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ನಾಲ್ಕು ಆರ್ಯ ಸತ್ಯಗಳು, ಅಷ್ಟಾಂಗ ಮಾರ್ಗ, ತ್ರಿರತ್ನಗಳು, ಅನೇಕಾಂತವಾದ), ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಗಳು (Buddhist Councils), ವಿವಿಧ ಪಂಥಗಳು (ಹೀನಯಾನ, ಮಹಾಯಾನ, ದಿಗಂಬರ, ಶ್ವೇತಾಂಬರ) ಮತ್ತು ಈ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ರಾಜರ ಆಶ್ರಯದ ಕುರಿತು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವ (ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ) ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಕುರುಹುಗಳ (ಸನ್ನತಿ, ಬನವಾಸಿ) ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದುವುದು ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅನೇಕ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ, ಶಾಸನೋಕ್ತ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:
* ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯ (Buddhist Literature): ತ್ರಿಪಿಟಕಗಳು (Tripitakas - ವಿನಯ, ಸುತ್ತ ಮತ್ತು ಅಭಿದಮ್ಮ ಪಿಟಕ), ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳು (Jatakas), ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ದೀಪವಂಶ (Dipavamsa) ಮತ್ತು ಮಹಾವಂಶ (Mahavamsa), ಅಶ್ವಘೋಷನ 'ಬುದ್ಧಚರಿತ', ನಾಗಸೇನನ 'ಮಿಲಿಂದ ಪನ್ಹ' (Milinda Panha).
* ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯ (Jain Literature): ೧೨ ಅಂಗಗಳು (Angas), ೧೨ ಉಪಾಂಗಗಳು (Upangas), ಭದ್ರಬಾಹುವಿನ 'ಕಲ್ಪಸೂತ್ರ' (Kalpasutra), ಹೇಮಚಂದ್ರನ 'ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪರ್ವನ್' (Parishishta Parvan).
* ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions): ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕನ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು (ಮಸ್ಕಿ, ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ, ಸನ್ನತಿ, ಲುಂಬಿನಿ), ಕಳಿಂಗದ ರಾಜ ಖಾರವೇಲನ ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನ (Hathigumpha inscription), ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಜೈನ ಶಾಸನಗಳು (ಉದಾ: ಚಂದ್ರಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟದ ಶಾಸನಗಳು).
* ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಆಧಾರಗಳು (Archaeological Sources): ಸಾಂಚಿ (Sanchi), ಅಮರಾವತಿ (Amaravati), ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿನ (Sannati) ಸ್ತೂಪಗಳು; ಅಜಂತಾ, ಎಲ್ಲೋರ, ಕಾರ್ಲೆ (Karle) ಮತ್ತು ಭಾಜಾಗಳಲ್ಲಿನ ಚೈತ್ಯಗಳು (Chaityas) ಮತ್ತು ವಿಹಾರಗಳು (Viharas); ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ ಮೂರ್ತಿ.
* ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬರಹಗಳು (Foreign Accounts): ಚೀನಿ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾ-ಹಿಯಾನ್ (Fa-Hien) ಮತ್ತು ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (Hiuen Tsang) ಅವರ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಈ ಧರ್ಮಗಳ ಉಗಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರ ಇತಿಹಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.

ವರ್ಧಮಾನ ಮಹಾವೀರ (Vardhamana Mahavira) (540 - 468 BCE)

ಜೈನ ಧರ್ಮದ ೨೪ನೇ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ತೀರ್ಥಂಕರ. ಇವರು ಜ್ಞಾತ್ರಿಕ (Jnatrika) ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ತಂದೆ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ತಾಯಿ ತ್ರಿಶಲಾ. ೩೦ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಸನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ೧೨ ವರ್ಷಗಳ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಋಜುಪಾಲಿಕಾ ನದಿ ತೀರದ ಜೃಂಭಿಕಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 'ಕೇವಲಜ್ಞಾನ' (Kevalajnana - ಪರಮ ಜ್ಞಾನ) ಪಡೆದರು. ಜ್ಞಾನೋದಯದ ನಂತರ ಇವರನ್ನು ಜಿನ (Jina - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು) ಮತ್ತು ನಿಗ್ರಂಥ (Nigrantha - ಬಂಧನಗಳಿಲ್ಲದವನು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.

ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ (Gautama Buddha) (563 - 483 BCE)

ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪಕ. ಮೂಲ ಹೆಸರು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ. ಶಾಕ್ಯ (Shakya) ವಂಶದ ರಾಜ ಶುದ್ಧೋದನ ಮತ್ತು ಮಾಯಾದೇವಿಯ ಮಗ. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗ, ಸಾವು ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ವೈರಾಗ್ಯ ತಾಳಿ ೨೯ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನೆ ಬಿಟ್ಟರು (ಇದನ್ನು 'ಮಹಾಭಿನಿಷ್ಕ್ರಮಣ' - Mahabhinishkramana ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ). ನಿರಂಜನಾ ನದಿ ತೀರದ ಉರುವೇಲಾದಲ್ಲಿ (ಬೋಧಗಯಾ) ಅರಳಿ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಜ್ಞಾನೋದಯವಾಯಿತು. ಸಾರಾನಾಥದ ಜಿಂಕೆವನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಐವರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಬೋಧನೆ ಮಾಡಿದರು (ಇದನ್ನು 'ಧರ್ಮಚಕ್ರ ಪ್ರವರ್ತನ' - Dharmachakra Pravartana ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ).

ಬಿಂಬಿಸಾರ ಮತ್ತು ಅಜಾತಶತ್ರು (Bimbisara and Ajatashatru) (c. 544 - 460 BCE)

ಮಗಧದ ಹರ್ಯಂಕ ವಂಶದ ರಾಜರು. ಬಿಂಬಿಸಾರನು ಬುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮಹಾವೀರ ಇಬ್ಬರ ಸಮಕಾಲೀನನಾಗಿದ್ದು, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಗೌರವ ನೀಡಿದ್ದನು. ಅಜಾತಶತ್ರುವು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮದತ್ತ ಒಲವು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು. ಬುದ್ಧನ ಮರಣದ ನಂತರ ರಾಜಗೃಹದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದನು.

ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕ (Emperor Ashoka) (268 - 232 BCE)

ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ. ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಉಪಗುಪ್ತ (Upagupta) ಎಂಬ ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿ ಇವನಿಗೆ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿದನು. ಅಶೋಕನು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ಭಾರತದ ಗಡಿ ದಾಟಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ (ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸಂಘಮಿತ್ರೆಯ ಮೂಲಕ), ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕ್ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದನು. ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದನು.

ಖಾರವೇಲ (Kharavela) (c. 1st Century BCE)

ಕಳಿಂಗದ (ಇಂದಿನ ಒಡಿಶಾ) ಚೇದಿ ವಂಶದ ಪ್ರಬಲ ರಾಜ. ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಮಹಾನ್ ಪೋಷಕನಾಗಿದ್ದನು. ಭುವನೇಶ್ವರದ ಬಳಿಯ ಉದಯಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಇವನ 'ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನ'ವು (Hathigumpha Inscription) ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆತ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜೈನ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕನಿಷ್ಕ (Kanishka) (c. 78 - 144 CE)

ಕುಶಾನ ವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ. ಇವನನ್ನು 'ಎರಡನೇ ಅಶೋಕ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕುಂಡಲವನದಲ್ಲಿ ೪ನೇ ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದನು. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವು ಹೀನಯಾನ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಾನ (Mahayana) ಎಂದು ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು. ಕನಿಷ್ಕನು ಮಹಾಯಾನ ಪಂಥವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಸರಿಸಿದನು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸದಿದ್ದರೂ, ತಮ್ಮದೇ ಆದ 'ಸಂಘ'ಗಳ (Sangha) ಮೂಲಕ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.
* ಬೌದ್ಧ ಸಂಘ (Buddhist Sangha): ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು (ಭಿಕ್ಷುಗಳು) ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸಿನಿಯರು (ಭಿಕ್ಷುಣಿಯರು) ಸಂಘದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಈ ನಿಯಮಗಳನ್ನು 'ವಿನಯ ಪಿಟಕ'ದಲ್ಲಿ (Vinaya Pitaka) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಘದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು 'ಉಪಸಂಪದ' (Upasampada) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಂಘದ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ (ವೋಟಿಂಗ್) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ಜೈನ ಸಂಘ (Jain Sangha): ಮಹಾವೀರನು ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ೧೧ ಗಣಗಳಾಗಿ (Ganas) ವಿಂಗಡಿಸಿದನು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಣಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಿದ್ದನು, ಅವನನ್ನು 'ಗಣಧರ' (Ganadhara) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ: ಈ ಧರ್ಮಗಳ ಅಹಿಂಸಾ ತತ್ವ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಅಶೋಕನ 'ಧಮ್ಮ' (Dhamma) ನೀತಿಯಂತಹ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾದವು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಸಮಾಜದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಭಾವ: ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳು ಹುಟ್ಟಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (Varna system) ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದವು. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮೋಕ್ಷದ ಹಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ಸಾರಿದವು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ (ಭಿಕ್ಷುಣಿಯರಾಗಿ) ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದವು.
• ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ: ಈ ಧರ್ಮಗಳು ಅಹಿಂಸೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಕೃಷಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು (ಪಶುಸಂಪತ್ತಿನ ರಕ್ಷಣೆ). ವೈಶ್ಯರು (ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು) ಈ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಶ್ರೇಣಿಗಳು (Shrenis - Trade Guilds) ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಜೈನ ಬಸದಿಗಳಿಗೆ ಅಪಾರ ದಾನ ನೀಡಿದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಗರೀಕರಣ (Second Urbanization) ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ-ವಾಣಿಜ್ಯಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದವು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

• ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (Architecture):
• ಸ್ತೂಪಗಳು (Stupas): ಬುದ್ಧನ ಅಥವಾ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ಅವಶೇಷಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅರ್ಧಗೋಳಾಕಾರದ ರಚನೆಗಳು. ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪ, ಅಮರಾವತಿ ಸ್ತೂಪ.
• ಚೈತ್ಯಗಳು (Chaityas): ಬೌದ್ಧರ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರಗಳು. ಕಾರ್ಲೆ (Karle) ಚೈತ್ಯವು ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಚೈತ್ಯವಾಗಿದೆ.
• ವಿಹಾರಗಳು (Viharas): ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ವಸತಿ ಗೃಹಗಳು. ಅಜಂತಾ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೋರಾದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಗುಹಾ ವಿಹಾರಗಳಿವೆ.
• ಜೈನ ಬಸದಿಗಳು: ಜೈನರ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರಗಳು. ಮೌಂಟ್ ಅಬುವಿನ ದಿಲ್ವಾರಾ ದೇವಾಲಯ (Dilwara Temple) ಜೈನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.
• ಶಿಲ್ಪಕಲೆ (Sculpture): ಗಾಂಧಾರ (Gandhara) ಮತ್ತು ಮಥುರಾ (Mathura) ಕಲಾಶಾಲೆಗಳು ಬುದ್ಧನ ಮತ್ತು ಬೋಧಿಸತ್ವರ ಸುಂದರವಾದ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದವು. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ (ಬಾಹುಬಲಿ) ಮೂರ್ತಿಯು ಜೈನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಮೇರುಕೃತಿ.
• ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ: ಪಾಳಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ನಳಂದಾ (Nalanda), ವಿಕ್ರಮಶಿಲಾ (Vikramashila), ಮತ್ತು ವಲ್ಲಭಿ (Valabhi) ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ಬೌದ್ಧ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದವು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗದಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

• ಜೈನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ:
• ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನು ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮುನಿ ಭದ್ರಬಾಹುವಿನೊಂದಿಗೆ (Bhadrabahu) ಕರ್ನಾಟಕದ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳಕ್ಕೆ (Shravanabelagola) ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ 'ಸಲ್ಲೇಖನ' (Sallekhana - ಉಪವಾಸದ ಮೂಲಕ ದೇಹ ತ್ಯಜಿಸುವಿಕೆ) ವ್ರತ ಕೈಗೊಂಡು ಮರಣಹೊಂದಿದನು.
• ಗಂಗ (Gangas), ಕದಂಬ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜರು ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು.
• ಗಂಗರ ಮಂತ್ರಿ ಚಾವುಂಡರಾಯನು (Chavundaraya) ಕ್ರಿ.ಶ. ೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ೫೮ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಏಕಶಿಲಾ ಬಾಹುಬಲಿ (Gommateshwara) ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆ ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗನು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಜಿನಸೇನಾಚಾರ್ಯರು ಇವನ ಗುರುವಾಗಿದ್ದರು. ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ಧ ಗ್ರಂಥ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' ಮತ್ತು ಪಂಪ, ರನ್ನ, ಪೊನ್ನರಂತಹ ರತ್ನತ್ರಯರು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯುಳ್ಳವರು.

• ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ:

• ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಸ್ಕಿ (Maski), ನಿಟ್ಟೂರು, ಉದೇಗೋಳಂ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಮಸ್ಕಿ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಶೋಕನ ಹೆಸರನ್ನು (ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿ ಅಶೋಕ) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸನ್ನತಿ (Sannati - ಕನಗನಹಳ್ಳಿ) ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬೃಹತ್ ಮಹಾಸ್ತೂಪ (Maha Stupa) ಮತ್ತು ಅಶೋಕನ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ "ರಾಯೋ ಅಸೋಕೋ" (Rayo Asoko) ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.
• ಬನವಾಸಿ (Banavasi) ಮತ್ತು ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿಯೂ (Aihole) ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರಗಳ ಕುರುಹುಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ನಾಲ್ಕು ಆರ್ಯ ಸತ್ಯಗಳು (Four Noble Truths): ಪ್ರಪಂಚವು ದುಃಖಮಯವಾಗಿದೆ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಆಸೆಯೇ ಕಾರಣ, ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಬಹುದು, ಇದಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟಾಂಗ ಮಾರ್ಗವೇ ದಾರಿ (ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ).
• ಅಷ್ಟಾಂಗ ಮಾರ್ಗ (Eightfold Path): ಸಮ್ಯಕ್ ದೃಷ್ಟಿ, ಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಕಲ್ಪ, ಸಮ್ಯಕ್ ವಾಕ್, ಸಮ್ಯಕ್ ಕರ್ಮ, ಸಮ್ಯಕ್ ಜೀವನ, ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಯತ್ನ, ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಮೃತಿ, ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮಾಧಿ.
• ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ತ್ರಿರತ್ನಗಳು: ಬುದ್ಧ, ಧರ್ಮ, ಮತ್ತು ಸಂಘ.
• ಜೈನ ಧರ್ಮದ ತ್ರಿರತ್ನಗಳು: ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾನ (Right Knowledge), ಸಮ್ಯಕ್ ದರ್ಶನ (Right Faith), ಸಮ್ಯಕ್ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ (Right Conduct).
• ಪಂಚ ಮಹಾವ್ರತಗಳು (Pancha Mahavratas): ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ (ಕದಿಯದಿರುವುದು), ಅಪರಿಗ್ರಹ (ಆಸ್ತಿ ಹೊಂದದಿರುವುದು) - ಇವುಗಳನ್ನು ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಬೋಧಿಸಿದರೆ, ಐದನೆಯದಾದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಮಹಾವೀರನು ಸೇರಿಸಿದನು.
• ಅನೇಕಾಂತವಾದ (Anekantavada) ಮತ್ತು ಸ್ಯಾದ್ವಾದ (Syadvada): ಸತ್ಯವು ಬಹುಮುಖಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾರುವ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ.
• ಜೈನ ಪಂಥಗಳು: ದಿಗಂಬರರು (ಬೆತ್ತಲೆಯಾಗಿರುವವರು - ಭದ್ರಬಾಹುವಿನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು) ಮತ್ತು ಶ್ವೇತಾಂಬರರು (ಬಿಳಿ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸುವವರು - ಸ್ಥೂಲಬಾಹುವಿನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು).
• ಬೌದ್ಧ ಪಂಥಗಳು: ಹೀನಯಾನ (ಬುದ್ಧನನ್ನು ಗುರುವಾಗಷ್ಟೇ ಪೂಜಿಸುವವರು), ಮಹಾಯಾನ (ಬುದ್ಧನನ್ನು ದೇವರಾಗಿ, ವಿಗ್ರಹಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸುವವರು), ವಜ್ರಯಾನ (ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ).
• ಬೌದ್ಧ ಮಹಾಸಭೆಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು: ೧ನೇ ಸಭೆ - ಮಹಾಕಶ್ಯಪ, ೨ನೇ ಸಭೆ - ಸಬಕಾಮಿ, ೩ನೇ ಸಭೆ - ಮೊಗಲಿಪುತ್ತತಿಸ್ಸ, ೪ನೇ ಸಭೆ - ವಸುಮಿತ್ರ.
• ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳು (Jatakas): ಬುದ್ಧನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪಾಳಿ ಭಾಷೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳು.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ