ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 543 – 753)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ (Badami Chalukyas) ಕಾಲಘಟ್ಟವು ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಯುಗವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 6ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕದಂಬರ ಅವನತಿಯ ನಂತರ ಪ್ರಬಲರಾದ ಇವರು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದರು. ಇವರ ರಾಜಧಾನಿ ಇಂದಿನ ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾದಾಮಿ (ಹಳೆಯ ಹೆಸರು ವಾತಾಪಿ - Vatapi). ಇವರು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಅನನ್ಯವಾಗಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತವನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ (Pulakeshi II) ಸಾಧನೆಗಳು, ರವಿಕೀರ್ತಿಯ ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ (Aihole inscription), ಪಲ್ಲವರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ತೊಟ್ಟಿಲು (Cradle of temple architecture) ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾದ ಐಹೊಳೆ, ಬಾದಾಮಿ ಮತ್ತು ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೇಸರ ಶೈಲಿಯ (Vesara style) ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಉಗಮ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

2. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನೇಕ ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬರಹಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:

• ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions):
• ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ (Aihole Inscription): ಇದು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲ. ಇದನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿ ರವಿಕೀರ್ತಿ (Ravikirti) ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದನು. ಇದು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಮೇಲಿನ ಪುಲಕೇಶಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
• ಬಾದಾಮಿ ಗುಹಾ ಶಾಸನ (Badami Cave Inscription): ಒಂದನೇ ಪುಲಕೇಶಿ ಮತ್ತು ಮಂಗಳೇಶನ ಕಾಲದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ಮಹಾಕೂಟ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ (Mahakuta Pillar Inscription): ಮಂಗಳೇಶನ (Mangalesha) ವಿಜಯಗಳು ಮತ್ತು ಆತನ ಧಾರ್ಮಿಕ ದತ್ತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು ಶಾಸನ (Pattadakal Inscription): ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಪಲ್ಲವರ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಲೋಕಮಹಾದೇವಿಯ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
• ವಿದೇಶಿ ಬರಹಗಳು (Foreign Accounts):
• ಚೀನೀ ಪ್ರವಾಸಿ ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (Hiuen Tsang): ಕ್ರಿ.ಶ. 639-640ರಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನು. ಆತನು ತನ್ನ 'ಸಿ-ಯು-ಕಿ' (Si-Yu-Ki) ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಡಳಿತ, ಸೈನ್ಯ (ಕರ್ನಾಟಕ ಬಲ) ಮತ್ತು ಜನರ ಶೌರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮುಕ್ತಕಂಠದಿಂದ ಹೊಗಳಿದ್ದಾನೆ.
• ಪರ್ಷಿಯನ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ತಬರಿ (Tabari): ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯಾದ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಖುಸ್ರೋ (Khusrau II) ನಡುವಿನ ರಾಯಭಾರಿ ವಿನಿಮಯದ ಬಗ್ಗೆ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ.
• ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಮೂಲಗಳು (Coins and Archaeology): ಚಾಲುಕ್ಯರ ಲಾಂಛನ 'ವರಾಹ' (Boar). ಇವರು ಹೊರಡಿಸಿದ ವರಾಹ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಐಹೊಳೆ, ಬಾದಾಮಿ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮಹಾಕೂಟದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಇವರ ಕಲಾಭಿರುಚಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.

3. ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

4. ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಒಂದನೇ ಪುಲಕೇಶಿ (Pulakeshi I, ಕ್ರಿ.ಶ. 543 – 566)

ಚಾಲುಕ್ಯ ಮನೆತನದ ಮೊದಲ ಸ್ವತಂತ್ರ ದೊರೆ. ಈತನು ವಾತಾಪಿಯಲ್ಲಿ (ಬಾದಾಮಿ) ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅದನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಈತನು 'ಸತ್ಯಾಶ್ರಯ', 'ರಣವಿಕ್ರಮ' ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಅಶ್ವಮೇಧ (Ashvamedha) ಮತ್ತು ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿದನು.

ಒಂದನೇ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮ (Kirtivarman I, ಕ್ರಿ.ಶ. 566 – 597)

ಒಂದನೇ ಪುಲಕೇಶಿಯ ಮಗನಾದ ಈತನು ಬನವಾಸಿಯ ಕದಂಬರನ್ನು, ಬಸ್ತಾರಿನ ನಳರನ್ನು ಮತ್ತು ಕೊಂಕಣದ ಮೌರ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇವನನ್ನು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ 'ವಾತಾಪಿಯ ಮೊದಲ ನಿರ್ಮಾತೃ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. 'ಪುರುವರಣಪರಾಕ್ರಮ' ಎಂಬುದು ಇವನ ಬಿರುದಾಗಿತ್ತು.

ಮಂಗಳೇಶ (Mangalesha, ಕ್ರಿ.ಶ. 597 – 610)

ಕೀರ್ತಿವರ್ಮನ ಮರಣದ ನಂತರ ಆತನ ಮಗ ಎರಡನೇ ಪುಲಕೇಶಿ ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಕೀರ್ತಿವರ್ಮನ ಸಹೋದರ ಮಂಗಳೇಶನು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಈತನು ಕಳಚೂರಿಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಬಾದಾಮಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ 3ನೇ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು (ವೈಷ್ಣವ ಗುಹೆ) ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯೊಡನೆ ನಡೆದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈತನು ಮರಣಹೊಂದಿದನು.

ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ (Pulakeshi II, ಕ್ರಿ.ಶ. 610 – 642)

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೊರೆ. ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಇವನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು.
* ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳು: ಗಂಗರು, ಆಳುಪರು, ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಕೊಂಕಣದ ಮೌರ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಗುಜರಾತಿನ ಲಾಟರು, ಮಾಳ್ವರು ಮತ್ತು ಗುರ್ಜರರನ್ನು ಮಣಿಸಿದನು.
* ನರ್ಮದಾ ಕದನ (Battle of Narmada): ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಬಲ ಸಾಮ್ರಾಟ ಹರ್ಷವರ್ಧನನನ್ನು (Harshavardhana) ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಈ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ 'ಪರಮೇಶ್ವರ' ಮತ್ತು 'ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇಶ್ವರ' ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.
* ಪಲ್ಲವರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಘರ್ಷ: ಪಲ್ಲವ ದೊರೆ ಒಂದನೇ ಮಹೇಂದ್ರವರ್ಮನನ್ನು ಪಲ್ಲಳೂರು ಕದನದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಆದರೆ ನಂತರ ಪಲ್ಲವ ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದ ಒಂದನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮನು (Narasimhavarman I) ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ಕ್ರಿ.ಶ. 642ರ ಮಣಿಮಂಗಲ ಕದನದಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ ಸೋತು ಮರಣಹೊಂದಿದನು. ನರಸಿಂಹವರ್ಮನು ವಾತಾಪಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು 'ವಾತಾಪಿಕೊಂಡ' (Vatapikonda) ಎಂಬ ಬಿರುದು ಧರಿಸಿದನು.
* ರಾಯಭಾರತ್ವ: ಪರ್ಷಿಯಾದ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಖುಸ್ರೋನೊಂದಿಗೆ ರಾಯಭಾರಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಅಜಂತಾದ (Ajanta) 1ನೇ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಣಚಿತ್ರವು ಪರ್ಷಿಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ಪುಲಕೇಶಿ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಒಂದನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ (Vikramaditya I, ಕ್ರಿ.ಶ. 655 – 680)

ಪಲ್ಲವರ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಛಿದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಸಹೋದರರ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಪಲ್ಲವರನ್ನು ವಾತಾಪಿಯಿಂದ ಓಡಿಸಿ, ಚಾಲುಕ್ಯರ ವೈಭವವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ (Vikramaditya II, ಕ್ರಿ.ಶ. 733 – 744)

ಇವನು ಪಲ್ಲವರ ಮೇಲಿನ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಂಚಿಯ (Kanchi) ಮೇಲೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ವಿಜಯಿಯಾದನು. ಆದರೆ ಆತನು ಕಂಚಿಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಇವನ ರಾಣಿಯರಾದ ಲೋಕಮಹಾದೇವಿ ಮತ್ತು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಹಾದೇವಿ ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಎರಡನೇ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮ (Kirtivarman II, ಕ್ರಿ.ಶ. 744 – 753)

ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ. ಇವನ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ವಂಶದ ದಂತಿದುರ್ಗನು (Dantidurga) ಕ್ರಿ.ಶ. 753ರಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿದನು.

5. ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ಮತ್ತು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.
* ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ: ರಾಜನೇ ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದು. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳವಿತ್ತು. 'ಮಹಾಸಂಧಿವಿಗ್ರಹಿಕ' (ವಿದೇಶಾಂಗ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಮಂತ್ರಿ), 'ಅಮಾತ್ಯ' (ಕಂದಾಯ ಮಂತ್ರಿ) ಮುಂತಾದ ಹುದ್ದೆಗಳಿದ್ದವು.
* ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ: ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರ, ವಿಷಯ (ಜಿಲ್ಲೆ), ನಾಡು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು 'ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ' ಅಥವಾ 'ಮಂಡಲೇಶ್ವರ' ಎಂದೂ, ವಿಷಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು 'ವಿಷಯಪತಿ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ: ಆಡಳಿತದ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಘಟಕ ಗ್ರಾಮ. 'ಗ್ರಾಮಕೂಟ' ಅಥವಾ 'ಗಾವುಂಡ' ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. 'ಮಹಾಜನರು' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು.
* ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಭೂಕಂದಾಯವು ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು 'ಭಾಗ' (Bhaga) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು (ಉತ್ಪನ್ನದ 1/6 ಭಾಗ). ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಸುಂಕ, ವೃತ್ತಿ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ತೆರಿಗೆಗಳಿದ್ದವು.
* ಸೈನ್ಯ: ಚಾಲುಕ್ಯರು ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಆನೆ ಪಡೆ, ಅಶ್ವಪಡೆ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ದಳಗಳಿದ್ದವು. ಇವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಬಲ' (Karnata Bala) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದು, ಇದು ಅಜೇಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

6. ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ: ಕೃಷಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ರೋಮ್, ಪರ್ಷಿಯಾ ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಯಾ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತು. 'ಅಯ್ಯಾವೊಳೆ 500' (Ayyavole 500) ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಶ್ರೇಣಿಯು (Trade Guild) ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳಿತು.
• ಸಮಾಜ: ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ರಾಜಮನೆತನದ ಮಹಿಳೆಯರು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಚಂದಾದಿತ್ಯನ ಪತ್ನಿ ವಿಜಯಭಟ್ಟಾರಿಕೆ (Vijayabhattarika) ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯಳಾಗಿದ್ದಳು.
• ಧರ್ಮ: ಚಾಲುಕ್ಯರು ವೈದಿಕ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಅವರು ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಐಹೊಳೆಯ ಮೇಗುತಿ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಬಾದಾಮಿಯ 4ನೇ ಗುಹೆ ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

7. ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ. ಇವರು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ 'ನಾಗರ' (Nagara) ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ 'ದ್ರಾವಿಡ' (Dravida) ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಸಮ್ಮಿಳನಗೊಳಿಸಿ 'ವೇಸರ ಶೈಲಿ' (Vesara style) ಅಥವಾ 'ಚಾಲುಕ್ಯ ಶೈಲಿ'ಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಇವರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು:

• ಐಹೊಳೆ (Aihole):
• ಇದನ್ನು 'ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ತೊಟ್ಟಿಲು' (Cradle of Indian temple architecture) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ 70ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ.
• ಲಾಡ್ ಖಾನ್ ದೇವಾಲಯ (Ladh Khan Temple): ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಪಂಚಾಯತನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ.
• ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯ (Durga Temple): ಇದು ಬೌದ್ಧ ಚೈತ್ಯದಂತೆ ಗಜಪೃಷ್ಠಾಕಾರದ (Apsidal) ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

• ಮೇಗುತಿ ದೇವಾಲಯ (Meguti Temple): ರವಿಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ. ಇದೇ ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನವಿದೆ.

• ಬಾದಾಮಿ (Badami):

• ಇಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆದ 4 ಅದ್ಭುತ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ (Cave temples).

• 1ನೇ ಗುಹೆ ಶಿವನಿಗೆ, 2 ಮತ್ತು 3ನೇ ಗುಹೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಹಾಗೂ 4ನೇ ಗುಹೆ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿವೆ. 3ನೇ ಗುಹೆಯು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳನ್ನು (ಉದಾ: ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ, ನರಸಿಂಹ, ಹರಿಹರ) ಹೊಂದಿದೆ.

• ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು (Pattadakal):

• ಇದು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ (UNESCO World Heritage Site) ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿವೆ.
• ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ (Virupaksha Temple): ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಪತ್ನಿ ಲೋಕಮಹಾದೇವಿಯು ಪಲ್ಲವರ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು. ಇದು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಕಂಚಿಯ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.
• ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯ (Mallikarjuna Temple): ಇದನ್ನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಹಾದೇವಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು.

• ಪಾಪನಾಥ ದೇವಾಲಯವು ನಾಗರ ಶೈಲಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

• ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature):

• ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯವಿತ್ತು. ಕನ್ನಡವು ಆಡುಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು (ಬಾದಾಮಿ ಕಪ್ಪೆ ಅರಭಟ್ಟನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪದಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು).
• ರವಿಕೀರ್ತಿಯ ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನವು ಕಾಳಿದಾಸ ಮತ್ತು ಭಾರವಿಯ ಕಾವ್ಯಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.
• ವಿಜ್ಜಿಕೆ ಅಥವಾ ವಿಜಯಭಟ್ಟಾರಿಕೆಯು 'ಕೌಮುದಿ ಮಹೋತ್ಸವ' (Kaumudi Mahotsava) ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕವನ್ನು ರಚಿಸಿದಳು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

8. ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ವಿಶಾಲವಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಮೊದಲಿಗರು. ಕದಂಬರು ಮತ್ತು ಗಂಗರ ನಂತರ ಇಡೀ ಕನ್ನಡ ನಾಡನ್ನು ಒಂದೇ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಂದರು. ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಬಲ' ಎಂಬುದು ಕನ್ನಡಿಗರ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಬುದ್ಧವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇವರು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ವೇಸರ ಶೈಲಿಯು ಮುಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಕಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತು.

9. ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಲಾಂಛನ: ವರಾಹ (Boar).
• ರಾಜಧಾನಿ: ವಾತಾಪಿ (ಇಂದಿನ ಬಾದಾಮಿ).
• ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನವನ್ನು ರಚಿಸಿದವನು: ರವಿಕೀರ್ತಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. 634).
• ಹರ್ಷವರ್ಧನನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ: ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ (ನರ್ಮದಾ ನದಿ ಕದನ).
• ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ಬಿರುದುಗಳು: ಪರಮೇಶ್ವರ, ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇಶ್ವರ.
• ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಪಲ್ಲವ ದೊರೆ: ಒಂದನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮ (ಮಣಿಮಂಗಲ ಕದನ, ಕ್ರಿ.ಶ. 642).
• ಚೀನೀ ಪ್ರವಾಸಿ ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು: ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ.
• 'ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ತೊಟ್ಟಿಲು' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಳ: ಐಹೊಳೆ.
• ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲಿನ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು: ರಾಣಿ ಲೋಕಮಹಾದೇವಿ.
• ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿ: ವೇಸರ (ಚಾಲುಕ್ಯ) ಶೈಲಿ.
• ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ: ಎರಡನೇ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮ.
• ಅಜಂತಾದ 1ನೇ ಗುಹೆಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ದೃಶ್ಯ: ಪುಲಕೇಶಿಯು ಪರ್ಷಿಯನ್ ರಾಯಭಾರಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿರುವುದು.

10. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ರವಿಕೀರ್ತಿಯು ರಚಿಸಿದ 'ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ'ವು ಯಾವ ದೊರೆಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ?
A) ಒಂದನೇ ಪುಲಕೇಶಿ
B) ಮಂಗಳೇಶ
C) ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ
D) ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ
ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನವು ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.)

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ'ವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಯಾರು?
A) ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಹಾದೇವಿ
B) ಲೋಕಮಹಾದೇವಿ
C) ವಿಜಯಭಟ್ಟಾರಿಕೆ
D) ಕುಂದವ್ವೆ
ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಪತ್ನಿ ಲೋಕಮಹಾದೇವಿಯು ಪಲ್ಲವರ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಇದನ್ನು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು.)

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: 'ವಾತಾಪಿಕೊಂಡ' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪಲ್ಲವ ದೊರೆ ಯಾರು?
A) ಒಂದನೇ ಮಹೇಂದ್ರವರ್ಮ
B) ಒಂದನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮ
C) ಎರಡನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮ
D) ಅಪರಾಜಿತವರ್ಮ
ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ಕ್ರಿ.ಶ. 642ರಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ವಾತಾಪಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮನು ಈ ಬಿರುದು ಧರಿಸಿದನು.)

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ಚೀನೀ ಪ್ರವಾಸಿ ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ?
A) ಗಜ ಬಲ
B) ಚಾಲುಕ್ಯ ಬಲ
C) ದಕ್ಷಿಣ ಬಲ
D) ಕರ್ನಾಟಕ ಬಲ
ಉತ್ತರ: (D) (ವಿವರಣೆ: ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಜೇಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು 'ಕರ್ನಾಟಕ ಬಲ' (Karnata Bala) ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.)

ಪ್ರಶ್ನೆ 5: ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
A) ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿ
B) ನಾಗರ ಶೈಲಿ
C) ವೇಸರ ಶೈಲಿ
D) ಕಳಿಂಗ ಶೈಲಿ
ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಶೈಲಿಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾದ ವೇಸರ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಇವರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.)

11. ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ