ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 753 – 973)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ (Rashtrakutas) ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಸುವರ್ಣ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಬಾದಾಮಿಯ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಇವರು, ಕ್ರಿ.ಶ. 8ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ದಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇವರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಾಳ್ವದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕಾಂಚಿಯವರೆಗೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ವೇಂಗಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು. ಇವರ ರಾಜಧಾನಿ ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ (ಕಲಬುರಗಿ) ಜಿಲ್ಲೆಯ 'ಮಾನ್ಯಖೇಟ' (Manyakheta). ಇವರ ಲಾಂಛನ 'ಗರುಡ' (Garuda).

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಕೇವಲ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಗರವಾದ ಕನ್ನೌಜ್ (Kannauj) ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಐತಿಹಾಸಿಕ 'ತ್ರಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಘರ್ಷ'ದಲ್ಲಿ (Tripartite Struggle) ಪಾಲರು ಮತ್ತು ಪ್ರತೀಹಾರರೊಂದಿಗೆ ಸೆಣಸಾಡಿ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆದರು. ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕು ಬೃಹತ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಇವರ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಎಲ್ಲೋರದ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ಧ ಕೃತಿ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' ಇವರ ಕಾಲದ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಾಗಿವೆ. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನೇಕ ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬರಹಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

• ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions):
• ಸಂಜಾನ್ ತಾಮ್ರಪಟ ಶಾಸನ (Sanjan Copper Plates): ಅಮೋಘವರ್ಷನ ಕಾಲದ ಈ ಶಾಸನವು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ವಂಶಾವಳಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೈನಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ.
• ರಾಧನ್‌ಪುರ ಶಾಸನ (Radhanpur Inscription): ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಸಮಂಗಡ ಶಾಸನ (Samangad Inscription): ದಂತಿದುರ್ಗನು ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳು: ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿವರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.
• ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು (Literature):
• ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ (Kavirajamarga): ಶ್ರೀವಿಜಯ ಅಥವಾ ಅಮೋಘವರ್ಷನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಈ ಕೃತಿಯು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಪಂಪನ ಕೃತಿಗಳು: 'ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ' (Vikramarjuna Vijaya) ಮತ್ತು 'ಆದಿಪುರಾಣ' (Adipurana).
• ಪೊನ್ನನ 'ಶಾಂತಿಪುರಾಣ' (Shantipurana): ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಪೊನ್ನನ ಕೃತಿ.
• ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೃತಿಗಳು: ಜಿನಸೇನಾಚಾರ್ಯರ 'ಪಾರ್ಶ್ವಾಭ್ಯುದಯ', ಮಹಾವೀರಾಚಾರ್ಯರ 'ಗಣಿತಸಾರಸಂಗ್ರಹ'.
• ವಿದೇಶಿ ಬರಹಗಳು (Foreign Accounts):
• ಸುಲೈಮಾನ್ (Sulaiman): ಕ್ರಿ.ಶ. 851ರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿ. ಇವನು ಅಮೋಘವರ್ಷನನ್ನು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೆಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ.
• ಅಲ್-ಮಸೂದಿ (Al-Masudi): ಕ್ರಿ.ಶ. 915ರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಇವನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆಗಳನ್ನು 'ಬಲ್ಹರಾ' (Balhara - ವಲ್ಲಭರಾಜ ಎಂಬುದರ ಅಪಭ್ರಂಶ) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಬೃಹತ್ ಸೈನ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ದಂತಿದುರ್ಗ (Dantidurga) (ಕ್ರಿ.ಶ. 735 – 756)

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದ ಇವನು, ಕ್ರಿ.ಶ. 753ರಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಇವನು ಉಜ್ಜಯಿನಿಯಲ್ಲಿ 'ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ' (Hiranyagarbha) ಎಂಬ ಮಹಾಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇವನಿಗೆ 'ಖಡ್ಗಾವಲೋಕ', 'ಪೃಥ್ವೀವಲ್ಲಭ' ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು.

ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣ (Krishna I) (ಕ್ರಿ.ಶ. 756 – 774)

ದಂತಿದುರ್ಗನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಉಳಿದ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಪಡಿಸಿದನು. ಗಂಗರು ಮತ್ತು ಕದಂಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇವನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಯೆಂದರೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಎಲ್ಲೋರಾದಲ್ಲಿ (Ellora) ಏಕಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರೆದ ಅದ್ಭುತವಾದ 'ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯ'ದ (Kailasanatha Temple) ನಿರ್ಮಾಣ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.

ಧ್ರುವ (Dhruva) (ಕ್ರಿ.ಶ. 780 – 793)

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಧ್ರುವನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇವನು ಕನ್ನೌಜ್ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ 'ತ್ರಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಘರ್ಷ'ದಲ್ಲಿ (Tripartite Struggle) ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪ್ರತಿಹಾರ ದೊರೆ ವತ್ಸರಾಜ ಮತ್ತು ಪಾಲ ದೊರೆ ಧರ್ಮಪಾಲನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗಂಗರ ಶಿವಮಾರನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದನು. 'ಧಾರಾವರ್ಷ' ಮತ್ತು 'ಶ್ರೀವಲ್ಲಭ' ಇವನ ಬಿರುದುಗಳು.

ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದ (Govinda III) (ಕ್ರಿ.ಶ. 793 – 814)

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ವಂಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ದೊರೆ. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿಯವರೆಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿತ್ತು. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಹಾರ ದೊರೆ ಇಮ್ಮಡಿ ನಾಗಭಟ (Nagabhata II) ಮತ್ತು ಪಾಲ ದೊರೆ ಧರ್ಮಪಾಲನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗಂಗರು, ಪಲ್ಲವರು, ಚೋಳರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯರ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿದನು. ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ರಾಜನು ಇವನಿಗೆ ಕಪ್ಪಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು. ಇವನಿಗೆ 'ಜಗತ್ತುಂಗ', 'ಪ್ರಭೂತವರ್ಷ' ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು.

ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗ (Amoghavarsha I) (ಕ್ರಿ.ಶ. 814 – 878)

ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದನ ಮಗನಾದ ಇವನು ಕೇವಲ 14ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದನು. ಇವನ 64 ವರ್ಷಗಳ ದೀರ್ಘ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಯುದ್ಧಗಳಿಗಿಂತ ಶಾಂತಿ, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇವನು 'ಮಾನ್ಯಖೇಟ' (Manyakheta - ಇಂದಿನ ಮಳಖೇಡ) ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದನು. ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜಿನಸೇನಾಚಾರ್ಯ, ಮಹಾವೀರಾಚಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಕಟಾಯನರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರಿದ್ದರು. ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿ ಸುಲೈಮಾನ್ ಇವನನ್ನು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. 'ನೃಪತುಂಗ', 'ಅತಿಶಯಧವಳ' ಇವನ ಬಿರುದುಗಳು.

ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣ (Krishna III) (ಕ್ರಿ.ಶ. 939 – 967)

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ. ಇವನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಕ್ರಿ.ಶ. 949ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ತಕ್ಕೋಲಂ ಕದನ'ದಲ್ಲಿ (Battle of Takkolam) ಚೋಳ ದೊರೆ ಒಂದನೇ ಪರಾಂತಕನನ್ನು (Parantaka I) ಸೋಲಿಸಿ, ಅವನ ಮಗ ರಾಜಾದಿತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಈ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ರಾಮೇಶ್ವರಂನಲ್ಲಿ 'ಕೃಷ್ಣೇಶ್ವರ' (Krishneshwara) ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಜಯಸ್ತಂಭವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ 'ಪೊನ್ನ' ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದನು.

ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನ

ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣನ ಮರಣದ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ದುರ್ಬಲವಾಯಿತು. ಇವನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ಖೊಟ್ಟಿಗ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಕರ್ಕ ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 973ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಇಮ್ಮಡಿ ತೈಲಪನು (Tailapa II) ಎರಡನೇ ಕರ್ಕನನ್ನು (Karka II) ಸೋಲಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿದನು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಆಡಳಿತವು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
* ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ: ರಾಜನೇ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಮಹಾದಂಡನಾಯಕ. ಯುವರಾಜ, ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.
* ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ: ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು:
* ರಾಷ್ಟ್ರ (Rashtra): ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು. ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ 'ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ' (Rashtrapati).
* ವಿಷಯ (Vishaya): ಜಿಲ್ಲೆಗಳು. ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ 'ವಿಷಯಪತಿ' (Vishayapati).
* ಭುಕ್ತಿ ಅಥವಾ ನಾಡು (Bhukti/Nadu): ತಾಲೂಕುಗಳು. ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ 'ಭೋಗಪತಿ' (Bhogapati).
* ಗ್ರಾಮ (Grama): ಆಡಳಿತದ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಘಟಕ. ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ 'ಗ್ರಾಮಕೂಟ' ಅಥವಾ 'ಗೌಡ' (Gramakuta).
* ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಭೂಕಂದಾಯವು ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು 'ಉದ್ರಂಗ' (Udranga) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನದ 1/4 ಭಾಗವನ್ನು ಕಂದಾಯವಾಗಿ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಂಕ, ವೃತ್ತಿ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ದಂಡಗಳು ಇತರೆ ಆದಾಯ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು.
* ಸೈನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಪ್ರಕಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸೈನ್ಯದ ಬಿಡಾರಗಳನ್ನು 'ಸ್ಕಂಧಾವಾರ' (Skandhavara) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ: ಕೃಷಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರವು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅರಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಕಲ್ಯಾಣ್, ಥಾಣಾ, ಭರೂಚ್ ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಸಂಘಗಳನ್ನು 'ಶ್ರೇಣಿ' (Shrenis) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸಮಾಜ: ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ಅಮೋಘವರ್ಷನ ಮಗಳು ಚಂದ್ರಬ್ಬಲಬ್ಬೆಯು (Chandrabbalabbe) ರಾಯಚೂರು ದೋವಾಬ್ (Raichur Doab) ಪ್ರದೇಶದ ಆಡಳಿತಗಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಸತಿ ಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ದೇವದಾಸಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು.
• ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿ: ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ದಿಗಂಬರ ಪಂಥವು (Digambara sect) ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು. ಅಮೋಘವರ್ಷ, ನಾಲ್ಕನೇ ಇಂದ್ರ ಮುಂತಾದ ದೊರೆಗಳು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಸಲ್ೇಖನ ವ್ರತದ (Sallekhana) ಆಚರಣೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲವು ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಇವರು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರು. ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ.

• ಎಲ್ಲೋರ (Ellora): ಇಲ್ಲಿನ 34 ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕವು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದವು. ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ 'ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯ' (Kailasanatha Temple) ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಇದು 276 ಅಡಿ ಉದ್ದ, 154 ಅಡಿ ಅಗಲವಿದ್ದು, ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕೊರೆಯುತ್ತಾ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಏಕಶಿಲಾ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.
• ಎಲಿಫೆಂಟಾ ಗುಹೆಗಳು (Elephanta Caves): ಮುಂಬೈ ಬಳಿಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗುಹೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದವು. ಇಲ್ಲಿನ 'ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ' (Trimurti - ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರರ ಮೂರು ಮುಖಗಳಿರುವ) ಶಿಲ್ಪವು ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ.
• ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು (Pattadakal): ಇಲ್ಲಿನ 'ಜೈನ ನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ'ವನ್ನು (Jain Narayana Temple) ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature):
ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲವು 'ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ'ದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
* ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ (Kavirajamarga): ಅಮೋಘವರ್ಷ ಅಥವಾ ಅವನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿ ಶ್ರೀವಿಜಯನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ಧ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.
* ಪಂಪ (Pampa): ಕನ್ನಡದ ಆದಿಕವಿ. ಇವನು ವೇಮುಲವಾಡ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದನು (ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತ). ಇವನ ಕೃತಿಗಳು 'ಆದಿಪುರಾಣ' ಮತ್ತು 'ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ' (ಪಂಪಭಾರತ).
* ಪೊನ್ನ (Ponna): ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಇವನಿಗೆ 'ಕವಿಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಎಂಬ ಬಿರುದಿತ್ತು. ಇವನ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿ 'ಶಾಂತಿಪುರಾಣ'.
* ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಜಿನಸೇನಾಚಾರ್ಯರು 'ಆದಿಪುರಾಣ' ಮತ್ತು 'ಪಾರ್ಶ್ವಾಭ್ಯುದಯ'ವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಮಹಾವೀರಾಚಾರ್ಯರು 'ಗಣಿತಸಾರಸಂಗ್ರಹ'ವನ್ನು, ಶಾಕಟಾಯನರು 'ಅಮೋಘವೃತ್ತಿ'ಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಭಟ್ಟನ 'ನಳಚಂಪು' ಮತ್ತು ಹಲಾಯುಧನ 'ಕವಿರಹಸ್ಯ' ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡಿಗರು. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ದೊರೆತು, ಕನ್ನಡವು ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ'ದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರ ನಾಡು "ಕಾವೇರಿಯಿಂದ ಗೋದಾವರಿವರೆಗೆ" ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡಿಗರ ಗುಣಸ್ವಭಾವಗಳ ಬಗ್ಗೆ "ಕುರಿತೋದದೆಯುಂ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಪರಿಣತಮತಿಗಳ್" (ಓದದಿದ್ದರೂ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುವ ಮತ್ತು ರಚಿಸುವ ಜಾಣ್ಮೆ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗಿದೆ) ಎಂದು ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗಕಾರ ಹೊಗಳಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಳಖೇಡ ಇವರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳಗಿತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ: ದಂತಿದುರ್ಗ (ಕ್ರಿ.ಶ. 753).
• ರಾಜಧಾನಿ: ಮಾನ್ಯಖೇಟ (ಇಂದಿನ ಮಳಖೇಡ, ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆ).
• ರಾಜಲಾಂಛನ: ಗರುಡ.
• ಎಲ್ಲೋರಾದ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು: ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣ.
• ತ್ರಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆ: ಧ್ರುವ.
• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ: ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದ.
• ಅಮೋಘವರ್ಷನನ್ನು ವಿಶ್ವದ 4 ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೆಂದು ಕರೆದವನು: ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿ ಸುಲೈಮಾನ್.
• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರನ್ನು 'ಬಲ್ಹರಾ' (Balhara) ಎಂದು ಕರೆದ ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿ: ಅಲ್-ಮಸೂದಿ.
• ತಕ್ಕೋಲಂ ಕದನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 949): ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಚೋಳರ ಒಂದನೇ ಪರಾಂತಕನ ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತು (ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಜಯ).
• ಕನ್ನಡದ ಉಪಲಬ್ಧ ಮೊದಲ ಕೃತಿ: ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ (ಅಮೋಘವರ್ಷ/ಶ್ರೀವಿಜಯ).
• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ: ಎರಡನೇ ಕರ್ಕ (ಇವನನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಇಮ್ಮಡಿ ತೈಲಪ ಸೋಲಿಸಿದನು).
• ಆದಿಕವಿ ಪಂಪನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ್ದ ಅರಿಕೇಸರಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದನು.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಎಲ್ಲೋರಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆ ಯಾರು?
   A) ದಂತಿದುರ್ಗ
   B) ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣ
   C) ಧ್ರುವ
   D) ಅಮೋಘವರ್ಷ
   ಉತ್ತರ: (B) ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲೋರಾದಲ್ಲಿ ಏಕಶಿಲಾ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

2. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಯಾವುದಾಗಿತ್ತು?
   A) ಬಾದಾಮಿ
   B) ಕಲ್ಯಾಣ
   C) ಮಾನ್ಯಖೇಟ
   D) ತಂಜಾವೂರು
   ಉತ್ತರ: (C) ಮಾನ್ಯಖೇಟ (ಇಂದಿನ ಮಳಖೇಡ) ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು.

3. ಕ್ರಿ.ಶ. 949ರ 'ತಕ್ಕೋಲಂ ಕದನ'ದಲ್ಲಿ ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆ ಯಾರು?
   A) ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದ
   B) ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣ
   C) ಇಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣ
   D) ದಂತಿದುರ್ಗ
   ಉತ್ತರ: (B) ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣನು ತಕ್ಕೋಲಂ ಕದನದಲ್ಲಿ ಚೋಳರ ಒಂದನೇ ಪರಾಂತಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು.

4. ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿ ಸುಲೈಮಾನ್ ಯಾವ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ?
   A) ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗ
   B) ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದ
   C) ಧ್ರುವ
   D) ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣ
   ಉತ್ತರ: (A) ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮತ್ತು ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡು ಸುಲೈಮಾನ್ ಈ ರೀತಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

5. 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' ಕೃತಿಯು ಯಾವ ಭಾಷೆಯ ಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ಧ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ?
   A) ಸಂಸ್ಕೃತ
   B) ತೆಲುಗು
   C) ತಮಿಳು
   D) ಕನ್ನಡ
   ಉತ್ತರ: (D) ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ಧ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ