ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು (ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಕ್ರಿ.ಶ. 973 – 1189)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಪತನದ ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪ್ರಬಲ ರಾಜಮನೆತನವೆಂದರೆ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು (Kalyani Chalukyas). ಇವರನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯರು (Western Chalukyas) ಅಥವಾ ನವೀನ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 973 ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ತೈಲಪನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಕರ್ಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯಖೇಟ ಇವರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ 'ಕಲ್ಯಾಣಿ'ಗೆ (ಇಂದಿನ ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ) ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಸುಮಾರು ಎರಡು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಇವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಯುಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ (KPSC/KAS) ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧ್ಯಯನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಚೋಳರೊಂದಿಗಿನ ಇವರ ನಿರಂತರ ಸಂಘರ್ಷಗಳು (ಕೊಪ್ಪಂ ಮತ್ತು ಕೂಡಲಸಂಗಮ ಕದನಗಳು), ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ಆರಂಭಿಸಿದ 'ಚಾಲುಕ್ಯ-ವಿಕ್ರಮ ಶಕೆ' (Chalukya-Vikrama Era), ಗದಗ ಶೈಲಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (Gadag style of architecture), ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರನ 'ಮಿತಾಕ್ಷರ' (Mitakshara) ದಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗಳು, ಹಾಗೂ ಕಲಚೂರಿ ಬಿಜ್ಜಳನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಸವೇಶ್ವರರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 'ವೀರಶೈವ ಚಳುವಳಿ' (Veerashaiva movement) ಮತ್ತು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಗಮ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುವ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅನೇಕ ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಆಧಾರಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:

• ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions):
• ಗದಗ ಶಾಸನ (Gadag inscription) - ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಲಕ್ಕುಂಡಿ ಶಾಸನ (Lakkundi inscription) - ದಾನದತ್ತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ಕುಕ್ಕನೂರು ಮತ್ತು ನೀಲಗುಂದ ಶಾಸನಗಳು (Kukkanur and Nilagunda inscriptions) - ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ವಂಶಾವಳಿಯ ವಿವರಣೆ.
• ಶಿಖರಪುರದ ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನ (Talagunda inscription) - ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ.
• ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature):
• ಬಿಲ್ಹಣನ 'ವಿಕ್ರಮಾಂಕದೇವಚರಿತ' (Vikramankadevacharita by Bilhana) - ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯ, ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ.
• ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರನ 'ಮಿತಾಕ್ಷರ' (Mitakshara by Vijnaneshvara) - ಹಿಂದೂ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಕುರಿತಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಗ್ರಂಥ.
• ರನ್ನನ 'ಗದಾಯುದ್ಧ' ಅಥವಾ 'ಸಾಹಸಭೀಮ ವಿಜಯ' (Gadayuddha by Ranna) - ಸತ್ಯಾಶ್ರಯನನ್ನು ಭೀಮನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಬರೆದ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ.
• ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ 'ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸ' (Manasollasa by Someshvara III) - ಸಂಸ್ಕೃತದ ವಿಶ್ವಕೋಶ.
• ನಾಣ್ಯಗಳು (Coins): ಇವರು ಚಿನ್ನದ 'ಗದ್ಯಾಣ' (Gadyana), 'ಪೊನ್' (Pon), ಬೆಳ್ಳಿಯ 'ತಾರ', ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ 'ಪಣ' (Pana) ಎಂಬ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದರು. ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ವರಾಹ, ಆಂಜನೇಯ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಮುದ್ರೆಗಳಿದ್ದವು.
• ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (Archaeology): ಲಕ್ಕುಂಡಿ, ಇಟಗಿ, ಕುರುವತ್ತಿ, ಗದಗ ಮತ್ತು ಡಂಬಳದಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಇವರ ಕಲಾಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಎರಡನೇ ತೈಲಪ (Tailapa II, ಕ್ರಿ.ಶ. 973 – 997)

ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದ ಈತ, ಅವರ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಕರ್ಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇವನು ಪರಮಾರ ವಂಶದ ಮುಂಜನನ್ನು ಆರು ಬಾರಿ ಸೋಲಿಸಿ, ಏಳನೇ ಬಾರಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದು ವಧಿಸಿದನು. ಇವನಿಗೆ 'ಆಹವಮಲ್ಲ' (Ahavamalla) ಮತ್ತು 'ಭುವನೈಕಮಲ್ಲ' (Bhuvanaikamalla) ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು. ಮಹಾಕವಿ ರನ್ನನು ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದನು.

ಸತ್ಯಾಶ್ರಯ (Satyashraya, ಕ್ರಿ.ಶ. 997 – 1008)

ಎರಡನೇ ತೈಲಪನ ಮಗ. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೋಳ ದೊರೆ ಒಂದನೇ ರಾಜರಾಜನು ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿ ಬಂದು ಅಪಾರ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದನು. ಸತ್ಯಾಶ್ರಯನು ಚೋಳರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದನು. ಇವನಿಗೆ 'ಅಕಲಂಕಚರಿತ' (Akalankacharita) ಎಂಬ ಬಿರುದಿತ್ತು. ರನ್ನ ಕವಿಯು ಇವನನ್ನೇ ಕಥಾನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು 'ಗದಾಯುದ್ಧ'ವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.

ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ (Someshvara I, ಕ್ರಿ.ಶ. 1042 – 1068)

ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮಾನ್ಯಖೇಟದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಿಗೆ (Kalyani) ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಚೋಳರೊಂದಿಗಿನ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1054 ರ 'ಕೊಪ್ಪಂ ಕದನ'ದಲ್ಲಿ (Battle of Koppam) ಚೋಳ ದೊರೆ ರಾಜಾಧಿರಾಜನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆದರೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 1062 ರ 'ಕೂಡಲಸಂಗಮ ಕದನ'ದಲ್ಲಿ (Battle of Kudalasangama) ಚೋಳರ ವೀರರಾಜೇಂದ್ರನಿಂದ ಸೋಲನುಭವಿಸಿದನು. ಇವನಿಗೆ 'ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಲ್ಲ' ಮತ್ತು 'ಆಹವಮಲ್ಲ' ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು. ತೀವ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಗುಣಪಡಿಸಲಾಗದ ಜ್ವರದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಇವನು, ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುರುವತ್ತಿ (Kuruvatti) ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ 'ಪರಮಯೋಗ' (ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ) ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.

ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ (Vikramaditya VI, ಕ್ರಿ.ಶ. 1076 – 1127)

ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ. ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ಎರಡನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿ ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದನು. ಇವನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1076 ರಲ್ಲಿ 'ಚಾಲುಕ್ಯ-ವಿಕ್ರಮ ಶಕೆ' (Chalukya-Vikrama era) ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇವನು ಚೋಳರು, ಹೊಯ್ಸಳರು (ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ), ಮತ್ತು ಸೇವುಣರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕವಿ ಬಿಲ್ಹಣ (Bilhana) ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಪಂಡಿತ ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ (Vijnaneshvara) ಇದ್ದರು. ಇವನಿಗೆ 'ತ್ರಿಭುವನಮಲ್ಲ' (Tribhuvanamalla) ಮತ್ತು 'ಪೆರ್ಮಾಡಿರಾಯ' (Permadiraya) ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು. ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸುವರ್ಣಯುಗವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ (Someshvara III, ಕ್ರಿ.ಶ. 1127 – 1139)

ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಮಗ. ಇವನು ಯುದ್ಧಗಳಿಗಿಂತ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಿದನು. ಸ್ವತಃ ಮಹಾನ್ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದ ಇವನು 'ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸ' (Manasollasa) ಅಥವಾ 'ಅಭಿಲಷಿತಾರ್ಥ ಚಿಂತಾಮಣಿ' ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿಶ್ವಕೋಶವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇವನ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ 'ಸರ್ವಜ್ಞ ಭೂಪ' (Sarvajna Bhupa) ಎಂಬ ಬಿರುದು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.

ಕಲಚೂರಿಗಳ ಆಕ್ರಮಣ (Kalachuri Usurpation, ಕ್ರಿ.ಶ. 1156 – 1181)

ಚಾಲುಕ್ಯರ ದುರ್ಬಲ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ತೈಲಪನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅವನ ದಂಡನಾಯಕನಾಗಿದ್ದ ಕಲಚೂರಿ ವಂಶದ ಬಿಜ್ಜಳನು (Kalachuri Bijjala) ಕ್ರಿ.ಶ. 1156 ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದನು. ಬಿಜ್ಜಳನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಸವೇಶ್ವರರು (Basaveshwara) ಅವನ ಭಂಡಾರಿಯಾಗಿ (Treasury Minister) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಬಸವಣ್ಣನವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣಿಯಲ್ಲಿ 'ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮ' (Veerashaivism) ಮತ್ತು 'ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ'ದ ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆಯಿತು. ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಬಿಜ್ಜಳನ ಹತ್ಯೆಯ ನಂತರ ಕಲಚೂರಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ದುರ್ಬಲವಾಯಿತು.

ನಾಲ್ಕನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪತನ (Someshvara IV and Decline, ಕ್ರಿ.ಶ. 1181 – 1189)

ಕಲಚೂರಿಗಳ ಪತನದ ನಂತರ ದಂಡನಾಯಕ ಬೊಮ್ಮನ ನೆರವಿನಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮರಳಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ಎರಡನೇ ಬಲ್ಲಾಳ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೇವುಣರ ಐದನೇ ಭಿಲ್ಲಮ ಇವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1189 ರ ವೇಳೆಗೆ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು, ಅದರ ಭೂಭಾಗಗಳು ಹೊಯ್ಸಳರು ಮತ್ತು ಸೇವುಣರ (ಯಾದವರು) ಪಾಲಾದವು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಡಳಿತವು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಮತ್ತು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ರಾಜನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲು 'ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್ತು' (Mantriparishad) ಇತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಧಾನ (ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ), ಸಾಂಧಿವಿಗ್ರಹಿಕ (ವಿದೇಶಾಂಗ ಮಂತ್ರಿ), ಭಂಡಾರಿ (ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ), ಮತ್ತು ಮನೆವೆರ್ಗಡೆ (ಅರಮನೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ) ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು.

• ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ (Provincial Administration): ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಂಡಲ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರ (Mandala/Rashtra) ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇವುಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು 'ಮಹಾಮಂಡಲೇಶ್ವರ'ರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಂಡಲಗಳನ್ನು ನಾಡು ಅಥವಾ ವಿಷಯ (Nadu/Vishaya), ಕಂಪಣ (Kampana - ಹಳ್ಳಿಗಳ ಗುಂಪು) ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಬಾಡ (Grama/Bada) ಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
• ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Revenue): ಭೂಕಂದಾಯವು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು 'ಸಿದ್ಧಾಯ' (Siddhaya) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 1/6 ರಷ್ಟಿರುತ್ತಿತ್ತು. ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸುಂಕಗಳ ಮೇಲೆ 'ಹೆಜ್ಜುಂಕ' (Hejjunka) ಮತ್ತು 'ವಡ್ಡರಾವುಲ' (Vaddaravula) ಎಂಬ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸೇನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Military): ಚತುರಂಗ ಬಲವನ್ನು (ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ಕಾಲ್ದಳ) ಹೊಂದಿದ್ದರು. ದಂಡನಾಯಕರು ಸೇನೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ (Economy): ಕೃಷಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿತ್ತು. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ 'ಐಹೊಳೆ-೫೦೦' (Ayyavole-500), ನಾನಾದೇಶಿ (Nanadeshi), ಮತ್ತು ಸೆಟ್ಟಿಗುತ್ತ (Settigutta) ಎಂಬ ಪ್ರಬಲ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘಗಳಿದ್ದವು (Trade Guilds).
• ಸಮಾಜ (Society): ಚಾತುರ್ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ದಾನಚಿಂತಾಮಣಿ ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ (Attimabbe) ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಿಕಾದೇವಿಯಂತಹ ಮಹಿಳೆಯರು ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ಸತಿ ಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿ ವಿರಳವಾಗಿತ್ತು.
• ಧರ್ಮ (Religion): ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮ (Jainism) ಮತ್ತು ಶೈವ ಧರ್ಮ (Shaivism) ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದವು. ಕಾಳಾಮುಖ ಮತ್ತು ಪಾಶುಪತ ಶೈವ ಪಂಥಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು. ಬಳ್ಳಿಗಾವಿ ಕಾಳಾಮುಖರ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಸವೇಶ್ವರರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ 'ವೀರಶೈವ ಚಳುವಳಿ' (Veerashaiva Movement) ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಇವರ ಶೈಲಿಯನ್ನು 'ಗದಗ ಶೈಲಿ' (Gadag Style) ಅಥವಾ 'ವೇಸರ ಶೈಲಿ' (Vesara style) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ಮರಳುಗಲ್ಲಿನ ಬದಲಾಗಿ ಮೃದುವಾದ ಬಳಪದ ಕಲ್ಲನ್ನು (Chloritic schist / Soapstone) ಬಳಸಿದರು. ನುಣುಪಾದ ಕಂಬಗಳು (Lathe-turned pillars), ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ತಳಪಾಯ, ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಇವರ ದೇವಾಲಯಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.

• ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳು (Key Monuments):
• ಇಟಗಿಯ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ (Mahadeva Temple, Itagi): ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇದನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1112 ರಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ ದಂಡನಾಯಕನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ 'ದೇವಾಲಯಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ' (Emperor of Temples - Devalayagala Chakravarthi) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.
• ಲಕ್ಕುಂಡಿಯ ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ (Kasi Vishveshwara Temple, Lakkundi): ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದ್ವಿಕೂಟ ದೇವಾಲಯ.
• ಕುರುವತ್ತಿಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯ (Mallikarjuna Temple, Kuruvatti): ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ.
• ಗದಗಿನ ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಕುಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಗಳು (Saraswati Temple, Gadag).

• ಡಂಬಳದ ದೊಡ್ಡ ಬಸಪ್ಪ ದೇವಾಲಯ (Dodda Basappa Temple, Dambal): ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

• ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature):

• ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ: ರನ್ನನು 'ಅಜಿತನಾಥ ಪುರಾಣ' ಮತ್ತು 'ಗದಾಯುದ್ಧ' ರಚಿಸಿದನು. ದುರ್ಗಸಿಂಹನು 'ಪಂಚತಂತ್ರ'ವನ್ನು (Panchatantra), ನಾಗಚಂದ್ರನು (ಅಭಿನವ ಪಂಪ) 'ರಾಮಚಂದ್ರ ಚರಿತ ಪುರಾಣ'ವನ್ನು (ಪಂಪ ರಾಮಾಯಣ), ಮತ್ತು ನಯಸೇನನು 'ಧರ್ಮಾಮೃತ'ವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.
• ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ (Vachana Literature): ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ ಮುಂತಾದ ಶರಣರು ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದರು.
• ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಬಿಲ್ಹಣನ 'ವಿಕ್ರಮಾಂಕದೇವಚರಿತ', ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರನ 'ಮಿತಾಕ್ಷರ' (ಹಿಂದೂ ಕಾನೂನು ಗ್ರಂಥ), ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ 'ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸ' ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ಜಗದ್ದಲ ಸೋಮನಾಥನು 'ಕರ್ನಾಟಕ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕ' ಎಂಬ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದನು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡಿಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ. ಇವರ ರಾಜಧಾನಿ ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಸವಕಲ್ಯಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಇವರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಶೈಲಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ (Architectural transition). ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ 'ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ'ವು ಕರ್ನಾಟಕವು ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಅನುಭವ ಮಂಟಪವು ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತು (First Parliament of the World) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಎರಡನೇ ತೈಲಪ (ಕ್ರಿ.ಶ. 973).
• ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮಾನ್ಯಖೇಟದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ದೊರೆ - ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ.
• ಚೋಳರ ರಾಜಾಧಿರಾಜನನ್ನು ಕೊಪ್ಪಂ ಕದನದಲ್ಲಿ ಕೊಂದ ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ - ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ.
• ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಜಲಸಮಾಧಿ (ಪರಮಯೋಗ) ಹೊಂದಿದ ದೊರೆ - ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ (ಕುರುವತ್ತಿ ಬಳಿ).
• 'ಚಾಲುಕ್ಯ-ವಿಕ್ರಮ ಶಕೆ' (Chalukya-Vikrama Era) ಆರಂಭವಾದ ವರ್ಷ - ಕ್ರಿ.ಶ. 1076 (ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ).
• 'ಮಿತಾಕ್ಷರ' ಗ್ರಂಥದ ಕರ್ತೃ - ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ (ಇದು ಹಿಂದೂ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಕಾನೂನು ಗ್ರಂಥ).
• 'ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸ' (ಅಭಿಲಷಿತಾರ್ಥ ಚಿಂತಾಮಣಿ) ಕೃತಿಯ ಕರ್ತೃ - ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ (ಸರ್ವಜ್ಞ ಭೂಪ).
• 'ದೇವಾಲಯಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೇವಾಲಯ - ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಟಗಿಯ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ.
• ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಕಲ್ಲು - ಬಳಪದ ಕಲ್ಲು (Soapstone/Chloritic schist).
• ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಕಲಚೂರಿ ದೊರೆ - ಬಿಜ್ಜಳ.
• ಬಸವೇಶ್ವರರು ಕಲಚೂರಿ ಬಿಜ್ಜಳನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 'ಭಂಡಾರಿ' (ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ) ಆಗಿದ್ದರು.
• ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘ - ಐಹೊಳೆ-೫೦೦ (Ayyavole-500).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು 'ಚಾಲುಕ್ಯ-ವಿಕ್ರಮ ಶಕೆ'ಯನ್ನು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದನು?
   A) ಕ್ರಿ.ಶ. 1042
   B) ಕ್ರಿ.ಶ. 1076
   C) ಕ್ರಿ.ಶ. 1127
   D) ಕ್ರಿ.ಶ. 1156
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ತನ್ನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸವಿನೆನಪಿಗಾಗಿ ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1076 ರಲ್ಲಿ ಈ ಶಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು.)

2. ಹಿಂದೂ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗ್ರಂಥ 'ಮಿತಾಕ್ಷರ'ವನ್ನು ಬರೆದವರು ಯಾರು?
   A) ಬಿಲ್ಹಣ
   B) ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ
   C) ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ
   D) ರನ್ನ
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರನು ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾನೂನು ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದನು.)

3. ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ 'ದೇವಾಲಯಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ' (Devalayagala Chakravarthi) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ದೇವಾಲಯ ಯಾವುದು?
   A) ಲಕ್ಕುಂಡಿಯ ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ
   B) ಕುರುವತ್ತಿಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯ
   C) ಇಟಗಿಯ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ
   D) ಡಂಬಳದ ದೊಡ್ಡ ಬಸಪ್ಪ ದೇವಾಲಯ
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಟಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1112 ರಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ ದಂಡನಾಯಕನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.)

4. ತೀವ್ರವಾದ ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಬಳಲಿ, ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಜಲಸಮಾಧಿ (ಪರಮಯೋಗ) ಹೊಂದಿದ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ ಯಾರು?
   A) ಎರಡನೇ ತೈಲಪ
   B) ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ
   C) ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ
   D) ಸತ್ಯಾಶ್ರಯ
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನು ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುರುವತ್ತಿ ಬಳಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.)

5. ಬಸವೇಶ್ವರರು ಯಾವ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭಂಡಾರಿಯಾಗಿ (ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು?
   A) ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ
   B) ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ
   C) ನಾಲ್ಕನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ
   D) ಕಲಚೂರಿ ಬಿಜ್ಜಳ
   ಉತ್ತರ: (D) (ವಿವರಣೆ: ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದ್ದ ಕಲಚೂರಿ ವಂಶದ ಬಿಜ್ಜಳನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಸವೇಶ್ವರರು ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು.)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ