ಹೊಯ್ಸಳರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1026 – 1343)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಪತನದ ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ರಾಜವಂಶವೇ ಹೊಯ್ಸಳರು (Hoysalas). ಇವರು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1026 ರಿಂದ 1343 ರವರೆಗೆ) ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ಇವರ ಆರಂಭಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ಬೇಲೂರು (Belur) ಆಗಿದ್ದು, ನಂತರ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ (Dwarasamudra - ಇಂದಿನ ಹಳೇಬೀಡು) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಜೈನ ಮುನಿ ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು 'ಹೊಯ್ ಸಳ' (ಹೊಡೆ ಸಳ) ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ ಘಟನೆಯಿಂದ ಈ ವಂಶಕ್ಕೆ 'ಹೊಯ್ಸಳ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು ಎಂಬುದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಂತಕಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಅಧ್ಯಯನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಇವರ ಕಾಲದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು (Art and Architecture) ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, 2023 ರಲ್ಲಿ ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳಾಗಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣಯುಗವೆಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ, ರಾಘವಾಂಕ, ಜನ್ನ ಮುಂತಾದ ಮಹಾನ್ ಕವಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದರು.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಹೊಯ್ಸಳರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸಲು ಹಲವು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:
* ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions): ಬೇಲೂರು ಶಾಸನ, ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಶಾಸನಗಳು, ಅರಸೀಕೆರೆ ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡಿನ ಶಾಸನಗಳು ಹೊಯ್ಸಳರ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.
* ನಾಣ್ಯಗಳು (Coins): ಹೊಯ್ಸಳರು 'ಗೊಡ್ಡ ಗದ್ಯಾಣ', 'ಹೊನ್ನಿನ ಗದ್ಯಾಣ', 'ಪಣ' ಮತ್ತು 'ಹಾಗ' ಎಂಬ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದಿದ್ದರು. ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಿಂಹ, ಶಾರ್ದೂಲ ಮತ್ತು ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯ ಚಿತ್ರಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು.
* ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಗಳು (Literary Works): ಜನ್ನನ 'ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ', ಕೇಶಿರಾಜನ 'ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ', ರುದ್ರಭಟ್ಟನ 'ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಜಯ' ಮುಂತಾದ ಕೃತಿಗಳು ಅಂದಿನ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.
* ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬರಹಗಳು (Foreign Accounts): ಇಬ್ನ್ ಬತೂತ (Ibn Battuta) ಮತ್ತು ಫೆರಿಷ್ಟಾ (Ferishta) ಅವರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಬಲ್ಲಾಳನ ಕಾಲದ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ದಾಳಿಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ.
* ಪುರಾತತ್ವ ಮೂಲಗಳು (Archaeological Sources): ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು, ಸೋಮನಾಥಪುರ, ಅಮೃತಾಪುರ ಮುಂತಾದೆಡೆ ಇರುವ ನೂರಾರು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಇವರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಭವ್ಯತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಸಳ ಮತ್ತು ನೃಪಕಾಮ (Sala and Nripa Kama)

ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ 'ಸಳ'ನು ಈ ವಂಶದ ಮೂಲಪುರುಷ. ಆದರೆ ಶಾಸನಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೃಪಕಾಮ (Nripa Kama, ಕ್ರಿ.ಶ. 1026-1047) ಈ ವಂಶದ ಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅರಸ. ಇವನು ಚೋಳರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿ ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇವರ ಮೂಲ ನೆಲೆ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕಿನ 'ಅಂಗಡಿ' (ಸೊಸವೂರು).

ವಿನಯಾದಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಎರೆಗಂಗ (Vinayaditya and Ereyanga)

ಇವರು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ವಿನಯಾದಿತ್ಯನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಪರವಾಗಿ ಮಾಳವದ ಪರಮಾರರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದನು. ಒಂದನೇ ಬಲ್ಲಾಳನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಬೇಲೂರಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದನು.

ಬಿಟ್ಟಿದೇವ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ (Vishnuvardhana, 1108–1152)

ಹೊಯ್ಸಳರ ಆರಂಭಿಕ ಅರಸರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಇವನ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಬಿಟ್ಟಿದೇವ. ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವ ಸಂತ ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ (Ramanujacharya) ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಜೈನ ಧರ್ಮದಿಂದ ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡು 'ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆದನು.
* ಸೈನಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು: ಕ್ರಿ.ಶ. 1114 ರಲ್ಲಿ ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಲಕಾಡನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇದರಿಂದ 'ತಲಕಾಡುಗೊಂಡ' (Talakadugonda) ಎಂಬ ಬಿರುದು ಪಡೆದನು. ಕದಂಬರು, ನೊಳಂಬರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು.
* ಬಿರುದುಗಳು: ತಲಕಾಡುಗೊಂಡ, ಕಾಂಚಿಗೊಂಡ, ಮಲೆಪರೊಳ್ ಗಂಡ (Maleparol Ganda - ಮಲೆನಾಡಿನ ವೀರರ ಒಡೆಯ).
* ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆ: ತಲಕಾಡಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಕ್ರಿ.ಶ. 1117 ರಲ್ಲಿ ಬೇಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ'ವನ್ನು (Chennakeshava Temple) ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇವನ ಪತ್ನಿ ಶಾಂತಲಾದೇವಿ (Shantala Devi) ನಾಟ್ಯರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪೋಷಕಳಾಗಿದ್ದಳು.

ಎರಡನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ (Veera Ballala II, 1173–1220)

ಇವನ ಕಾಲವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರ 'ಸುವರ್ಣಯುಗ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೈಬಿಟ್ಟು ಸ್ವತಂತ್ರ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
* ಸಾಧನೆಗಳು: ಕ್ರಿ.ಶ. 1190 ರಲ್ಲಿ 'ಸೊರಟೂರು ಕದನ'ದಲ್ಲಿ (Battle of Soratur) ದೇವಗಿರಿಯ ಸೇವುಣರ (ಯಾದವ) ಅರಸ ಭಿಲ್ಲಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಚೋಳರ ಆಂತರಿಕ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಚೋಳ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ ಕಾರಣ 'ಚೋಳರಾಜ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾಚಾರ್ಯ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಪಡೆದನು.
* ಬಿರುದುಗಳು: ದಕ್ಷಿಣ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಹೊಯ್ಸಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ.

ಸೋಮೇಶ್ವರ (Someshwara, 1235–1254)

ಇವನು ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದಕ್ಷಿಣದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ತಮಿಳುನಾಡಿನ 'ಕಣ್ಣನೂರು' (Kannanur) ಎಂಬಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎರಡನೇ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಇವನ ನಂತರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಇವನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾದ ಮೂರನೇ ನರಸಿಂಹ ಮತ್ತು ರಾಮನಾಥನ ನಡುವೆ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು.

ಮೂರನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ (Veera Ballala III, 1292–1343)

ಹೊಯ್ಸಳ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರಸ. ಇವನು ವಿಭಜಿತವಾಗಿದ್ದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿದನು.
* ವಿದೇಶಿ ದಾಳಿಗಳು: ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಿಲ್ಜಿಯ ದಂಡನಾಯಕ ಮಲಿಕ್ ಕಾಫೂರ್ (Malik Kafur) ಕ್ರಿ.ಶ. 1311 ರಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿದನು. ನಂತರ 1327 ರಲ್ಲಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತುಘಲಕ್ ನ ಸೈನ್ಯವೂ ದಾಳಿ ಮಾಡಿತು.
* ಅಂತ್ಯ: ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತವನ್ನು ಮುಸ್ಲಿಂ ದಾಳಿಕೋರರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಇವನು, ಕ್ರಿ.ಶ. 1343 ರಲ್ಲಿ ಮಧುರೈ ಸುಲ್ತಾನ ಘಿಯಾಸುದ್ದೀನ್ ಜೊತೆಗಿನ ಕದನದಲ್ಲಿ (ಕೊಪ್ಪಳ/ಕಣ್ಣನೂರು ಬಳಿ) ಹತನಾದನು. ಇವನ ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು, ಆ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ತಲೆಎತ್ತಿತು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

• ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ: ರಾಜನೇ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ. ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗಲು 'ಪಂಚಪ್ರಧಾನರು' (Panchapradhanas) ಎಂಬ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳವಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಧಾನ, ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ, ಸಂಧಿವಿಗ್ರಹಿ ಮುಂತಾದ ಹುದ್ದೆಗಳಿದ್ದವು.
• ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆಡಳಿತ: ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾಡು, ವಿಷಯ, ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮದ ಆಡಳಿತವನ್ನು 'ಗೌಡ' ಮತ್ತು 'ಶಾನುಭೋಗ' ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.
• ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಭೂಕಂದಾಯವೇ (Siddhaya) ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 1/5 ರಷ್ಟು ಅಥವಾ 1/6 ರಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ತೆರಿಗೆಯಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಹೊಯ್ಸಳರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಗರುಡರು' (Garudas) ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಅಂಗರಕ್ಷಕ ಪಡೆಯಿತ್ತು. ಇವರು ರಾಜನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದು, ರಾಜನು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ ತಾವೂ ಸಹ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ: ಕೃಷಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಕೆರೆಗಳನ್ನು (Kattes) ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು (ಉದಾ: ಶಾಂತಿಸಾಗರ, ಬಲ್ಲಾಳರಾಯನ ಸಮುದ್ರ). ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯವು ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. 'ನಾನಾದೇಶಿ' (Nanadeshi), 'ಮಣಿಗ್ರಾಮಂ' (Manigramam) ಮತ್ತು 'ವೀರಬಣಂಜು' ಎಂಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
• ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ: ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಪದ್ಧತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು (ಶಾಂತಲಾದೇವಿ ಆಡಳಿತದಲ್ಲೂ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಳು). ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು. ಜೈನ ಧರ್ಮ, ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮ, ಶೈವ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದವು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲವು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (Architecture)

ಹೊಯ್ಸಳರು ದ್ರಾವಿಡ ಮತ್ತು ನಾಗರ ಶೈಲಿಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾದ 'ವೇಸರ ಶೈಲಿ'ಯನ್ನು (Vesara style - ಇದನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.
* ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು:
* ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಜಗತಿ (Star-shaped platforms): ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತರವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಪೀಠದ (Jagati) ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.
* ಬಳಪದ ಕಲ್ಲು (Soapstone / Chloritic Schist): ಕೆತ್ತನೆಗೆ ಸುಲಭವಾದ ಈ ಮೃದುವಾದ ಕಲ್ಲನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.
* ಕಡೆದ ಕಂಬಗಳು (Lathe-turned pillars): ನಯವಾದ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಯುವ ದುಂಡಗಿನ ಕಂಬಗಳು ಇವರ ಮಂಟಪಗಳ ವಿಶೇಷತೆ.
* ಮದನಿಕೆಗಳು (Madanikas): ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ನರ್ತಿಸುವ ಶಿಲಾಬಾಲಿಕೆಯರ ವಿಗ್ರಹಗಳು.
* ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳು:
1. ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಬೇಲೂರು: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನಿಂದ 1117 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ. ದಾಸೋಜ ಮತ್ತು ಚಾವಣ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು.
2. ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಹಳೇಬೀಡು: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಕೇತಮಲ್ಲನಿಂದ (Ketamalla) ನಿರ್ಮಾಣ. ಇದು ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ.
3. ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಸೋಮನಾಥಪುರ: ಮೂರನೇ ನರಸಿಂಹನ ದಂಡನಾಯಕ ಸೋಮನಾಥನಿಂದ (Somanatha) 1268 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ. ಇದು ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ (ಮೂರು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳು) ಶೈಲಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.
* ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನ್ಯತೆ (UNESCO 2023): 2023 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು "ಹೊಯ್ಸಳರ ಪವಿತ್ರ ಸಮೂಹಗಳು" (Sacred Ensembles of the Hoysalas) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಡಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ (Literature)

ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲವನ್ನು 'ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣಯುಗ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಹರಿಹರ (Harihara): ರಗಳೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜನಕ. ಕೃತಿ - 'ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ'.
* ರಾಘವಾಂಕ (Raghavanka): ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜನಕ. ಕೃತಿ - 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'.
* ಜನ್ನ (Janna): ಕೃತಿಗಳು - 'ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ' ಮತ್ತು 'ಅನಂತನಾಥ ಪುರಾಣ'.
* ರುದ್ರಭಟ್ಟ (Rudrabhatta): ಮೊದಲ ವೈಷ್ಣವ ಕವಿ. ಕೃತಿ - 'ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಜಯ'.
* ಕೇಶಿರಾಜ (Keshiraja): ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಕೃತಿ 'ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ' ರಚಿಸಿದನು.
* ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ: ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ 'ಶ್ರೀ ಭಾಷ್ಯ' ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಪಂಡಿತನ 'ಉಷಾಹರಣ' ಪ್ರಮುಖವಾದವು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಹೊಯ್ಸಳರು ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡಿಗರು. ಇವರು ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಒಂದು ಬಲಿಷ್ಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಇವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು. ಇವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಇಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕರುನಾಡಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿವೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಹೊಯ್ಸಳರ ಲಾಂಛನ: ಸಳನು ಹುಲಿಯನ್ನು (ಅಥವಾ ಸಿಂಹವನ್ನು) ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ.
• ಹೊಯ್ಸಳರ ಮೊದಲ ರಾಜಧಾನಿ ಬೇಲೂರು, ನಂತರ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ (ಹಳೇಬೀಡು).
• ಬಿಟ್ಟಿದೇವನಿಗೆ ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿದವರು: ಶ್ರೀ ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು.
• ತಲಕಾಡುಗೊಂಡ, ಕಾಂಚಿಗೊಂಡ ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವನು: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ.
• ಹೊಯ್ಸಳರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಕಲ್ಲು: ಬಳಪದ ಕಲ್ಲು (Chloritic Schist / Soapstone).
• 'ಗರುಡ' ಎಂದರೆ: ಹೊಯ್ಸಳ ಅರಸರ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಅಂಗರಕ್ಷಕ ಪಡೆ.
• 2023 ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳು: ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರ.
• ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು: ಕೇತಮಲ್ಲ (ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ದಂಡನಾಯಕ).
• ರಗಳೆಯ ಜನಕ - ಹರಿಹರ; ಷಟ್ಪದಿಯ ಜನಕ - ರಾಘವಾಂಕ.
• ಮಲಿಕ್ ಕಾಫೂರ್ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಇದ್ದ ಹೊಯ್ಸಳ ಅರಸ: ಮೂರನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ.
• 'ಚೋಳರಾಜ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾಚಾರ್ಯ' ಬಿರುದು ಹೊಂದಿದ್ದವನು: 2ನೇ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ.
• ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು 'ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ' (ಮೂರು ಗರ್ಭಗುಡಿ) ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ