ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1336 – 1646)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು (Vijayanagara Empire) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣ ಯುಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಲಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1336 ರಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕ ಎಂಬ ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಗುರುಗಳಾದ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರ (Vidyaranya) ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಉತ್ತರ ಭಾರತದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ದಾಳಿಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮಹತ್ತರ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಉದಯಿಸಿತು.

ಕರ್ನಾಟಕ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ (KPSC) ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ (UPSC) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ, ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಸಾಧನೆಗಳು, ನಾಯಂಕರ ಮತ್ತು ಆಯಗಾರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಹಂಪಿಯ (Hampi) ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಗಮ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವರದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ನೇರ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ವಿಷಯದ ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನವು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನೇಕ ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬರಹಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ.
* ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions): ಶ್ರೀರಂಗಂ ತಾಮ್ರಪಟ ಶಾಸನ (Srirangam copper plates), ಬಿಟ್ರಗುಂಟ ಶಾಸನ (Bitragunta inscription), ಮತ್ತು ಹಂಪಿಯ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯದ ಶಾಸನಗಳು ರಾಜವಂಶಗಳ ವಂಶಾವಳಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.
* ನಾಣ್ಯಗಳು (Coins): ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಟಂಕಿಸಿದರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ 'ವರಹ' (Varaha) ಅಥವಾ 'ಪಗೋಡ' (Pagoda) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ (ಬಾಲಕೃಷ್ಣ, ವೆಂಕಟೇಶ, ಗಂಡಬೇರುಂಡ) ಚಿತ್ರಗಳಿದ್ದವು.
* ದೇಶೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ (Indigenous Literature):
* ಗಂಗಾದೇವಿಯ 'ಮಧುರಾ ವಿಜಯಂ' (Madhura Vijayam - ಸಂಸ್ಕೃತ) - ಕುಮಾರ ಕಂಪಣನ ಮಧುರೈ ವಿಜಯದ ಬಗ್ಗೆ.
* ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ 'ಆಮುಕ್ತಮಾಲ್ಯದ' (Amuktamalyada - ತೆಲುಗು) ಮತ್ತು 'ಜಾಂಬವತಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ' (Jambavati Kalyanam - ಸಂಸ್ಕೃತ).
* ಅಲ್ಲಸಾನಿ ಪೆದ್ದಣ್ಣನ 'ಮನುಚರಿತಂ' (Manucharitam).
* ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುವ 'ರಾಯವಾಚಕಮು' (Rayavachakamu).
* ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವರದಿಗಳು (Foreign Accounts):
* ಇಬ್ನ್ ಬಟೂಟ (Ibn Battuta): ಮೊರೊಕ್ಕೊ ಪ್ರವಾಸಿ, ಹರಿಹರ I ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ.
* ನಿಕೊಲೊ ಕೊಂಟಿ (Nicolo Conti): ಇಟಲಿಯ ಪ್ರವಾಸಿ, ಒಂದನೇ ದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (1420) ಭೇಟಿ.
* ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್ (Abdur Razzak): ಪರ್ಷಿಯಾದ ರಾಯಭಾರಿ, ಎರಡನೇ ದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (1443) ಭೇಟಿ.
* ಡೊಮಿಂಗೊ ಪಯಾಸ್ (Domingo Paes) & ಫರ್ನಾವೊ ನ್ಯೂನಿಜ್ (Fernao Nuniz): ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರು, ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಮತ್ತು ಅಚ್ಯುತರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ.
* ಪುರಾತತ್ವ ಮೂಲಗಳು (Archaeological Sources): ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವಾಗಿರುವ ಹಂಪಿಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ಅರಮನೆಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜವಂಶಗಳು ಆಳಿದವು: ಸಂಗಮ, ಸಾಳುವ, ತುಳುವ ಮತ್ತು ಅರವೀಡು.

ಸಂಗಮ ವಂಶ (Sangama Dynasty: 1336 - 1485)

• ಹರಿಹರ I ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕ I (Harihara I & Bukka I): ಇವರು ಹೊಯ್ಸಳರ ಪತನದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಬುಕ್ಕ ರಾಯನು 'ವೇದಮಾರ್ಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಕ' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಇವನ ಮಗ ಕುಮಾರ ಕಂಪಣನು ಮಧುರೈ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು (ಇದನ್ನೇ ಗಂಗಾದೇವಿ 'ಮಧುರಾ ವಿಜಯಂ' ನಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾಳೆ).
• ಒಂದನೇ ದೇವರಾಯ (Deva Raya I: 1406-1422): ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇಟಲಿಯ ಪ್ರವಾಸಿ ನಿಕೊಲೊ ಕೊಂಟಿ ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನು.
• ಎರಡನೇ ದೇವರಾಯ / ಪ್ರೌಢ ದೇವರಾಯ (Deva Raya II: 1422-1446): ಸಂಗಮ ವಂಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ. ಇವನಿಗೆ 'ಗಜಬೇಂಟೆಗಾರ' (Gajabetegara - ಆನೆಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವವನು) ಎಂಬ ಬಿರುದಿತ್ತು. ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮುಸ್ಲಿಂ ಬಿಲ್ಲುಗಾರರನ್ನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಪರ್ಷಿಯಾದ ರಾಯಭಾರಿ ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್ ಇವನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನು.

ಸಾಳುವ ವಂಶ (Saluva Dynasty: 1485 - 1505)

• ಸಾಳುವ ನರಸಿಂಹ (Saluva Narasimha): ಸಂಗಮ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ಅರಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿ (ಇದನ್ನು 'ಮೊದಲನೇ ಅಪಹರಣ' / First Usurpation ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ) ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇವನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಘಟನೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದನು.

ತುಳುವ ವಂಶ (Tuluva Dynasty: 1505 - 1570)

• ವೀರ ನರಸಿಂಹ (Vira Narasimha): ಸಾಳುವ ವಂಶವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿ ('ಎರಡನೇ ಅಪಹರಣ' / Second Usurpation) ತುಳುವ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
• ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ (Krishnadevaraya: 1509 - 1529): ವಿಜಯನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ಅರಸರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ.
• ಸೈನಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು: ಉಮ್ಮತ್ತೂರು ದಂಗೆಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದನು. 1514 ರಲ್ಲಿ ಒರಿಸ್ಸಾದ ಗಜಪತಿ ಪ್ರತಾಪರುದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಉದಯಗಿರಿ, ಕೊಂಡವೀಡುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. 1520 ರ ರಾಯಚೂರು ಕದನದಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರದ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಆದಿಲ್ ಶಾನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು.
• ಬಿರುದುಗಳು: 'ಯವನರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಾಚಾರ್ಯ' (Yavanarajya Sthapanacharya), 'ಅಭಿನವ ಭೋಜ' (Abhinava Bhoja), 'ಆಂಧ್ರ ಭೋಜ' (Andhra Bhoja), 'ಮೂರುರಾಯರ ಗಂಡ' (Moouru Rayara Ganda).
• ಸಾಹಿತ್ಯ ಪೋಷಣೆ: ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 'ಅಷ್ಟದಿಗ್ಗಜರು' (Ashtadiggajas) ಎಂಬ ಎಂಟು ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೆಲುಗು ಕವಿಗಳಿದ್ದರು. ಸ್ವತಃ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ 'ಆಮುಕ್ತಮಾಲ್ಯದ' ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ 'ಜಾಂಬವತಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ' ರಚಿಸಿದನು.
• ಅಚ್ಯುತ ದೇವರಾಯ ಮತ್ತು ಸದಾಶಿವರಾಯ: ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ನಂತರ ಬಂದ ದುರ್ಬಲ ಅರಸರು. ಸದಾಶಿವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಧಿಕಾರವು ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ (Aliya Rama Raya) ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು.

ತಾಳಿಕೋಟೆ ಕದನ (Battle of Talikota / Rakkasa-Tangadi - 1565):
ರಾಮರಾಯನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ನೀತಿಯಿಂದ ಬೇಸತ್ತ ಡೆಕ್ಕನ್ ಸುಲ್ತಾನರು (ಬಿಜಾಪುರ, ಅಹಮದ್‌ನಗರ, ಗೋಲ್ಕೊಂಡ, ಬೀದರ್) ಒಗ್ಗೂಡಿ ವಿಜಯನಗರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. 1565 ರ ಜನವರಿ 23 ರಂದು ನಡೆದ ಈ ಘೋರ ಕದನದಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಯನು ಹತನಾದನು ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರ (ಹಂಪಿ) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಯಿತು.

ಅರವೀಡು ವಂಶ (Aravidu Dynasty: 1570 - 1646)

• ತಿರುಮಲನು ಪೆನುಗೊಂಡೆಯನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಈ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ಚಂದ್ರಗಿರಿ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಲೂರು ರಾಜಧಾನಿಗಳಾದವು. ಎರಡನೇ ವೆಂಕಟ (Venkata II) ಈ ವಂಶದ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆ. 1646 ರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಶ್ರೀರಂಗನ ಸೋಲಿನೊಂದಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟ ಸೇರಿತು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ವಿಜಯನಗರದ ಆಡಳಿತವು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವಾಗಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.
* ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ: ರಾಜನೇ ಸರ್ವೋಚ್ಚ. ಯುವರಾಜನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು. ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ರಾಜನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು 'ಮಹಾಪ್ರಧಾನ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನಾಯಂಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Nayankara System): ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಂಡಲ (ಪ್ರಾಂತ್ಯ), ನಾಡು (ಜಿಲ್ಲೆ), ಸ್ಥಲ (ಉಪ-ಜಿಲ್ಲೆ) ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ನಾಯಂಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಸೈನಿಕ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಾಯಕರಿಗೆ (ಅಮರನಾಯಕರು) ಭೂಮಿಯನ್ನು (ಅಮರಂ) ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇವರು ನಿಗದಿತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ರಾಜನಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಪ್ಪಕಾಣಿಕೆ ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು.
* ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆಯಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Ayagar System): ಗ್ರಾಮವು ಆಡಳಿತದ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಘಟಕವಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು 12 ಜನರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಗುಂಪಿತ್ತು. ಇದನ್ನು 'ಆಯಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ' ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು (ಉದಾ: ಗೌಡ, ಶಾನುಭೋಗ, ತಳವಾರ ಇತ್ಯಾದಿ). ಇವರಿಗೆ ವೇತನದ ಬದಲಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ಮುಕ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು (ಮಾನ್ಯ) ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಭೂಕಂದಾಯವು (Sist) ಆದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 1/6 ರಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ತೆರಿಗೆಯಾಗಿ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಾಣಿಜ್ಯ ತೆರಿಗೆ, ವೃತ್ತಿ ತೆರಿಗೆ, ಮತ್ತು ವಿವಾಹ ತೆರಿಗೆಗಳೂ ಇದ್ದವು.
* ಸೈನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಕಾಲಾಳು, ಅಶ್ವದಳ, ಗಜದಳ ಮತ್ತು ಫಿರಂಗಿ ದಳಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಬೃಹತ್ ಸೈನ್ಯವಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಅರೇಬಿಯನ್ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕತೆ: ವಿಜಯನಗರವು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹಂಪಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು (ಬಜಾರ್‌ಗಳು) ಮುತ್ತು, ರತ್ನ, ವಜ್ರ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಘಗಳನ್ನು 'ಶ್ರೇಣಿ' (Guilds) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು, ಅರಬ್ಬರು ಮತ್ತು ಚೀನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಕರಾವಳಿ ಬಂದರುಗಳ (ಭಟ್ಕಳ, ಹೊನ್ನಾವರ, ಮಂಗಳೂರು) ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸಮಾಜ: ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮವು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು; ನ್ಯೂನಿಜ್ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಿಳೆಯರು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದೇವದಾಸಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಸತಿ ಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿಗಳು (Sati system) ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು.
• ಧರ್ಮ: ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ಪರಮತ ಸಹಿಷ್ಣುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆರಂಭದ ಅರಸರು ಶೈವರಾಗಿದ್ದು, ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು (Virupaksha) ತಮ್ಮ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವವನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು (ಶಾಸನಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 'ಶ್ರೀ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ' ಎಂಬ ಅಂಕಿತವಿರುತ್ತಿತ್ತು). ನಂತರದ ಸಾಳುವ ಮತ್ತು ತುಳುವ ಅರಸರು ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒಲವು ತೋರಿದರು. ಜೈನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ವಿಜಯನಗರದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ (Dravidian style) ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 'ಪ್ರೊವಿನ್ಶಿಯಲ್ ದ್ರಾವಿಡಿಯನ್' ಶೈಲಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
* ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪಗಳು, ನೂರಾರು ಕೆತ್ತನೆಯ ಕಂಬಗಳು, ಮತ್ತು ಎತ್ತರವಾದ 'ರಾಯ ಗೋಪುರ'ಗಳು (Raya Gopurams) ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಗಳಾಗಿವೆ. ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾರುವ ಕುದುರೆ (ಯಾಳಿ) ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದವು.
* ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕಗಳು:
* ಹಂಪಿಯ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ: ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯ.
* ವಿಜಯ ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯ (Vitthala Temple): ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ಸಪ್ತಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸುವ 'ಸಂಗೀತ ಕಂಬಗಳಿಗೆ' (Musical pillars) ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ರಥಕ್ಕೆ (Stone Chariot) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
* ಹಜಾರ ರಾಮ ದೇವಾಲಯ: ರಾಮಾಯಣದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯ.
* ಜಾತ್ಯತೀತ ಕಟ್ಟಡಗಳು: ಕಮಲ ಮಹಲ್ (Lotus Mahal), ಆನೆ ಲಾಯ (Elephant Stables), ಮತ್ತು ರಾಣಿಯರ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು ಇಂಡೋ-ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
* ಸಾಹಿತ್ಯ: ಕನ್ನಡ, ತೆಲುಗು, ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಲಾಯಿತು.
* ಅಷ್ಟದಿಗ್ಗಜರು: ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ 8 ತೆಲುಗು ಕವಿಗಳು. ಇವರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಸಾನಿ ಪೆದ್ದಣ್ಣ (ತೆಲುಗು ಕವಿತಾ ಪಿತಾಮಹ), ನಂದಿ ತಿಮ್ಮಣ್ಣ, ಮತ್ತು ತೇನಾಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ (ಪಾಂಡುರಂಗ ಮಹಾತ್ಯ್ಮಂ) ಪ್ರಮುಖರು.
* ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು 'ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ' (ಗದುಗಿನ ಭಾರತ), ಚಾಮರಸನು 'ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ' ರಚಿಸಿದರು. ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ 'ಭರತೇಶ ವೈಭವ' ಇದೇ ಕಾಲದ್ದು.
* ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಪುರಂದರದಾಸರು (ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪಿತಾಮಹ) ಮತ್ತು ಕನಕದಾಸರು ಭಕ್ತಿ ಚಳುವಳಿಯ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದರು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ಹಂಪಿಯು (ಪ್ರಾಚೀನ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ) ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಳ್ಳಾರಿ (ಈಗಿನ ವಿಜಯನಗರ) ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಆಯಿತು. 1986 ರಲ್ಲಿ ಹಂಪಿಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವೆಂದು (UNESCO World Heritage Site) ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ 'ಹಂಪಿ ಉತ್ಸವ'ವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಭವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕರು: ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕ (1336).
• ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಲಾಂಛನ: ವರಾಹ (ಹಂದಿ).
• ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಿರುದು: 'ಯವನರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಾಚಾರ್ಯ' ಮತ್ತು 'ಆಂಧ್ರ ಭೋಜ'.
• ಇಬ್ನ್ ಬಟೂಟ (ಮೊರೊಕ್ಕೊ) ಹರಿಹರ I ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್ (ಪರ್ಷಿಯಾ) ದೇವರಾಯ II ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು.
• ಡೊಮಿಂಗೊ ಪಯಾಸ್ ಹಂಪಿಯನ್ನು ರೋಮ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ.
• ನಾಯಂಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೈನಿಕ ಸೇವೆಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಭೂದಾನ (ಅಮರಂ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.
• ಆಯಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ 12 ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಮಿತಿಯಾಗಿತ್ತು.
• ವಿಜಯ ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಗೀತ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ರಥ ವಿಜಯನಗರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.
• 1565 ರ ತಾಳಿಕೋಟೆ (ರಕ್ಕಸ-ತಂಗಡಿ) ಕದನದಲ್ಲಿ ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನು ಡೆಕ್ಕನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.
• ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ 'ಆಮುಕ್ತಮಾಲ್ಯದ' ಕೃತಿಯು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಆಡಳಿತ ನೀತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ವಿಜಯನಗರದ ಶಾಸನಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 'ಶ್ರೀ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ' ಎಂಬ ಅಂಕಿತದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು.
• 'ಮಧುರಾ ವಿಜಯಂ' ಕೃತಿಯನ್ನು ಗಂಗಾದೇವಿ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದಳು.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ 12 ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು?
   A) ನಾಯಂಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
   B) ಆಯಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
   C) ಮನ್ಸಬ್ದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
   D) ಪಾಳೇಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
   ಉತ್ತರ: (B) (ಆಯಗಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು, ನಾಯಂಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸೈನಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.)

2. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ 'ಅಷ್ಟದಿಗ್ಗಜರು' ಯಾರು?
   A) ಎಂಟು ಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಂತ್ರಿಗಳು
   B) ಎಂಟು ಜನ ಮಹಾನ್ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು
   C) ಎಂಟು ಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೆಲುಗು ಕವಿಗಳು
   D) ಎಂಟು ಪ್ರಮುಖ ಆನೆಗಳು
   ಉತ್ತರ: (C) (ಅಷ್ಟದಿಗ್ಗಜರು ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದ ಎಂಟು ಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೆಲುಗು ಕವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.)

3. ತಾಳಿಕೋಟೆ ಕದನ (ರಕ್ಕಸ-ತಂಗಡಿ ಕದನ) ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು?
   A) 1520
   B) 1565
   C) 1646
   D) 1485
   ಉತ್ತರ: (B) (1565 ರ ಜನವರಿ 23 ರಂದು ಡೆಕ್ಕನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರದ ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯನ ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತು.)

4. ಪರ್ಷಿಯಾದ ರಾಯಭಾರಿ ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್ ಯಾರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನು?
   A) ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ
   B) ಒಂದನೇ ದೇವರಾಯ
   C) ಎರಡನೇ ದೇವರಾಯ (ಪ್ರೌಢ ದೇವರಾಯ)
   D) ಹರಿಹರ II
   ಉತ್ತರ: (C) (ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್ ಕ್ರಿ.ಶ. 1443 ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನು.)

5. ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಕೃತಿಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದನು?
   A) ಮನುಚರಿತಂ
   B) ಆಮುಕ್ತಮಾಲ್ಯದ
   C) ಮಧುರಾ ವಿಜಯಂ
   D) ಜಾಂಬವತಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ
   ಉತ್ತರ: (B) (ಆಮುಕ್ತಮಾಲ್ಯದ ಕೃತಿಯನ್ನು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದನು. ಜಾಂಬವತಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿದೆ.)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ