ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರು ಮತ್ತು ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1347 – 1686)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರು (Bahmani Sultanate) ಮತ್ತು ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ (Adil Shahis of Bijapur) ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1347 ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತುಘಲಕ್‌ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ದಖನ್ (Deccan) ಪ್ರದೇಶದ ಅಮೀರ್-ಇ-ಸದಾಹ್ (Amir-i-Sadah) ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ದಂಗೆಯೆದ್ದು, ಅಲಾವುದ್ದೀನ್ ಹಸನ್ ಬಹಮನ್ ಷಾನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಮಕಾಲೀನವಾಗಿದ್ದು, ಉಭಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಕೃಷ್ಣಾ-ತುಂಗಭದ್ರಾ ದೋವಾಬ್ (Raichur Doab) ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ನಡೆದವು.

ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗವನ್ನು ಕಂಡ ನಂತರ, ಆಂತರಿಕ ಕಲಹಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದಾಗಿ 15ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಷಾಹಿ ಮನೆತನಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಗೊಂಡಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಲವಾದ ಮನೆತನವೆಂದರೆ ಬಿಜಾಪುರದ (ಇಂದಿನ ವಿಜಯಪುರ) ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳು. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಕೆಎಎಸ್ (KAS) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಈ ಎರಡೂ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ, ಮಹಮೂದ್ ಗವಾನ್‌ನ (Mahmud Gawan) ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಇಂಡೋ-ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ (Indo-Islamic architecture) ಇವರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ, ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರೋಜಾ) ಮತ್ತು ದಖನಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಬಹಮನಿ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸಲು ಹಲವು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:
* ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು (Persian Chronicles):
* ಫೆರಿಷ್ಟಾ (Ferishta) ಬರೆದ 'ತಾರಿಖ್-ಇ-ಫೆರಿಷ್ಟಾ' (Tarikh-i-Ferishta) - ಇದು ದಖನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿ.
* ಸೈಯದ್ ಅಲಿ ತಬಾತಬಾಯಿ (Sayyid Ali Tabatabai) ರಚಿಸಿದ 'ಬುರ್ಹಾನ್-ಇ-ಮಾಸಿರ್' (Burhan-i-Ma'asir) - ಬಹಮನಿ ರಾಜವಂಶದ ವಿವರವಾದ ಇತಿಹಾಸ.
* ರಫಿಯುದ್ದೀನ್ ಶಿರಾಜಿ ಬರೆದ 'ತಜ್ಕಿರಾತುಲ್ ಮುಲುಕ್' (Tazkiratul Muluk) - ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ ಇತಿಹಾಸ.
* ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬರಹಗಳು (Foreign Accounts):
* ರಷ್ಯಾದ ಪ್ರವಾಸಿ ಅಥನಾಸಿಯಸ್ ನಿಕಿಟಿನ್ (Athanasius Nikitin) - ಕ್ರಿ.ಶ. 1470 ರಲ್ಲಿ ಬೀದರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜನಜೀವನ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ 'ದಿ ಜರ್ನಿ ಬಿಯಾಂಡ್ ತ್ರೀ ಸೀಸ್' (The Journey Beyond Three Seas) ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರಾದ ಡೊಮಿಂಗೊ ಪಯಾಸ್ (Domingo Paes) ಮತ್ತು ಫರ್ನಾವೋ ನೂನಿಜ್ (Fernao Nuniz) - ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಬಿಜಾಪುರದ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
* ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳು (Inscriptions and Coins):
* ಕಲ್ಬುರ್ಗಿ, ಬೀದರ್ ಮತ್ತು ವಿಜಯಪುರದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಅರೇಬಿಕ್, ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಮರಾಠಿ-ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳು.
* ಬಹಮನಿ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿ ದೊರೆಗಳು ಹೊರಡಿಸಿದ ಚಿನ್ನ (ಹೊನ್ನು), ಬೆಳ್ಳಿ (ಲಾರಿ) ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಅವರ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.
* ಪುರಾತತ್ವ ಮೂಲಗಳು (Archaeological Sources): ಕಲ್ಬುರ್ಗಿ ಕೋಟೆ, ಬೀದರ್‌ನ ಮಹಮೂದ್ ಗವಾನ್ ಮದರಸಾ (Mahmud Gawan Madrasa), ವಿಜಯಪುರದ ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ (Gol Gumbaz) ಮತ್ತು ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರೋಜಾ (Ibrahim Rauza) ಮುಂತಾದ ಸ್ಮಾರಕಗಳು.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರು (Bahmani Sultanate)

ಅಲಾವುದ್ದೀನ್ ಹಸನ್ ಬಹಮನ್ ಷಾ (Alauddin Hasan Bahman Shah) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1347 - 1358):
ಇವನ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಜಫರ್ ಖಾನ್ (Zafar Khan) ಅಥವಾ ಹಸನ್ ಗಂಗು. ಇವನು ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದು, ಕ್ರಿ.ಶ. 1347 ರಲ್ಲಿ ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಇವನು ಕಲ್ಬುರ್ಗಿಯನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ 'ಅಹ್ಸಾನಾಬಾದ್' (Ahsanabad) ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದನು. ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಬುರ್ಗಿ, ದೌಲತಾಬಾದ್, ಬೀರಾರ್ ಮತ್ತು ಬೀದರ್ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು 'ತರಫ್'ಗಳಾಗಿ (Tarafs - ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು) ವಿಂಗಡಿಸಿದನು.

ತಾಜುದ್ದೀನ್ ಫಿರೋಜ್ ಷಾ (Tajuddin Firoz Shah) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1397 - 1422):
ಬಹಮನಿ ದೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸ. ಇವನು ವಿಜಯನಗರದ ಒಂದನೇ ದೇವರಾಯನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಜಯಗಳಿಸಿದನು. ಫಿರೋಜ್ ಷಾ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದನು ಮತ್ತು ದೌಲತಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವನ್ನು (Observatory) ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಭೀಮಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ 'ಫಿರೋಜಾಬಾದ್' ಎಂಬ ಹೊಸ ನಗರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು.

ಅಹ್ಮದ್ ಷಾ ವಲಿ (Ahmad Shah Wali) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1422 - 1436):
ಇವನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1422 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಕಲ್ಬುರ್ಗಿಯಿಂದ ಬೀದರ್‌ಗೆ (ಇದನ್ನು ಮುಹಮ್ಮದಾಬಾದ್ ಎಂದು ಕರೆದನು) ಬದಲಾಯಿಸಿದನು. ಇವನು ಸೂಫಿ ಸಂತ ಬಂದೇ ನವಾಜ್ ಗೇಸುದರಾಜ್ (Banda Nawaz Gesudaraz) ಅವರ ಪರಮ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಫಾಕಿಗಳು (Afaqis - ವಿದೇಶಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು) ಮತ್ತು ದಖನಿಗಳ (Deccanis - ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಸ್ಲಿಮರು) ನಡುವಿನ ರಾಜಕೀಯ ಗುಂಪುಗಾರಿಕೆ ತೀವ್ರವಾಯಿತು.

ಮಹಮೂದ್ ಗವಾನ್ (Mahmud Gawan) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1466 - 1481):
ಇವನು ಮೂರನೇ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಷಾನ (Muhammad Shah III) ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ (ವಕೀಲ್-ಉಸ್-ಸುಲ್ತಾನತ್) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ಗವಾನ್ ಮೂಲತಃ ಪರ್ಷಿಯಾದವನಾಗಿದ್ದನು (ಅಫಾಕಿ). ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಇವನು ಗೋವಾ, ದಬೋಲ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಚೀಪುರದವರೆಗೆ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ 4 ತರಫ್‌ಗಳನ್ನು 8 ತರಫ್‌ಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು. ಆದರೆ, ದಖನಿ ಸರದಾರರ ಪಿತೂರಿಯಿಂದಾಗಿ ಸುಲ್ತಾನನು ಗವಾನ್‌ನ ಮೇಲೆ ದೇಶದ್ರೋಹದ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1481 ರಲ್ಲಿ ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಿದನು. ಇದು ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು.

ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳು (Adil Shahis of Bijapur)

ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ ಉದಯಿಸಿದ ಐದು ಷಾಹಿ ಮನೆತನಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳು ಪ್ರಮುಖರು (ಇತರರು: ಅಹ್ಮದ್‌ನಗರದ ನಿಜಾಮ್ ಶಾಹಿ, ಗೋಲ್ಕೊಂಡದ ಕುತುಬ್ ಶಾಹಿ, ಬೀದರ್‌ನ ಬರೀದ್ ಶಾಹಿ, ಬೀರಾರ್‌ನ ಇಮಾದ್ ಶಾಹಿ).

ಯೂಸುಫ್ ಆದಿಲ್ ಖಾನ್ (Yusuf Adil Khan) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1489 - 1510):
ಇವನು ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿ ಮನೆತನದ ಸ್ಥಾಪಕ. ಇವನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುವಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಮರಾಠರು ಹಾಗೂ ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಇವನು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಪೋಷಕನಾಗಿದ್ದನು.

ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಆದಿಲ್ ಷಾ II (Ibrahim Adil Shah II) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1580 - 1627):
ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿ ದೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಇವನ ಅತೀವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಇವನನ್ನು 'ಜಗದ್ಗುರು ಬಾದ್‌ಷಾ' (Jagadguru Badshah) ಮತ್ತು 'ಅಬಲಾ ಬಾಬಾ' (Abla Baba - ದೀನರ ಬಂಧು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವನು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, ದಖನಿ ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 'ಕಿತಾಬ್-ಎ-ನವರಸ್' (Kitab-e-Navras) ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇದು ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಗಣಪತಿಯ ಸ್ತುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನು 'ನವರಸ್‌ಪುರ' (Nauraspur) ಎಂಬ ಹೊಸ ಸಂಗೀತ ನಗರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರೋಜಾ (Ibrahim Rauza) ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.

ಮಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ (Muhammad Adil Shah) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1627 - 1656):
ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಇವನು ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ'ವನ್ನು (Gol Gumbaz) ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇದು ಇವನದೇ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿದೆ.

ಸಿಕಂದರ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ (Sikandar Adil Shah) (ಕ್ರಿ.ಶ. 1672 - 1686):
ಇವನು ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1686 ರಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಔರಂಗಜೇಬನು ಬಿಜಾಪುರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಸಿಕಂದರ್ ಷಾನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಬಿಜಾಪುರವನ್ನು ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಬಹಮನಿ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ ಆಡಳಿತವು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ತತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿತ್ತು.
* ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ: ಸುಲ್ತಾನನು ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗಲು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳವಿತ್ತು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು 'ವಕೀಲ್-ಉಸ್-ಸುಲ್ತಾನತ್' (Vakil-us-Sultanat) ಎಂದು, ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು 'ಅಮೀರ್-ಇ-ಜುಮ್ಲಾ' (Amir-i-Jumla) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
* ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಡಳಿತ: ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ (Tarafs) ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ತರಫ್‌ದಾರ್ (Tarafdar) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಮೂದ್ ಗವಾನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಲು ಕೆಲವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸುಲ್ತಾನನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ (ಖಾಲಿಸಾ ಭೂಮಿ - Khalisa land) ತಂದನು.
* ಕಂದಾಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆ: ಭೂಕಂದಾಯವು ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಗವಾನ್ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಳೆದು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಕಂದಾಯವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದನು.
* ಸೇನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸುಲ್ತಾನರು ಬಲಿಷ್ಠ ಅಶ್ವದಳ ಮತ್ತು ಫಿರಂಗಿ ದಳವನ್ನು (Artillery) ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸೇನಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ವೇತನದ ಬದಲಾಗಿ ಜಹಗೀರುಗಳನ್ನು (Jagirs) ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ: ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ದಬೋಲ್ (Dabhol), ಚೌಲ್ (Chaul) ಮತ್ತು ಗೋವಾ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಪರ್ಷಿಯಾ ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಯಾದಿಂದ ಉತ್ತಮ ತಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಜವಳಿ, ಮೆಣಸು ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ರಫ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.
• ಸಮಾಜ: ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯಿಂದ ಇದ್ದರು. ಆದರೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಗಣ್ಯರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಣಗಳಿದ್ದವು: ಅಫಾಕಿಗಳು (ವಿದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ಪರ್ಷಿಯನ್ನರು, ಟರ್ಕರು) ಮತ್ತು ದಖನಿಗಳು (ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಮತಾಂತರಗೊಂಡವರು). ಇವರ ನಡುವಿನ ನಿರಂತರ ಸಂಘರ್ಷವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
• ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸೂಫಿ ಪಂಥ: ಸುಲ್ತಾನರು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಸೂಫಿ ಸಂತರನ್ನು (Sufism) ಅಪಾರವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಲ್ಬುರ್ಗಿಯ ಖ್ವಾಜಾ ಬಂದೇ ನವಾಜ್ ಗೇಸುದರಾಜ್ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಸೂಫಿ ಸಂತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಭಾವೈಕ್ಯತೆ (Syncretic culture) ಬೆಳೆಯಿತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಬಹಮನಿ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳು ಇಂಡೋ-ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ (Indo-Islamic architecture) 'ದಖನಿ ಶೈಲಿ'ಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.

ಪ್ರಮುಖ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳು:
* ಕಲ್ಬುರ್ಗಿಯ ಜುಮ್ಮಾ ಮಸೀದಿ (Jama Masjid, Gulbarga): ಇದನ್ನು ಪರ್ಷಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ರಫಿ (Rafi) ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಛಾವಣಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮಸೀದಿಯಾಗಿದೆ.
* ಮಹಮೂದ್ ಗವಾನ್ ಮದರಸಾ (Mahmud Gawan Madrasa, Bidar): ಬೀದರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಕಾಲೇಜು ಪರ್ಷಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೂರು ಅಂತಸ್ತುಗಳ ಭವ್ಯ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದ್ದು, ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.
* ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ (Gol Gumbaz, Bijapur): ಮುಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾನ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿರುವ ಇದು, ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಗುಮ್ಮಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ 'ದಾಬೂಲ್‌ನ ಯಾಕೂತ್' (Yaqut of Dabul). ಇದರೊಳಗಿನ 'ಪಿಸುಗುಟ್ಟುವ ಮೊಗಸಾಲೆ' (Whispering gallery) ಧ್ವನಿವಿಜ್ಞಾನದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.
* ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರೋಜಾ (Ibrahim Rauza): ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಆದಿಲ್ ಷಾ II ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ತಾಜ್ ಸುಲ್ತಾನಳ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ಮಲಿಕ್ ಸಂದಲ್ (Malik Sandal). ಇದರ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ತಾಜ್ ಮಹಲ್' (Taj Mahal of South) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆ:
* ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯ ಆರಂಭಿಕ ರೂಪವಾದ 'ದಖನಿ' (Dakhni) ಭಾಷೆ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು.
* ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಆದಿಲ್ ಷಾ II ರ 'ಕಿತಾಬ್-ಎ-ನವರಸ್' ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿ.
* ದಖನಿ ಚಿತ್ರಕಲೆ (Deccani Painting): ಬಿಜಾಪುರ ಮತ್ತು ಅಹ್ಮದ್‌ನಗರದಲ್ಲಿ ಈ ಶೈಲಿ ಬೆಳೆಯಿತು. 'ಚಾಂದ್ ಬೀಬಿ ಪೋಲೋ ಆಡುತ್ತಿರುವುದು' (Chand Bibi playing polo) ಮತ್ತು ರಾಗಮಾಲಾ (Ragamala) ಚಿತ್ರಗಳು ಈ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆಗಳು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

ಬಹಮನಿ ಮತ್ತು ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ ಇತಿಹಾಸವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ನೆಲದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇವರ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಧಾನಿಗಳಾದ ಕಲ್ಬುರ್ಗಿ, ಬೀದರ್ ಮತ್ತು ವಿಜಯಪುರಗಳು ಇಂದಿನ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೋಟೆಗಳು, ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ. ದಖನಿ ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಇವರೇ ಕಾರಣ. ಜೊತೆಗೆ, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳಿಗೂ ಇವರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಮನ್ನಣೆ ಇತ್ತು; ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ ಕಂದಾಯ ದಾಖಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದವು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ: ಅಲಾವುದ್ದೀನ್ ಹಸನ್ ಬಹಮನ್ ಷಾ (1347).
• ಬಹಮನಿ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಕಲ್ಬುರ್ಗಿಯಿಂದ ಬೀದರ್‌ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದವನು: ಅಹ್ಮದ್ ಷಾ ವಲಿ.
• ಮಹಮೂದ್ ಗವಾನ್ ಮದರಸಾ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಬೀದರ್.
• 'ಜಗದ್ಗುರು ಬಾದ್‌ಷಾ' ಮತ್ತು 'ಅಬಲಾ ಬಾಬಾ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಹೊಂದಿದ್ದ ದೊರೆ: ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಆದಿಲ್ ಷಾ II.
• 'ಕಿತಾಬ್-ಎ-ನವರಸ್' ಕೃತಿಯ ಕರ್ತೃ: ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಆದಿಲ್ ಷಾ II.
• ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು: ಮುಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ.
• ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ: ದಾಬೂಲ್‌ನ ಯಾಕೂತ್ (Yaqut of Dabul).
• ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ತಾಜ್ ಮಹಲ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಮಾರಕ: ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರೋಜಾ (ವಿಜಯಪುರ).
• ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರೋಜಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ: ಮಲಿಕ್ ಸಂದಲ್.
• ತಾಳಿಕೋಟೆ ಕದನ (1565) ನಡೆದಾಗ ಬಿಜಾಪುರದ ಸುಲ್ತಾನನಾಗಿದ್ದವನು: ಅಲಿ ಆದಿಲ್ ಷಾ I.
• ಬಿಜಾಪುರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ: ಔರಂಗಜೇಬ (1686).
• ಬಹಮನಿ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು? ತರಫ್ (Taraf).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ