ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರದ ವಿಸ್ತರಣೆ — ಪ್ಲಾಸಿಯಿಂದ ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿವರೆಗೆ (1757 – 1856)

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 1757 ರಿಂದ 1856 ರವರೆಗಿನ ಒಂದು ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ (British East India Company) ಕ್ರಮೇಣ ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಕುತಂತ್ರಗಳು, ಸೇನಾ ಬಲ ಮತ್ತು ಒಡೆದು ಆಳುವ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ಇಡೀ ಭಾರತವನ್ನು ತನ್ನ ವಸಾಹತುವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ ಕಾಲಘಟ್ಟವಿದು. 1757ರ ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನವು (Battle of Plassey) ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿದರೆ, 1764ರ ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನವು (Battle of Buxar) ಅವರನ್ನು ಬಂಗಾಳದ ನಿಜವಾದ ಒಡೆಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ, ಮೈಸೂರು, ಮರಾಠ, ಸಿಖ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಬಲ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು 'ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ' (Subsidiary Alliance) ಹಾಗೂ 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿ' (Doctrine of Lapse) ಯಂತಹ ಕುತಂತ್ರದ ಶಾಸನಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

KPSC ಮತ್ತು KAS ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು, ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನರ ಹೋರಾಟಗಳು, ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಿಷನರ್ ಆಡಳಿತದ (British Commissioners' Rule) ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್‌ಗಳ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವರು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳು ಸಹ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ನೆಚ್ಚಿನ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಪುಲವಾದ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:
* ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದಾಖಲೆಗಳು (British Official Records): ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್‌ಗಳ ವರದಿಗಳು, ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಪೇಪರ್‌ಗಳು, ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಡಿಸ್ಪ್ಯಾಚ್‌ಗಳು (Despatches) ಮತ್ತು ವಿಲಿಯಂ ಲೋಗನ್, ಕರ್ನಲ್ ವಿಲ್ಕ್ಸ್ ಮುಂತಾದವರ ಬರಹಗಳು.
* ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳು: ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ 'ಫತ್-ಉಲ್-ಮುಜಾಹಿದ್ದೀನ್' (Fathul Mujahidin), ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಮರಾಠಾ ಬಖೈರುಗಳು.
* ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಕಥನಗಳು (Travelogues): ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಬುಕಾನನ್ (Francis Buchanan) ಬರೆದ 'ಎ ಜರ್ನಿ ಫ್ರಮ್ ಮದ್ರಾಸ್ ತ್ರೂ ದಿ ಕಂಟ್ರೀಸ್ ಆಫ್ ಮೈಸೂರ್, ಕೆನರಾ ಅಂಡ್ ಮಲಬಾರ್' (1807) ಅಂದಿನ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಕರವಾಗಿದೆ.
* ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳು (Coins and Inscriptions): ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಹೊರತಂದ 'ಪಗೋಡ', 'ರೂಪಾಯಿ' ಮತ್ತು 'ಪೈಸೆ' ನಾಣ್ಯಗಳು (ಮೌಲಾದಿ ಶಕೆಯ ಬಳಕೆ) ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಶಾಸನಗಳು.
* ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ (Architecture): ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದರಿಯಾ ದೌಲತ್ ಬಾಗ್, ಗುಂಬಜ್, ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೋಟೆಗಳು (ಉದಾ: ಫೋರ್ಟ್ ವಿಲಿಯಂ, ಸೈಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ ಕೋಟೆ).

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಬಂಗಾಳದ ವಿಜಯ (Conquest of Bengal)

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಭಾರತದ ವಿಜಯವು ಬಂಗಾಳದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಬಂಗಾಳವು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
* ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನ (Battle of Plassey - 1757): ಬಂಗಾಳದ ನವಾಬ ಸಿರಾಜುದ್ದೌಲ (Siraj-ud-Daula) ಮತ್ತು ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ಲೈವ್ (Robert Clive) ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತು. ಮೀರ್ ಜಾಫರ್‌ನ ದ್ರೋಹದಿಂದಾಗಿ ನವಾಬನು ಸೋತನು. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಬುನಾದಿಯಾಯಿತು.
* ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನ (Battle of Buxar - 1764): ಮೀರ್ ಖಾಸಿಂ, ಅವಧ್‌ನ ನವಾಬ ಶುಜಾ-ಉದ್-ದೌಲ ಮತ್ತು ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎರಡನೇ ಷಾ ಆಲಂ ಅವರ ಜಂಟಿ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ಹೆಕ್ಟರ್ ಮನ್ರೋ (Hector Munro) ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ 1765ರ ಅಲಹಾಬಾದ್ ಒಪ್ಪಂದದ (Treaty of Allahabad) ಮೂಲಕ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗೆ ಬಂಗಾಳ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸಾಗಳಲ್ಲಿ ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ 'ದಿವಾನಿ ಹಕ್ಕು' (Diwani Rights) ದೊರೆಯಿತು.

ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು (Anglo-Mysore Wars)

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಪ್ರಬಲ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದ್ದು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ನಾಲ್ಕು ಭೀಕರ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು.

• ಹೈದರ್ ಅಲಿ (Haidar Ali): ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೈನಿಕನಾಗಿ ವೃತ್ತಿ ಆರಂಭಿಸಿ ಮೈಸೂರಿನ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಯಾದನು.
• ಮೊದಲನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1767-1769): ಹೈದರ್ ಅಲಿಯು ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮನನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದನು. ಹೈದರ್ ಮದ್ರಾಸ್ ವರೆಗೂ ನುಗ್ಗಿದಾಗ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಶರಣಾಗಿ 1769ರಲ್ಲಿ 'ಮದ್ರಾಸ್ ಒಪ್ಪಂದ' (Treaty of Madras) ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.

• ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1780-1784): ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮಾಹೆಯನ್ನು (Mahe) ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 1781ರ ಪೋರ್ಟೋ ನೋವೋ ಕದನದಲ್ಲಿ (Battle of Porto Novo) ಸರ್ ಐರ್ ಕೂಟ್ (Sir Eyre Coote) ಹೈದರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. 1782ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗದಿಂದ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮರಣಹೊಂದಿದನು.

• ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ (Tipu Sultan): 'ಮೈಸೂರಿನ ಹುಲಿ' (Tiger of Mysore) ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತನಾದ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದನು. 1784ರಲ್ಲಿ 'ಮಂಗಳೂರು ಒಪ್ಪಂದ'ದ (Treaty of Mangalore) ಮೂಲಕ ಯುದ್ಧ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು.

• ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1790-1792): ಟಿಪ್ಪು ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್ (Lord Cornwallis) ಮೈಸೂರಿನ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದನು. ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬೆಂಬಲಕ್ಕೆ ನಿಂತರು. ಟಿಪ್ಪು ಸೋತು 1792ರಲ್ಲಿ ಅವಮಾನಕರವಾದ 'ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಒಪ್ಪಂದ'ಕ್ಕೆ (Treaty of Srirangapatna) ಸಹಿ ಹಾಕಿದನು. ತನ್ನ ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ದಂಡವನ್ನು ನೀಡಬೇಕಾಯಿತು; ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಒತ್ತೆಯಾಳಾಗಿ ಇಡಬೇಕಾಯಿತು.
• ನಾಲ್ಕನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1799): ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಮೇಲೆ ಫ್ರೆಂಚರೊಡನೆ ಒಳಸಂಚು ನಡೆಸಿದ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದನು. 1799ರ ಮೇ 4 ರಂದು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ವೀರಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದನು.

ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠಾ ಯುದ್ಧಗಳು (Anglo-Maratha Wars)

ಮರಾಠರ ಆಂತರಿಕ ಕಚ್ಚಾಟಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮೂರು ಯುದ್ಧಗಳ ಮೂಲಕ ಮರಾಠಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದರು. 1818ರ ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠಾ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಪೇಶ್ವೆ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮರಾಠಾ ಒಕ್ಕೂಟವು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಯಿತು.

ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ (Subsidiary Alliance)

1798ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ (Lord Wellesley) ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು.
* ಷರತ್ತುಗಳು: ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ ದೇಶೀಯ ರಾಜನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ಸೇನೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಹಣ ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ.
* ಪರಿಣಾಮ: ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ನಿಜಾಮನು (Nizam of Hyderabad) ಈ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ ಮೊದಲ ರಾಜನಾದನು (1798). ನಂತರ ಮೈಸೂರು (1799), ಅವಧ್ (1801), ಪೇಶ್ವೆ (1802) ಮುಂತಾದವರು ಇದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದರು.

ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿ (Doctrine of Lapse)

1848ರಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿ (Lord Dalhousie) ಈ ವಿಸ್ತರಣಾವಾದಿ ನೀತಿಯನ್ನು ತಂದನು.
* ನೀತಿ: ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದೇ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಾರಸುದಾರನಿಲ್ಲದೆ (ಸ್ವಂತ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ) ಮರಣಹೊಂದಿದರೆ, ಆತನ ದತ್ತು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಸಿಂಹಾಸನದ ಹಕ್ಕಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ರಾಜ್ಯವು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.
* ವಿಲೀನಗೊಂಡ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಸತಾರಾ (Satara - 1848), ಜೈತ್‌ಪುರ್ ಮತ್ತು ಸಂಬಲ್‌ಪುರ್ (1849), ಭಗತ್ (1850), ಉದಯಪುರ್ (1852), ಝಾನ್ಸಿ (Jhansi - 1853), ಮತ್ತು ನಾಗ್ಪುರ್ (Nagpur - 1854).

ಅವಧ್ ವಿಲೀನ (Annexation of Awadh - 1856)

ಅವಧ್ ನವಾಬ ವಾಜಿದ್ ಅಲಿ ಷಾನಿಗೆ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರೂ, ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿಯು 1856ರಲ್ಲಿ "ಆಡಳಿತ ವೈಫಲ್ಯ" (Misgovernance) ದ ನೆಪವೊಡ್ಡಿ ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇದು 1857ರ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು.
* ದ್ವಿಮುಖ ಸರ್ಕಾರ (Dual Government): 1765ರಲ್ಲಿ ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ಲೈವ್ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿ (ದಿವಾನಿ) ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದಾನ (ನಿಜಾಮತ್) ನವಾಬನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನವಾಬನದಾದರೆ, ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಲ್ಲದ ಅಧಿಕಾರ ಬ್ರಿಟಿಷರದಾಗಿತ್ತು.
* ರೆಗ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ಕಾಯ್ದೆ (Regulating Act 1773): ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಮೊದಲ ಕಾಯ್ದೆ. ಬಂಗಾಳದ ಗವರ್ನರ್ ಅನ್ನು 'ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಆಫ್ ಬೆಂಗಾಲ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು (ಮೊದಲಿಗ: ವಾರನ್ ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್). ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.
* ಪಿಟ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಾಯ್ದೆ (Pitt's India Act 1784): ಕಂಪನಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿತು. ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗಾಗಿ 'ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್' (Board of Control) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
* ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳು (Civil Services): ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್‌ನನ್ನು 'ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಪಿತಾಮಹ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆತನು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ವೇತನ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದನು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳು ಭಾರತದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದವು.
* ಭೂ ಕಂದಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳು:
* ಖಾಯಂ ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಪದ್ಧತಿ (Permanent Settlement - 1793): ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು. ಜಮೀನ್ದಾರರನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮಾಲೀಕರೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು.
* ರೈತವಾರಿ ಪದ್ಧತಿ (Ryotwari System - 1820): ಥಾಮಸ್ ಮನ್ರೋ (Thomas Munro) ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು. ರೈತರೇ ನೇರವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಂದಾಯ ಪಾವತಿಸಬೇಕಿತ್ತು.
* ಮಹಲ್ವಾರಿ ಪದ್ಧತಿ (Mahalwari System): ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಇಡೀ ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ 'ಮಹಲ್' ಕಂದಾಯ ಪಾವತಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿತ್ತು.
* ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೋರಿಕೆ (Drain of Wealth): ಭಾರತದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಗ್ಗದ ಬೆಲೆಗೆ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಭಾರತದ ಗುಡಿಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ (Deindustrialization) ಅವನತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
* ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್ 1829ರಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ 'ಸತಿ ಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿ'ಯನ್ನು (Abolition of Sati) ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದನು. 1856ರಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ 'ಹಿಂದೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ' (Hindu Widow Remarriage Act) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಲಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಶೈಲಿಯ ಸಮ್ಮಿಲನವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
* ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಕೊಡುಗೆಗಳು: ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಫ್ರೆಂಚ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಭಾವವಿರುವ ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ 'ದರಿಯಾ ದೌಲತ್ ಬಾಗ್' (Dariya Daulat Bagh - ಬೇಸಿಗೆ ಅರಮನೆ) ಇಂಡೋ-ಸಾರ್ಸೆನಿಕ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. 'ಗುಂಬಜ್' (Gumbaz) ಹೈದರ್ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಲಾಲ್ ಬಾಗ್ (Lalbagh) ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನವನ್ನು ಟಿಪ್ಪು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು.
* ಸಾಹಿತ್ಯ: ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಸ್ವತಃ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದು, ಆತನ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಅಮೂಲ್ಯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳಿದ್ದವು. ಆತನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸೇನಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ 'ಫತ್-ಉಲ್-ಮುಜಾಹಿದ್ದೀನ್' ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು (Karnataka Connection)

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
* ಒಡೆಯರ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ (Restoration of Wodeyars - 1799): ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಮರಣದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ, ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗವನ್ನು ಐದು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ (Krishnaraja Wodeyar III) ಅವರಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರನ್ನು ದಿವಾನರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.
* ನಗರ ದಂಗೆ (Nagar Rebellion - 1830-31): ರೈತರ ಮೇಲಿನ ಕಂದಾಯದ ಹೊರೆಯಿಂದಾಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ನಗರ (ಬಿದನೂರು) ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೂದಿ ಬಸಪ್ಪನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದಿತು. ಈ ದಂಗೆಯ ನೆಪವೊಡ್ಡಿ ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್ 1831ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು.
* ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಿಷನರ್ ಆಡಳಿತ (British Commissioners' Rule - 1831-1881): ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು 50 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಿಷನರ್‌ಗಳು ಆಳಿದರು.
* ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ (Sir Mark Cubbon): ಆಡಳಿತದ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ರಸ್ತೆಗಳು, ಸೇತುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರು.
* ಲೆವಿನ್ ಬೆಂಥಮ್ ಬೌರಿಂಗ್ (L.B. Bowring): ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದರು. ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
* ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯಗಳು: ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆದವು. 1824ರಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ (Kittur Chennamma) ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಹೋರಾಡಿದಳು. ಆಕೆಯ ಬಲಗೈ ಬಂಟ ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ (Sangolli Rayanna) ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧ ತಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಕಾಡಿದನು. 1857ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಹಲಗಲಿ ಬೇಡರು (Halagali Bedas) ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆಯೆದ್ದರು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳದ ನವಾಬ - ಸಿರಾಜುದ್ದೌಲ.
• ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದವನು - ಹೆಕ್ಟರ್ ಮನ್ರೋ (1764).
• ದ್ವಿಮುಖ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು (Dual Government) ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದವನು - ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ಲೈವ್ (1765).
• 'ಮದ್ರಾಸ್ ಒಪ್ಪಂದ'ವು ಮೊದಲನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿತು (1769).
• 'ಮಂಗಳೂರು ಒಪ್ಪಂದ'ಕ್ಕೆ (1784) ಸಹಿ ಹಾಕಿದವರು - ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್ ಮ್ಯಾಕಾರ್ತ್ನಿ.
• ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನು 'ಜಾಕೋಬಿನ್ ಕ್ಲಬ್' (Jacobin Club) ನ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ 'ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ವೃಕ್ಷ'ವನ್ನು (Tree of Liberty) ನೆಟ್ಟನು.
• ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು (Subsidiary Alliance) ಜಾರಿಗೆ ತಂದವನು - ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ (1798). ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯ - ಹೈದರಾಬಾದ್.
• ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿಯನ್ನು (Doctrine of Lapse) ಜಾರಿಗೆ ತಂದವನು - ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿ (1848).
• ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿಯಡಿ ವಿಲೀನಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಸಂಸ್ಥಾನ - ಸತಾರಾ (1848).
• 'ಆಡಳಿತ ವೈಫಲ್ಯ'ದ (Misgovernance) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ 1856ರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಂಡ ರಾಜ್ಯ - ಅವಧ್.
• ಮೈಸೂರಿನ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ಕಮಿಷನರ್ - ಸರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್.
• ಸತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ - ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್ (1829).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧವು ಯಾವ ಒಪ್ಪಂದದೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು?
   A) ಮದ್ರಾಸ್ ಒಪ್ಪಂದ
   B) ಮಂಗಳೂರು ಒಪ್ಪಂದ
   C) ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಒಪ್ಪಂದ
   D) ಮೈಸೂರು ಒಪ್ಪಂದ
   ಉತ್ತರ: (C) (1792ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್ ನಡುವೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಒಪ್ಪಂದ ನಡೆಯಿತು).

2. 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿ' (Doctrine of Lapse) ಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಸಂಸ್ಥಾನ ಯಾವುದು?
   A) ಝಾನ್ಸಿ
   B) ಸತಾರಾ
   C) ನಾಗ್ಪುರ್
   D) ಸಂಬಲ್‌ಪುರ್
   ಉತ್ತರ: (B) (1848ರಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿಯು ಸತಾರಾ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಈ ನೀತಿಯಡಿ ಮೊದಲು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡನು).

3. ಭಾರತದಲ್ಲಿ 'ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ'ಯನ್ನು (Subsidiary Alliance) ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಯಾರು?
   A) ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿ
   B) ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್
   C) ಲಾರ್ಡ್ ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್
   D) ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ
   ಉತ್ತರ: (D) (1798ರಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ದೇಶೀಯ ರಾಜರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು).

4. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಿಷನರ್ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದವರು ಯಾರು?
   A) ಲೆವಿನ್ ಬೆಂಥಮ್ ಬೌರಿಂಗ್
   B) ಸರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್
   C) ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್
   D) ರಿಚರ್ಡ್ ಮೀಡ್
   ಉತ್ತರ: (B) (ಸರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಅವರು ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು).

5. 1764ರ ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ಯಾರು?
   A) ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ಲೈವ್
   B) ವಾರನ್ ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್
   C) ಹೆಕ್ಟರ್ ಮನ್ರೋ
   D) ಆರ್ಥರ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ
   ಉತ್ತರ: (C) (ಹೆಕ್ಟರ್ ಮನ್ರೋ ನೇತೃತ್ವದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆಯು ಮೀರ್ ಖಾಸಿಂ, ಶುಜಾ-ಉದ್-ದೌಲ ಮತ್ತು ಷಾ ಆಲಂ II ರ ಜಂಟಿ ಪಡೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು).

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ