1857ರ ಮಹಾ ಸಂಗ್ರಾಮ — ಕಾರಣ, ಹರಡುವಿಕೆ, ಪರಿಣಾಮ

ಪೀಠಿಕೆ

1857ರ ಮಹಾ ಸಂಗ್ರಾಮವು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಮೊದಲ ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಸಂಘಟಿತ ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು 'ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ' (Sepoy Mutiny) ಎಂದು ಕರೆದರೆ, ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿ.ಡಿ. ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರು ಇದನ್ನು 'ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ' (First War of Indian Independence) ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದಂಗೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕರ ಅಸಮಾಧಾನವಾಗಿರದೆ, ರೈತರು, ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು, ಪದಚ್ಯುತ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಶೋಷಣೆಯ ಸ್ಫೋಟವಾಗಿತ್ತು.

KPSC ಮತ್ತು KAS ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಷಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ದಂಗೆಯ ಕಾರಣಗಳು, ವಿವಿಧ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ ನಾಯಕರು, ದಂಗೆಯ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು 1858ರ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಮೇಲೆ ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಈ ದಂಗೆಯ ಪ್ರಭಾವ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರು, ನರಗುಂದದ ಬಂಡಾಯ) ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಕೇಳಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು

1857ರ ದಂಗೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹಲವಾರು ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು, ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ದಿನಚರಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ:
* ವಿ.ಡಿ. ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರ ಕೃತಿ: 'ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ವಾರ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆನ್ಸ್ 1857' (The Indian War of Independence 1857) - ಇದು ದಂಗೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿ.
* ಆರ್.ಸಿ. ಮಜುಂದಾರ್ ಅವರ ಕೃತಿ: 'ದಿ ಸಿಪಾಯಿ ಮ್ಯುಟಿನಿ ಅಂಡ್ ದಿ ರೆಬೆಲಿಯನ್ ಆಫ್ 1857' (The Sepoy Mutiny and the Rebellion of 1857) - ಇವರು ಈ ದಂಗೆಯು "ಪ್ರಥಮವೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮವೂ ಅಲ್ಲ" ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.
* ಎಸ್.ಎನ್. ಸೇನ್ ಅವರ ಕೃತಿ: 'ಏಟೀನ್ ಫಿಫ್ಟಿ ಸೆವೆನ್' (Eighteen Fifty Seven) - ಇದು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ಇತಿಹಾಸ ಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದು, ದಂಗೆಯು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹೋರಾಟವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮವಾಗಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
* ಸರ್ ಸೈಯದ್ ಅಹಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಕೃತಿ: 'ಅಸ್ಬಾಬ್-ಎ-ಬಗಾವತ್-ಎ-ಹಿಂದ್' (Asbab-e-Baghawat-e-Hind) - 1857ರ ದಂಗೆಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಕೃತಿ.
* ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದಾಖಲೆಗಳು: ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಬಾಲ್ (Charles Ball) ಮತ್ತು ಜಾನ್ ವಿಲಿಯಂ ಕಾಯೆ (John William Kaye) ಅವರ ಬರಹಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ

ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

1857ರ ದಂಗೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಡಾಲ್ಹೌಸಿಯ 'ದತ್ತು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' (Doctrine of Lapse) ಮತ್ತು ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯ 'ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ' (Subsidiary Alliance). ಇವುಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು. ದಂಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಅವರ ಹೋರಾಟದ ವಿವರಗಳು ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾ II (ದೆಹಲಿ)

• ಅವಧಿ: 1837 - 1857 (ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ)
• ಪಾತ್ರ: ದಂಗೆಕೋರ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಮೀರತ್‌ನಿಂದ ದೆಹಲಿಗೆ ಬಂದು ಇವರನ್ನು 'ಶಹನ್‌ಶಾ-ಎ-ಹಿಂದ್' (ಭಾರತದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ) ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಇವರು ನಾಮಮಾತ್ರದ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು.
• ನೈಜ ನಾಯಕತ್ವ: ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ನೈಜ ಸೇನಾ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಜನರಲ್ ಭಕ್ತ್ ಖಾನ್ (General Bakht Khan) ವಹಿಸಿದ್ದರು.
• ಪರಿಣಾಮ: ಜಾನ್ ನಿಕೋಲ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಹಡ್ಸನ್ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾ ಅವರನ್ನು ರಂಗೂನ್‌ಗೆ (ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್) ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ನಾನಾ ಸಾಹೇಬ್ (ಕಾನ್ಪುರ)

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಇವರು ಕೊನೆಯ ಪೇಶ್ವೆ ಎರಡನೇ ಬಾಜಿರಾಯನ ದತ್ತುಪುತ್ರ. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇವರಿಗೆ ಪಿಂಚಣಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರು.
• ಪಾತ್ರ: ಕಾನ್ಪುರದಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದರು. ಇವರ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ತಾತ್ಯಾ ಟೋಪೆ (Tantia Tope) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.
• ಪರಿಣಾಮ: ಸರ್ ಕಾಲಿನ್ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್ (Colin Campbell) ಕಾನ್ಪುರವನ್ನು ಮರುವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ. ನಾನಾ ಸಾಹೇಬ್ ನೇಪಾಳಕ್ಕೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು.

ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ (ಝಾನ್ಸಿ)

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: 'ದತ್ತು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ನೀತಿಯ ಅನ್ವಯ ಡಾಲ್ಹೌಸಿಯು ಝಾನ್ಸಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.
• ಪಾತ್ರ: ಝಾನ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ತೀವ್ರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ತಾತ್ಯಾ ಟೋಪೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಅನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.
• ಪರಿಣಾಮ: ಸರ್ ಹ್ಯೂ ರೋಸ್ (Sir Hugh Rose) ಝಾನ್ಸಿ ಮತ್ತು ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ಹೋರಾಡುತ್ತಲೇ ರಾಣಿ ವೀರಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಹ್ಯೂ ರೋಸ್ ಇವರನ್ನು "ದಂಗೆಕೋರರಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ಪುರುಷ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಬೇಗಂ ಹಜರತ್ ಮಹಲ್ (ಲಕ್ನೋ)

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಅವಧ್ (Awadh) ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು 'ದುರಾಡಳಿತ'ದ (Maladministration) ನೆಪವೊಡ್ಡಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.
• ಪಾತ್ರ: ತನ್ನ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಮಗ ಬಿರ್ಜಿಸ್ ಖಾದಿರ್‌ನನ್ನು ನವಾಬನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದರು.
• ಪರಿಣಾಮ: ಕಾಲಿನ್ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್ ಲಕ್ನೋವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಬೇಗಂ ನೇಪಾಳಕ್ಕೆ ಪರಾರಿಯಾದರು.

ಕುನ್ವರ್ ಸಿಂಗ್ (ಬಿಹಾರ)

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಬಿಹಾರದ ಜಗದೀಶ್‌ಪುರದ (Jagdishpur) ಜಮೀನ್ದಾರ. 80ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದರು.
• ಪಾತ್ರ: ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಿಂಹಸ್ವಪ್ನವಾಗಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು 'ಬಿಹಾರದ ಸಿಂಹ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

1857ರ ದಂಗೆಯ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಮೂಲಾಗ್ರ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾದವು.
* 1858ರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯ್ದೆ (Government of India Act 1858): ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಿರೀಟಕ್ಕೆ (British Crown) ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು.
* ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಹುದ್ದೆ: ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು 'ವೈಸ್‌ರಾಯ್' (Viceroy) ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಲಾರ್ಡ್ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ (Lord Canning) ಭಾರತದ ಮೊದಲ ವೈಸ್‌ರಾಯ್ ಆದನು.
* ಸೆಕ್ರೆಟರಿ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್: ಭಾರತದ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬ್ರಿಟನ್ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ 'ಭಾರತದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ' (Secretary of State for India) ಎಂಬ ಹೊಸ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಇವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು 15 ಸದಸ್ಯರ ಭಾರತೀಯ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು (Indian Council) ರಚಿಸಲಾಯಿತು.
* ಸೇನಾ ಪುನರ್‌ರಚನೆ: ಪೀಲ್ ಆಯೋಗದ (Peel Commission) ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರುಸಂಘಟಿಸಲಾಯಿತು. ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸೈನಿಕರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಫಿರಂಗಿ ದಳವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು.

ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

• ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳು: ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದವು. ಹೊಸ ಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳಾದ ಜಮೀನ್ದಾರಿ, ರೈತವಾರಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು ರೈತರನ್ನು ಸಾಲದ ಶೂಲಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದವು. ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ ಕರಕುಶಲ ಮತ್ತು ಕೈಮಗ್ಗ ಉದ್ಯಮಗಳು ಅವನತಿ ಹೊಂದಿದವು.
• ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣಗಳು: ಸತಿ ಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿ ರದ್ದತಿ (1829), ಹಿಂದೂ ವಿಧವಾ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ (1856) ಮುಂತಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದವು. 1850ರ ಲೆಕ್ಸ್ ಲೋಕಿ ಕಾಯ್ದೆ (Lex Loci Act 1850) ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡವರಿಗೂ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕು ನೀಡಿತು, ಇದು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನ ಮೂಡಿಸಿತು.
• ತಕ್ಷಣದ ಕಾರಣ: ಎನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ರೈಫಲ್‌ಗಳಿಗೆ (Enfield Rifles) ಹಂದಿ ಮತ್ತು ಹಸುವಿನ ಕೊಬ್ಬು ಸವರಿದ ಕಾರ್ಟ್ರಿಡ್ಜ್‌ಗಳನ್ನು (Greased Cartridges) ಬಳಸಲು ನೀಡಿದ್ದು, ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸೈನಿಕರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತಂದಿತು.

ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

1857ರ ದಂಗೆಯು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಇದು ಭವಿಷ್ಯದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳುವಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಯಿತು.
* ಸಾಹಿತ್ಯ: ಹಿಂದಿ ಕವಯಿತ್ರಿ ಸುಭದ್ರಾ ಕುಮಾರಿ ಚೌಹಾಣ್ ಅವರ "ಝಾನ್ಸಿ ಕಿ ರಾಣಿ" (ಖೂಬ್ ಲಡೀ ಮರ್ದಾನಿ ವಹ ತೋ ಝಾನ್ಸಿ ವಾಲಿ ರಾಣಿ ಥೀ) ಕವಿತೆಯು ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಜರಾಮರವಾಗಿದೆ.
* ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ: ದಂಗೆಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಲವು ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿರುವ 'ಮ್ಯುಟಿನಿ ಮೆಮೋರಿಯಲ್' (Mutiny Memorial - ಈಗ ಅಜಿತ್‌ಗಢ್) ಮತ್ತು ಕಾನ್ಪುರದ 'ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ವೆಲ್' (Memorial Well) ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿನ 'ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ' (Residency) ಕಟ್ಟಡದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ದಂಗೆಯ ಕುರುಹಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು

1857ರ ದಂಗೆಯ ಕಿಚ್ಚು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಕ್ಕೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೂ ಹಬ್ಬಿತ್ತು. ಇದನ್ನು KPSC ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರ ದಂಗೆ (Halagali Bedas): 1857ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ನಿಶ್ಯಸ್ತ್ರೀಕರಣ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು (Disarmament Act) ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಮುಧೋಳ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರು ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಸೆಟನ್ ಕ್ಯಾರ್ ಈ ದಂಗೆಯನ್ನು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದನು. ಬಾಬಾಜಿ, ಜಡಗ, ಬಾಲ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು.
* ನರಗುಂದದ ಬಂಡಾಯ: ನರಗುಂದದ ದೊರೆ ಭಾಸ್ಕರರಾವ್ ಭಾವೆ (ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ) ದತ್ತು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದರು. ಇವರು ಧಾರವಾಡದ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಸಿ.ಜೆ. ಮ್ಯಾನ್ಸನ್ (C.J. Manson) ನನ್ನು ಕೊಂದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇವರನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು.
* ಮುಂಡರಗಿ ಭೀಮರಾವ್: ಡಂಬಳ ಮತ್ತು ಮುಂಡರಗಿಯ ಜಮೀನ್ದಾರರಾಗಿದ್ದ ಭೀಮರಾವ್ ಅವರು ಕೊಪ್ಪಳದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು. ಕೊಪ್ಪಳದ ಕದನದಲ್ಲಿ ಇವರು ವೀರಮರಣ ಹೊಂದಿದರು.
* ಸುರಪುರದ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕ: ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮನ ಕುಮ್ಮಕ್ಕಿನೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದರು. ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಮೆಡೋಸ್ ಟೇಲರ್ ಈ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದನು.
* ಸೂಪಾದ ದಂಗೆ: ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸೂಪಾ (Supa) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಫಂಡ್ ಸಾವಂತ್ ಮತ್ತು ಇತರರು ಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದರು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• 1857ರ ದಂಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ (Lord Canning) ಆಗಿದ್ದನು.
• ದಂಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಪ್ರಧಾನಿ ಲಾರ್ಡ್ ಪಾಮರ್‌ಸ್ಟನ್ (Lord Palmerston) ಆಗಿದ್ದನು.
• ಮಂಗಲ್ ಪಾಂಡೆ 34ನೇ ಬಂಗಾಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಪದಾತಿ ದಳಕ್ಕೆ (34th Bengal Native Infantry) ಸೇರಿದವನು.
• ದಂಗೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕಮಲ ಮತ್ತು ಚಪಾತಿಯನ್ನು (Lotus and Chapati) ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
• 'ದತ್ತು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ನೀತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದವನು ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿ (Lord Dalhousie).
• ಅವಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು 1856ರಲ್ಲಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಔಟ್ರಮ್ ವರದಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.
• ತಾತ್ಯಾ ಟೋಪೆಯ ನೈಜ ಹೆಸರು ರಾಮಚಂದ್ರ ಪಾಂಡುರಂಗ (Ramachandra Panduranga).
• ನಾನಾ ಸಾಹೇಬನ ನೈಜ ಹೆಸರು ದೋಂಡು ಪಂತ್ (Dhondu Pant).
• ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ಮಣಿರಾಮ್ ದತ್ತಾ ವಹಿಸಿದ್ದರು.
• ದಂಗೆಯ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ: ಸಮರ್ಥ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೊರತೆ, ಸೀಮಿತ ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಕೊರತೆ.
• 1858ರ ನವೆಂಬರ್ 1ರಂದು ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದರ್ಬಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಣಿಯ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಓದಿದನು.
• ವಿ.ಡಿ. ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಯನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದರು.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. 1857ರ ದಂಗೆಯನ್ನು "ಪ್ರಥಮವೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮವೂ ಅಲ್ಲ" ಎಂದು ಕರೆದ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಯಾರು?
   A) ವಿ.ಡಿ. ಸಾವರ್ಕರ್
   B) ಎಸ್.ಎನ್. ಸೇನ್
   C) ಆರ್.ಸಿ. ಮಜುಂದಾರ್
   D) ಬೆಂಜಮಿನ್ ಡಿಸ್ರೇಲಿ
   ಉತ್ತರ: (C) ಆರ್.ಸಿ. ಮಜುಂದಾರ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

2. 1857ರ ದಂಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಪುರದಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದವರು ಯಾರು?
   A) ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾ II
   B) ನಾನಾ ಸಾಹೇಬ್
   C) ಕುನ್ವರ್ ಸಿಂಗ್
   D) ಬೇಗಂ ಹಜರತ್ ಮಹಲ್
   ಉತ್ತರ: (B) ನಾನಾ ಸಾಹೇಬ್ ಅವರು ಕಾನ್ಪುರದಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರು, ಇವರಿಗೆ ತಾತ್ಯಾ ಟೋಪೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು.

3. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಯಸ್ತ್ರೀಕರಣ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದವರು ಯಾರು?
   A) ನರಗುಂದದ ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ
   B) ಮುಂಡರಗಿ ಭೀಮರಾವ್
   C) ಸುರಪುರದ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕ
   D) ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರು
   ಉತ್ತರ: (D) 1857ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಂದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರು ದಂಗೆಯೆದ್ದರು.

4. 1858ರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಣಾಮವೇನು?
   A) ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರಕಿತು
   B) ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಿರೀಟದ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು
   C) ಸತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು
   D) ಬಂಗಾಳದ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು
   ಉತ್ತರ: (B) ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಣಿಯ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು.

5. ಝಾನ್ಸಿ ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ಯಾರು?
   A) ಕಾಲಿನ್ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್
   B) ಜಾನ್ ನಿಕೋಲ್ಸನ್
   C) ಸರ್ ಹ್ಯೂ ರೋಸ್
   D) ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸ್
   ಉತ್ತರ: (C) ಸರ್ ಹ್ಯೂ ರೋಸ್ ಝಾನ್ಸಿ ಮತ್ತು ಗ್ವಾಲಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿ ದಂಗೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದನು.

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ