ಭಾರತದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ – ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಭಾರತವು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಏಕೀಕೃತ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (Integrated Judicial System) ಹೊಂದಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನುಗಳೆರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಪದಾನುಕ್ರಮದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (Supreme Court) ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು (High Courts), ನಂತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಅಧೀನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ.

ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ಸಂವಿಧಾನದ ಸಂರಕ್ಷಕ (Guardian of the Constitution) ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕ (Protector of Fundamental Rights) ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು 1935ರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಕಾಯ್ದೆಯಿಂದ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಚ್ಛೇದಗಳು:

2. ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ – ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆ

ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 28 ಜನವರಿ 1950ರಂದು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಪ್ರಸ್ತುತ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ (Chief Justice of India – CJI) ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು 34 ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ (2019ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ). ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೇವಲ 8 ಆಗಿತ್ತು.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಅರ್ಹತೆಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 124(3)):
- ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು.
- ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ 5 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿರಬೇಕು, ಅಥವಾ
- ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ 10 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವಕೀಲರಾಗಿರಬೇಕು, ಅಥವಾ
- ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ (Distinguished Jurist) ಆಗಿರಬೇಕು.

ವಜಾಗೊಳಿಸುವಿಕೆ (ಅನುಚ್ಛೇದ 124(4)): ಸಾಬೀತಾದ ದುರ್ವರ್ತನೆ (Proved Misbehaviour) ಅಥವಾ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ (Incapacity) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ಎರಡೂ ಸದನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಬಹುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ನಿರ್ಣಯದ ಮೇಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಿಂದ ವಜಾ. ಈವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

3. ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Jurisdiction)

ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ವಿಸ್ತೃತ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:

ಮೂಲ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಅನುಚ್ಛೇದ 131 ಪ್ರಕಾರ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಒಂದು/ಹೆಚ್ಚು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ವಿವಾದಗಳು, ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಧಿಕಾರ.

ವಿಶೇಷ ಅನುಮತಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ (SLP – ಅನುಚ್ಛೇದ 136): ಸೇನಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಅಥವಾ ಟ್ರಿಬ್ಯುನಲ್‌ನ ಯಾವುದೇ ತೀರ್ಪಿನ ವಿರುದ್ಧ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವೇಚನಾ ಅಧಿಕಾರ (Discretionary Power).

4. ರಿಟ್‌ಗಳು (Writs) – ಅನುಚ್ಛೇದ 32 ಮತ್ತು 226

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಅನುಚ್ಛೇದ 32ನ್ನು "ಸಂವಿಧಾನದ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಹೃದಯ" (Heart and Soul of the Constitution) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅನುಚ್ಛೇದ 32ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಜಾರಿಗಾಗಿ ರಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅನುಚ್ಛೇದ 226ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು "ಇತರ ಯಾವುದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ" ರಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬಲ್ಲದು – ಆದ್ದರಿಂದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ರಿಟ್ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ.

ಐದು ರಿಟ್‌ಗಳು:

5. ನ್ಯಾಯಿಕ ಪುನರವಲೋಕನ (Judicial Review) ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಮೊಕದ್ದಮೆ (PIL)

ನ್ಯಾಯಿಕ ಪುನರವಲೋಕನ: ಶಾಸಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಕ್ರಮಗಳ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸಿಂಧುತ್ವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದಿದ್ದರೂ, ಅನುಚ್ಛೇದ 13, 32, 131–136, 143, 226, 246 ಮತ್ತು 372 ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣಗಳು:

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಮೊಕದ್ದಮೆ (PIL): 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಪಿ.ಎನ್. ಭಗವತಿ ಮತ್ತು ವಿ.ಆರ್. ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬಾಧಿತ ಪಕ್ಷವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಬಹುದು. ಎಸ್.ಪಿ. ಗುಪ್ತಾ vs ಯೂನಿಯನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (1981) ಪ್ರಕರಣವು PIL ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.

6. ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು (High Courts) – ಅನುಚ್ಛೇದ 214–231

ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 25 ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 214 ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಿರಬೇಕು, ಆದರೆ ಅನುಚ್ಛೇದ 231 ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಿರಬಹುದು.

ಪ್ರಮುಖ ಅನುಚ್ಛೇದಗಳು:

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ನೇಮಕ (ಅನುಚ್ಛೇದ 217): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಿಂದ ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯ ಸಮಾಲೋಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೇಮಕ.

ನಿವೃತ್ತಿ ವಯಸ್ಸು: 62 ವರ್ಷಗಳು (15ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ 1963ರಿಂದ 60ರಿಂದ 62ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ).

ಅರ್ಹತೆಗಳು:
- ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆ.
- ಭಾರತದಲ್ಲಿ 10 ವರ್ಷ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು, ಅಥವಾ
- ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ 10 ವರ್ಷ ವಕೀಲರಾಗಿರಬೇಕು.

7. ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು NJAC

ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Collegium System): ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ನೇಮಕ ಮತ್ತು ವರ್ಗಾವಣೆಗಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿಲ್ಲ; ಮೂರು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ:

NJAC (National Judicial Appointments Commission): 99ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 2014ರ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ 2015ರಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಇದನ್ನು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ