ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಪ್ರದೇಶಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ, ಭೌಗೋಳಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುವ 'ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು' (Union Territories) ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ 'ಅನುಸೂಚಿತ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು' (Scheduled and Tribal Areas) ಸೇರಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವು ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

KPSC (KAS) ಮತ್ತು UPSC ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು (GNCTD Act), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ 370ನೇ ವಿಧಿ ರದ್ದತಿ, 5ನೇ ಮತ್ತು 6ನೇ ಅನುಸೂಚಿಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತ, ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ (ಹೈದರಾಬಾದ್-ಕರ್ನಾಟಕ) ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 371(J) ವಿಧಿಯ ಕುರಿತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

2. ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

2.1 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (Union Territories)

ಸಂವಿಧಾನದ VIII ನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (Part VIII) ವಿಧಿ 239 ರಿಂದ 241 ರವರೆಗೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತದ ಕುರಿತು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ 'ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್' (Lieutenant Governor) ಅಥವಾ 'ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ' (Administrator) ಮೂಲಕ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 8 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ.

2.2 ಅನುಸೂಚಿತ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು (Scheduled and Tribal Areas)

ಸಂವಿಧಾನದ X ನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (Part X) ವಿಧಿ 244 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
* 5ನೇ ಅನುಸೂಚಿ (5th Schedule): ಅಸ್ಸಾಂ, ಮೇಘಾಲಯ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅನುಸೂಚಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರ ಆಡಳಿತ.
* 6ನೇ ಅನುಸೂಚಿ (6th Schedule): ಅಸ್ಸಾಂ, ಮೇಘಾಲಯ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ (AMTM) ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತ.

2.3 ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ವಿಧಿಗಳು (Article 371 Series)

ಸಂವಿಧಾನದ XXI ನೇ ಭಾಗವು (Part XXI) ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ, ಪರಿವರ್ತನಾ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು (Temporary, Transitional and Special Provisions) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ (ವಿಧಿ 371 ರಿಂದ 371J).

3. ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ

ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಿಗಳು:
| ವಿಧಿ (Article) | ವಿವರಣೆ |
| :--- | :--- |
| 239 | ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತ (ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಮೂಲಕ). |
| 239A | ಪುದುಚೇರಿಗೆ ಶಾಸನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳದ ರಚನೆ. |
| 239AA | ದೆಹಲಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ (National Capital Territory - NCT). |
| 240 | ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರ ಅಧಿಕಾರ. |
| 241 | ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆ. |

ವಿಶೇಷ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ವಿಧಿಗಳು (Article 371 Series):
| ವಿಧಿ | ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜ್ಯ |
| :--- | :--- |
| 371 | ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ |
| 371A | ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ |
| 371B | ಅಸ್ಸಾಂ |
| 371C | ಮಣಿಪುರ |
| 371D & E | ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣ |
| 371F | ಸಿಕ್ಕಿಂ |
| 371G | ಮಿಜೋರಾಂ |
| 371H | ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ |
| 371I | ಗೋವಾ |
| 371J | ಕರ್ನಾಟಕ (ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶ) |

4. ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

4.1 ದೆಹಲಿಯ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ (Delhi's Special Status)

ದೆಹಲಿಗೆ 1991 ರ 69ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ 239AA ಮತ್ತು 239AB ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ದೆಹಲಿಯನ್ನು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ' (National Capital Territory - NCT) ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
* ಶಾಸನಸಭೆ: ದೆಹಲಿಯು 70 ಸದಸ್ಯರ ಶಾಸನಸಭೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ (Public Order), ಪೊಲೀಸ್ (Police) ಮತ್ತು ಭೂಮಿ (Land) ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯ ಇತರ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
* GNCTD ಕಾಯ್ದೆ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು: Government of National Capital Territory of Delhi (GNCTD) Act, 1991 ಅನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ (LG) ಅವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚುನಾಯಿತ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು LG ನಡುವಿನ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆಯ ಕುರಿತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹಲವಾರು ತೀರ್ಪುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ.

4.2 ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಲಡಾಖ್ (J&K and Ladakh)

• 370ನೇ ವಿಧಿ ರದ್ದತಿ: ಆಗಸ್ಟ್ 2019 ರಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರ ಆದೇಶದ ಮೂಲಕ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು (Article 370) ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.
• J&K ಮರುಸಂಘಟನಾ ಕಾಯ್ದೆ 2019: ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31, 2019 ರಂದು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಎರಡು ಹೊಸ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು:
  1. ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ: ಶಾಸನಸಭೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯ ಮಾದರಿ).
  2. ಲಡಾಖ್: ಶಾಸನಸಭೆ ಇಲ್ಲದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (ಚಂಡೀಗಢದ ಮಾದರಿ).

4.3 5ನೇ ಮತ್ತು 6ನೇ ಅನುಸೂಚಿ (5th and 6th Schedules)

• 5ನೇ ಅನುಸೂಚಿ: ಇದು ಭಾರತದ 10 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅನುಸೂಚಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ 'ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿ' (Tribal Advisory Council - TAC) ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ 20 ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ (3/4 ರಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರು ಶಾಸನಸಭೆಯ ST ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿರಬೇಕು).
• 6ನೇ ಅನುಸೂಚಿ: ಅಸ್ಸಾಂ, ಮೇಘಾಲಯ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ ರಾಜ್ಯಗಳ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ 'ಸ್ವಾಯತ್ತ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು' (Autonomous District Councils - ADC) ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಮಂಡಳಿಯು 30 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಶಾಸನಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತವೆ.

5. ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

KPSC ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ 371(J) ವಿಧಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ 'ಹೈದರಾಬಾದ್-ಕರ್ನಾಟಕ' (ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ) ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
* ತಿದ್ದುಪಡಿ: 2012 ರ 98ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ 371(J) ವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.
* ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು: ಬೀದರ್, ಕಲಬುರಗಿ, ಯಾದಗಿರಿ, ರಾಯಚೂರು, ಕೊಪ್ಪಳ, ಬಳ್ಳಾರಿ ಮತ್ತು ಹೊಸದಾಗಿ ರಚನೆಯಾದ ವಿಜಯನಗರ (ಒಟ್ಟು 7 ಜಿಲ್ಲೆಗಳು).
* ಪ್ರಮುಖ ನಿಬಂಧನೆಗಳು:
1. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆ (Kalyana Karnataka Region Development Board - KKRDB).
2. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ.
3. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿ (ಸ್ಥಳೀಯ ವೃಂದ - Local Cadre).
* ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಪಾತ್ರ: ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

6. ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ದೆಹಲಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಿದ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ: 69ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (1991).
• ದೆಹಲಿಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ: 239AA.
• ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಮರುಸಂಘಟನಾ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ದಿನಾಂಕ: ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31, 2019.
• ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಾಸನಸಭೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು: ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ, ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ (3).
• 6ನೇ ಅನುಸೂಚಿಗೆ ಒಳಪಡುವ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಅಸ್ಸಾಂ, ಮೇಘಾಲಯ, ತ್ರಿಪುರ, ಮಿಜೋರಾಂ (AMTM).
• ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡುವ ವಿಧಿ: 371(J).
• 371(J) ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ ತಿದ್ದುಪಡಿ: 98ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (2012).
• ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿ (TAC) ಯನ್ನು 5ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಸ್ವಾಯತ್ತ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು (ADC) 6ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ.
• ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್, ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ (LG) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಚಂಡೀಗಢ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು, ಲಕ್ಷದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಕೇವಲ Administrator ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

7. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

8. ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ