ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆಡಳಿತದ ಜೀವಾಳವಾಗಿದೆ. ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ (UPSC) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ, ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಬಾಂಡ್‌ಗಳ (Electoral Bonds) ರದ್ದತಿ, ಇವಿಎಂ-ವಿವಿಪ್ಯಾಟ್ (EVM-VVPAT) ವಿವಾದಗಳು, ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯ (Anti-defection law) ಅನ್ವಯದಂತಹ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿವೆ. ಈ ಟಿಪ್ಪಣಿಯು ಸಂವಿಧಾನದ 15ನೇ ಭಾಗ (ವಿಧಿ 324-329), ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆಗಳು, ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (Election Commission of India - ECI)

ಇದು ಸಂವಿಧಾನದ 324ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಕಾಯಂ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು, ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಸಭೆಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ, ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದೆ.

ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆಗಳು (Representation of the People Acts - RPA)

ಸಂವಿಧಾನವು ಕೇವಲ ಮೂಲಭೂತ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ್ದು, ಚುನಾವಣೆಯ ವಿವರವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಂಸತ್ತು ರೂಪಿಸಿದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಾಯ್ದೆಗಳು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ:
* ಆರ್‌ಪಿಎ 1950 (RPA 1950): ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಸಿದ್ಧತೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ವಿಂಗಡಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತು/ಶಾಸನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಗಳ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
* ಆರ್‌ಪಿಎ 1951 (RPA 1951): ಚುನಾವಣೆಯ ನೈಜ прав, ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಅನರ್ಹತೆ, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ವಿವಾದಗಳ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.

ಚುನಾವಣಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು (FPTP vs PR)

• ಫಸ್ಟ್ ಪಾಸ್ಟ್ ದ ಪೋಸ್ಟ್ (First Past The Post - FPTP): ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿ. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ ಪಡೆದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ವಿಜೇತನಾಗುತ್ತಾನೆ (ಬಹುಮತದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ).
• ದಾಮಾಷಾ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಏಕಮತ ವರ್ಗಾವಣೆ ಪದ್ಧತಿ (Proportional Representation by Single Transferable Vote - PR-STV): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ, ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ, ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೂ ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಒದಗಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶ.

ಮಾದರಿ ನೀತಿಸಂಹಿತೆ (Model Code of Conduct - MCC)

ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ದಿನದಿಂದ ಫಲಿತಾಂಶ ಪ್ರಕಟವಾಗುವವರೆಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಗುಚ್ಛ. ಇದು ಶಾಸನಬದ್ಧವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ (Not statutory), ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚುನಾವಣೆಗಾಗಿ ಆಯೋಗವು ಇದನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ

ಸಂವಿಧಾನದ 15ನೇ ಭಾಗ: ಚುನಾವಣೆಗಳು (ವಿಧಿ 324 - 329)

ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಇವಿಎಂ ಯಂತ್ರ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ

• ರಚನೆ: ಪ್ರಸ್ತುತ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಬಹು-ಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ (Multi-member body). ಇದು ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ (Chief Election Commissioner - CEC) ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು (Election Commissioners - EC) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 1989ರವರೆಗೆ ಇದು ಏಕ-ಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.
• ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ: ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಇವರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ 6 ವರ್ಷಗಳು ಅಥವಾ 65 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗುವವರೆಗೆ (ಯಾವುದು ಮೊದಲೋ ಅದು).
• ವಜಾಗೊಳಿಸುವಿಕೆ: ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ (Impeachment-like process) ಮೂಲಕವೇ ವಜಾಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಇತರ ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರನ್ನು CEC ಯ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ವಜಾಗೊಳಿಸಬಹುದು.

2. ಕ್ಷೇತ್ರ ವಿಂಗಡಣೆ (Delimitation)

ಸಂವಿಧಾನದ 82ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರತಿ ಜನಗಣತಿಯ ನಂತರ ಲೋಕಸಭಾ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮರುಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಸತ್ತು 'ಕ್ಷೇತ್ರ ವಿಂಗಡಣಾ ಆಯೋಗ ಕಾಯ್ದೆ'ಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
* ಇದುವರೆಗೆ 4 ಬಾರಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ವಿಂಗಡಣಾ ಆಯೋಗಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ: 1952, 1962, 1973, ಮತ್ತು 2002.
* 84ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ (2001) ಯ ಪ್ರಕಾರ, 2026ರ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಮೊದಲ ಜನಗಣತಿಯವರೆಗೆ (ಅಂದರೆ 2031ರವರೆಗೆ) ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆಗಳ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು (1971ರ ಜನಗಣತಿ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ) ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಲಾಗಿದೆ.

3. ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮತಯಂತ್ರ (EVM) ಮತ್ತು ವಿವಿಪ್ಯಾಟ್ (VVPAT)

• EVM (Electronic Voting Machine): ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1982ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ಪರವೂರ್ (Parur) ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. 2004ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಿಂದ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ EVM ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
• VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail): ಮತದಾರ ತಾನು ಚಲಾಯಿಸಿದ ಮತ ಸರಿಯಾದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಹೋಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುದ್ರಿತ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 2013ರಲ್ಲಿ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ನೊಕ್ಸೆನ್ (Noksen) ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. 2019ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ 100% VVPAT ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು.

4. ಪ್ರಮುಖ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳು (Electoral Reforms)

• ಮತದಾನದ ವಯಸ್ಸಿನ ಇಳಿಕೆ: 61ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ (1988) ಯ ಮೂಲಕ ಮತದಾನದ ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸನ್ನು 21 ವರ್ಷಗಳಿಂದ 18 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು (1989 ರಿಂದ ಜಾರಿಗೆ).
• ನೋಟಾ (NOTA - None of the Above): 2013ರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪಿನ ಅನ್ವಯ, ಮತದಾರನಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿರುವ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ 'ನೋಟಾ' ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.
• ಚುನಾವಣಾ ಬಾಂಡ್‌ಗಳ ರದ್ದತಿ (Electoral Bonds Struck Down - 2024): ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಅನಾಮಧೇಯ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು 2018ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದ್ದ 'ಚುನಾವಣಾ ಬಾಂಡ್' ಯೋಜನೆಯನ್ನು, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 ರಲ್ಲಿ ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು. ಇದು ಮತದಾರರ ಮಾಹಿತಿ ತಿಳಿಯುವ ಹಕ್ಕನ್ನು (Right to Information - Art 19(1)(a)) ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿತು.
• ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ (Anti-Defection Law): 52ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ (1985) ಮೂಲಕ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ 10ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯನ್ನು (10th Schedule) ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಪಕ್ಷಾಂತರ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಇದು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರಡಿ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಆಯಾ ಸದನದ ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ (Speaker/Chairman) ಇರುತ್ತದೆ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

• ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕವು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ 28 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು, ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ 12 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಯು 224 ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತು 75 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
• ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ: ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಮತ್ತು ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವಿದೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದೆ.
• ಮಾದರಿ ನೀತಿಸಂಹಿತೆ ಜಾರಿ: ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ 2023ರ ಚುನಾವಣೆ) ಸುವಿಧಾ (Suvidha) ಮತ್ತು ಸಿ-ವಿಜಿಲ್ (c-VIGIL) ಆ್ಯಪ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ನೀತಿಸಂಹಿತೆ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರೇ ನೇರವಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು: ಸುಕುಮಾರ್ ಸೇನ್ (Sukumar Sen).
• ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಏಕೈಕ ಮಹಿಳಾ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರು: ವಿ.ಎಸ್. ರಮಾದೇವಿ (V.S. Ramadevi) (ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಗೆ).
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನವನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜನವರಿ 25 ರಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (1950ರಲ್ಲಿ ECI ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ದಿನ).
• ವಿಧಿ 326 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಒಂದು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕು (Constitutional Right) ಆಗಿದೆ. (ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದನ್ನು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಕ್ಕು ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಇದು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ).
• ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಆಯೋಗವು ಪರಿಷ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ (ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ: ಪ್ರಸ್ತುತ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ₹95 ಲಕ್ಷ, ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ₹40 ಲಕ್ಷ).
• ಎನ್‌ಆರ್‌ಐ (NRI) ಗಳಿಗೆ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು 2011 ರಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅವರು ಖುದ್ದಾಗಿ ಬಂದು ಮತ ಚಲಾಯಿಸಬೇಕು (Proxy voting ಅನುಮತಿಸಿಲ್ಲ).
• ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 6 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿವೆ (ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ - AAP ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದೆ).
• ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ, ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಕನಿಷ್ಠ 2/3 ರಷ್ಟು ಶಾಸಕರು ಬೇರೆ ಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನವಾದರೆ (Merger) ಅದು ಅನರ್ಹತೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ (91ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ 2003).

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ