ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿಬಂಧನೆಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XVIII (18) ರಲ್ಲಿ 352 ರಿಂದ 360 ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿಬಂಧನೆಗಳ (Emergency Provisions) ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ದೇಶದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ, ಏಕತೆ, ಸಮಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಎದುರಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಈ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ (Federal structure) ಭಾರತವು, ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಔಪಚಾರಿಕ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏಕಾತ್ಮಕ (Unitary) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುವುದು ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KAS) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ವಿಧಗಳು, ಅವುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುವ ಆಧಾರಗಳು, 1975 ರ ಆಂತರಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ದುರ್ಬಳಕೆ, 44ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ತರಲಾದ ರಕ್ಷಣೋಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಪ್ರಕರಣದಂತಹ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಭಾವ (ವಿಧಿ 358 ಮತ್ತು 359) ಪರೀಕ್ಷಕರ ನೆಚ್ಚಿನ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (National Emergency - ವಿಧಿ 352)

ಯುದ್ಧ (War), ಬಾಹ್ಯ ಆಕ್ರಮಣ (External aggression) ಅಥವಾ ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆಯ (Armed rebellion) ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ ಅಥವಾ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಭಾಗದ ಭದ್ರತೆಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಉಂಟಾದಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಬಹುದು. 1978 ರ 44ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೊದಲು 'ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆ'ಯ ಬದಲಿಗೆ 'ಆಂತರಿಕ ಅಡಚಣೆ' (Internal disturbance) ಎಂಬ ಪದವಿತ್ತು.

ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (President's Rule - ವಿಧಿ 356)

ಒಂದು ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತವು ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ (Failure of constitutional machinery in states) ಎಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾದಾಗ, ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ವರದಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ವರದಿಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ಆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಹೇರಬಹುದು. ಇದನ್ನು 'ರಾಜ್ಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ' ಅಥವಾ 'ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (Financial Emergency - ವಿಧಿ 360)

ಭಾರತದ ಅಥವಾ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಭಾಗದ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ ಅಥವಾ ಸಾಲದ ಪಾವತಿಗೆ (Financial stability or credit) ಬೆದರಿಕೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾದರೆ, ಅವರು ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಬಹುದು. ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಒಮ್ಮೆಯೂ ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (ವಿಧಿ 352)

ಘೋಷಣೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೋಪಾಯಗಳು:
1975-77ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರವು 'ಆಂತರಿಕ ಅಡಚಣೆ'ಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹೇರಿದ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ದುರ್ಬಳಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು, 1978 ರ 44ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಹಲವು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು.
* ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಲಿಖಿತ ಶಿಫಾರಸು: ಪ್ರಧಾನಿ ನೇತೃತ್ವದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ (ಮಂಡಳಿ) ಲಿಖಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದರೆ ಮಾತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೋಷಿಸಬಹುದು.
* ಸಂಸತ್ತಿನ ಅನುಮೋದನೆ: ಘೋಷಣೆಯಾದ ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ಉಭಯ ಸದನಗಳು 'ವಿಶೇಷ ಬಹುಮತ'ದಿಂದ (Special Majority) ಅನುಮೋದಿಸಬೇಕು.
* ಅವಧಿ ವಿಸ್ತರಣೆ: ಒಮ್ಮೆ ಅನುಮೋದಿಸಿದರೆ 6 ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ 6 ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆದು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾವಧಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು.
* ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ: ಲೋಕಸಭೆಯು 1/10 ಸದಸ್ಯರ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಮಂಡಿಸಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಹುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು.

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮ (ವಿಧಿ 358 ಮತ್ತು 359):
* ವಿಧಿ 358: ಯುದ್ಧ ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯ ಆಕ್ರಮಣದ (ಬಾಹ್ಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೋಷಣೆಯಾದ ತಕ್ಷಣ, ವಿಧಿ 19 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ 6 ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಅಮಾನತುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಘೋಷಿಸಿದಾಗ ವಿಧಿ 19 ಅಮಾನತುಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
* ವಿಧಿ 359: ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆದೇಶದ ಮೂಲಕ ಇತರ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ವಿಧಿ 20 (ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ರಕ್ಷಣೆ) ಮತ್ತು ವಿಧಿ 21 (ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕು) ಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವಂತಿಲ್ಲ (44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ನಿಯಮ).

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗಿನ ಘೋಷಣೆಗಳು:
1. 1962 (ಚೀನಾ ಆಕ್ರಮಣ - 1968 ರವರೆಗೆ)
2. 1971 (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧ - 1977 ರವರೆಗೆ)
3. 1975 (ಆಂತರಿಕ ಅಡಚಣೆ - 1977 ರವರೆಗೆ)

2. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ (ವಿಧಿ 356)

ಘೋಷಣೆಯ ಆಧಾರಗಳು:
* ವಿಧಿ 356: ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಸಂವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ವಿಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ವರದಿ ಅಥವಾ ಇತರೆ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾದಾಗ.
* ವಿಧಿ 365: ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ನೀಡಿದ ಸಂವಿಧಾನಬದ್ಧ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ವಿಫಲವಾದಾಗ.

ಪರಿಣಾಮಗಳು:
ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಸಭೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಬಹುದು. ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪರವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯದ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಪ್ರಕರಣ (1994) - ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು:
ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ದುರ್ಬಳಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು:
1. ವಿಧಿ 356 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಆದೇಶವು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ (Judicial Review) ಒಳಪಡುತ್ತದೆ.
2. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬಹುಮತವಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು 'ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಕಲಾಪದಲ್ಲಿ' (Floor Test) ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು, ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದಲ್ಲ.
3. ಸಂಸತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸುವವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸುವಂತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಬಹುದು.
4. ಜಾತ್ಯತೀತತೆಗೆ (Secularism - ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರಚನೆ) ಧಕ್ಕೆ ತರುವ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ.

3. ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (ವಿಧಿ 360)

ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ತೀವ್ರ ಧಕ್ಕೆಯಾದಾಗ ಇದನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪರಿಣಾಮಗಳು:
* ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ನೌಕರರ (ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್/ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಸೇರಿದಂತೆ) ವೇತನ ಮತ್ತು ಭತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು.
* ರಾಜ್ಯ ಶಾಸನಸಭೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆಗಳನ್ನು (Money Bills) ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲು ಕೇಂದ್ರವು ನಿರ್ದೇಶಿಸಬಹುದು.
* ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1991 ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಎದುರಾದರೂ, ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

1975ರ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

ಕರ್ನಾಟಕದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ (KPSC/KAS) 'ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಪ್ರಕರಣ' ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.
* ಹಿನ್ನೆಲೆ: 1989 ರಲ್ಲಿ ಜನತಾ ದಳದ ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಶಾಸಕರು ಬೆಂಬಲ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಅಂದಿನ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಾದ ಪಿ. ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯ ಅವರ ವರದಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು (ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರ) ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿ ವಿಧಿ 356 ಅನ್ನು ಹೇರಿತು. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮತ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ನೀಡಲಿಲ್ಲ.
* ಇದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದಾಗ, 1994 ರಲ್ಲಿ 9 ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು.
* ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ: ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು 6 ಬಾರಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಹೇರಲಾಗಿದೆ (1971, 1977, 1989, 1990, 2007, 2008). 2007 ರಲ್ಲಿ ಜೆಡಿಎಸ್-ಬಿಜೆಪಿ ಮೈತ್ರಿ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು 2008 ರಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗೂ ಮುನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ 18 ರಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಕಾಯ್ದೆ 1935 ರಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಅಮಾನತುಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಜರ್ಮನಿಯ ವೈಮರ್ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್‌ನ ಲಿಖಿತ ಶಿಫಾರಸು ಕಡ್ಡಾಯವೆಂದು 44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (1978) ಸೇರಿಸಿತು.
• ವಿಧಿ 358 ಕೇವಲ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ, ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಲ್ಲ.
• ವಿಧಿ 359 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿದರೂ ವಿಧಿ 20 ಮತ್ತು 21 ಗಳನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
• ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಗರಿಷ್ಠ 3 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ 1 ವರ್ಷದ ನಂತರ ವಿಸ್ತರಿಸಬೇಕಾದರೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಬೇಕು.
• ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕಂಡ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಣಿಪುರ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್ ಸೇರಿವೆ.
• ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಿಧಿ 356 ಅನ್ನು 1951 ರಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.
• ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಪ್ರಕರಣದ (1994) ತೀರ್ಪಿನ ನಂತರ ವಿಧಿ 356 ರ ದುರ್ಬಳಕೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.
• ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಸಂಸತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಅದು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ (ಮತ್ತೆ ಮರು-ಅನುಮೋದನೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ).
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಲೋಕಸಭೆಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ಒಂದು ಬಾರಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷದಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು (ಉದಾ: 5ನೇ ಲೋಕಸಭೆಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು).
• ಮಿನರ್ವಾ ಮಿಲ್ಸ್ ಪ್ರಕರಣ (1980) ದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 'ಆಂತರಿಕ ಅಡಚಣೆ' ಎಂಬ ಪದದ ಬದಲಿಗೆ 'ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆ' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾವ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು?
   A) 42ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ
   B) 44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ
   C) 73ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ
   D) 86ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ
   ಉತ್ತರ: (B)
   ವಿವರಣೆ: 1975 ರ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ದುರ್ಬಳಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು 1978 ರ 44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

2. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವಂತಿಲ್ಲ?
   A) ವಿಧಿ 14 ಮತ್ತು 15
   B) ವಿಧಿ 19 ಮತ್ತು 20
   C) ವಿಧಿ 20 ಮತ್ತು 21
   D) ವಿಧಿ 21 ಮತ್ತು 22
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: 44ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಧಿ 20 (ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಕ್ಷಣೆ) ಮತ್ತು ವಿಧಿ 21 (ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕು) ಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

3. ರಾಜ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು (ವಿಧಿ 356) ಹೇರುವ ಕುರಿತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಪ್ರಕರಣ ಯಾವುದು?
   A) ಕೇಶವಾನಂದ ಭಾರತಿ ಪ್ರಕರಣ
   B) ಮಿನರ್ವಾ ಮಿಲ್ಸ್ ಪ್ರಕರಣ
   C) ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಪ್ರಕರಣ
   D) ಗೋಲಕನಾಥ್ ಪ್ರಕರಣ
   ಉತ್ತರ: (C)
   ವಿವರಣೆ: 1994 ರ ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಪ್ರಕರಣವು ವಿಧಿ 356 ರ ದುರ್ಬಳಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ಬಹುಮತ ಸಾಬೀತಿಗೆ 'ಫ್ಲೋರ್ ಟೆಸ್ಟ್' ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿತು.

4. ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು (ವಿಧಿ 360) ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ?
   A) ಒಮ್ಮೆ (1991 ರಲ್ಲಿ)
   B) ಎರಡು ಬಾರಿ
   C) ಮೂರು ಬಾರಿ
   D) ಒಮ್ಮೆಯೂ ಇಲ್ಲ
   ಉತ್ತರ: (D)
   ವಿವರಣೆ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಒಮ್ಮೆಯೂ ಆರ್ಥಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. 1991 ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದರೂ ವಿಧಿ 360 ಅನ್ನು ಬಳಸಲಿಲ್ಲ.

5. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು (ವಿಧಿ 352) ಘೋಷಿಸಿದ ನಂತರ, ಸಂಸತ್ತಿನ ಉಭಯ ಸದನಗಳು ಎಷ್ಟು ಸಮಯದೊಳಗೆ ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಬೇಕು?
   A) 1 ತಿಂಗಳು
   B) 2 ತಿಂಗಳು
   C) 3 ತಿಂಗಳು
   D) 6 ತಿಂಗಳು
   ಉತ್ತರ: (A)
   ವಿವರಣೆ: ಘೋಷಣೆಯಾದ ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಸಂಸತ್ತು ವಿಶೇಷ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ ಅನುಮೋದಿಸಬೇಕು (44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೊದಲು ಇದು 2 ತಿಂಗಳಾಗಿತ್ತು).

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ