ಕೇಂದ್ರ-ರಾಜ್ಯ ಸಂಬಂಧಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕೂಟ (Federal) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಒಲವಿನಲ್ಲಿ ಏಕಾತ್ಮಕ (Unitary) ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 11 ಮತ್ತು 12ನೇ ಭಾಗಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಂತಹ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಗಮ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಮನ್ವಯತೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಕೆ.ಸಿ. ವಿಯರ್ (K.C. Wheare) ಅವರು ಭಾರತವನ್ನು 'ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ' (Quasi-Federal) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

KPSC (KAS) ಮತ್ತು UPSC ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇಂದ್ರ-ರಾಜ್ಯ ಸಂಬಂಧಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಶಾಸಕಾಂಗ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಜಿಎಸ್‌ಟಿ (GST) ಪರಿಣಾಮಗಳು, 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸುಗಳು, ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಜಲವಿವಾದಗಳು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾವೇರಿ ಮತ್ತು ಮಹದಾಯಿ) ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿಯಾ ಹಾಗೂ ಪೂಂಚಿ ಆಯೋಗಗಳ ವರದಿಗಳು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುವ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಂಬಂಧಗಳು (Legislative Relations)

ಸಂವಿಧಾನದ 11ನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ 245 ರಿಂದ 255ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. 7ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯು (7th Schedule) ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಪಟ್ಟಿ, ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಮವರ್ತಿ ಪಟ್ಟಿ ಎಂದು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಶೇಷಾಧಿಕಾರವು (Residuary Powers) ಕೇಂದ್ರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ (ವಿಧಿ 248).

ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧಗಳು (Administrative Relations)

ಸಂವಿಧಾನದ 11ನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ 256 ರಿಂದ 263ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯು ಶಾಸಕಾಂಗ ಅಧಿಕಾರಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸೇವೆಗಳು (All India Services) ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಮನ್ವಯತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.

ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಗಳು (Financial Relations)

ಸಂವಿಧಾನದ 12ನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ 268 ರಿಂದ 293ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕ್ರೋಢೀಕರಣ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆ ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ. ಕೇಂದ್ರವು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವು (Finance Commission - ವಿಧಿ 280) ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಅನುದಾನಗಳು (Grants-in-aid) ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು 7ನೇ ಅನುಸೂಚಿ

ಸಂವಿಧಾನದ 7ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮೂರು ಪಟ್ಟಿಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದೆ:
* ಕೇಂದ್ರ ಪಟ್ಟಿ (Union List): ಮೂಲತಃ 97 ವಿಷಯಗಳಿದ್ದವು (ಪ್ರಸ್ತುತ 100). ರಕ್ಷಣೆ, ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಸಂವಹನ ಮುಂತಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ವಿಷಯಗಳು. ಸಂಸತ್ತು ಮಾತ್ರ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸಬಹುದು.
* ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿ (State List): ಮೂಲತಃ 66 ವಿಷಯಗಳಿದ್ದವು (ಪ್ರಸ್ತುತ 61). ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಪೊಲೀಸ್, ಕೃಷಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಇತ್ಯಾದಿ. ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗಗಳು ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
* ಸಮವರ್ತಿ ಪಟ್ಟಿ (Concurrent List): ಮೂಲತಃ 47 ವಿಷಯಗಳಿದ್ದವು (ಪ್ರಸ್ತುತ 52). ಶಿಕ್ಷಣ, ಅರಣ್ಯ, ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದನ ಮುಂತಾದವು. ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳೆರಡೂ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಸಂಘರ್ಷವಾದಾಗ ಕೇಂದ್ರದ ಕಾನೂನು ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಸಾಧಾರಣ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರ:
* ವಿಧಿ 249: ರಾಜ್ಯಸಭೆಯು 2/3 ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೆ.
* ವಿಧಿ 250: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ.
* ವಿಧಿ 252: ರಾಜ್ಯಗಳೇ ಸ್ವತಃ ಕೋರಿದಾಗ.
* ವಿಧಿ 253: ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು.
* ವಿಧಿ 356: ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ.

2. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧಗಳು

ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಣೆಯಾಗದಂತೆ ಸಂವಿಧಾನ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಿದೆ.
* ಕೇಂದ್ರದ ನಿರ್ದೇಶನಗಳು (ವಿಧಿ 256, 257): ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾನೂನುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸಬೇಕು. ಸಂವಹನ ಮಾರ್ಗಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ರೈಲ್ವೆ ಆಸ್ತಿ ರಕ್ಷಣೆ ಕುರಿತು ಕೇಂದ್ರವು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಬಹುದು.
* ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸೇವೆಗಳು (All-India Services - ವಿಧಿ 312): IAS, IPS ಮತ್ತು IFoS ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆ ತರುತ್ತದೆ.

3. ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ

ತೆರಿಗೆಗಳ ಹಂಚಿಕೆ, ಅನುದಾನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಲ ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.
* ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ (Finance Commission): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿ 5 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ (ವಿಧಿ 280).
* 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (N.K. ಸಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ): ಕೇಂದ್ರದ ವಿಭಾಜ್ಯ ತೆರಿಗೆ ಪೂಲ್‌ನಿಂದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಶೇ. 41 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ (ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ 14ನೇ ಆಯೋಗದ ಶೇ. 42 ರಿಂದ 1% ಕಡಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ). ಹಂಚಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ (2011ರ ಗಣತಿ), ವಿಸ್ತೀರ್ಣ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ, ಆದಾಯದ ಅಂತರ, ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ (Demographic Performance) ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
* ಜಿಎಸ್‌ಟಿ (GST) ಪರಿಣಾಮ: 101ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಜಿಎಸ್‌ಟಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು, ಇದು ಆರ್ಥಿಕ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (Fiscal Federalism) ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ವಿಧಿ 279A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಎಸ್‌ಟಿ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು (GST Council) ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

4. ಪ್ರಮುಖ ಆಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಮಂಡಳಿಗಳು

• ಸರ್ಕಾರಿಯಾ ಆಯೋಗ (Sarkaria Commission - 1983): ಆರ್.ಎಸ್. ಸರ್ಕಾರಿಯಾ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ನೇಮಕಾತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಮಾಲೋಚನೆ, ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಮಂಡಳಿ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಮತ್ತು ವಿಧಿ 356ರ (ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ) ವಿರಳ ಬಳಕೆಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು.
• ಪೂಂಚಿ ಆಯೋಗ (Punchhi Commission - 2007): ಮದನ್ ಮೋಹನ್ ಪೂಂಚಿ ನೇತೃತ್ವ. ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಪದಚ್ಯುತಿಗೆ ಮಹಾಭಿಯೋಗದಂತಹ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ, ಸ್ಥಳೀಯತೆ (Localism) ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಭದ್ರತೆ ಕುರಿತು ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.
• ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಮಂಡಳಿ (Inter-State Council): ವಿಧಿ 263ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1990 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಇದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
• ವಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳು (Zonal Councils): ಇವು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮರುಸಂಘಟನೆ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ರಚಿಸಲಾದ ಶಾಸನಬದ್ಧ (Statutory) ಸಂಸ್ಥೆಗಳು. ಗೃಹ ಸಚಿವರು ಇದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

5. ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಜಲವಿವಾದಗಳು (Inter-State Water Disputes)

ವಿಧಿ 262ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ನದಿ ಜಲ ವಿವಾದ ಕಾಯ್ದೆ, 1956 ಅನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಇದರಡಿ ವಿವಿಧ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣಗಳನ್ನು (Tribunals) ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
* ಕಾವೇರಿ ಜಲ ವಿವಾದ: ಕರ್ನಾಟಕ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳ ನಡುವೆ. 1990ರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ರಚನೆ, 2007ರಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪು, 2018ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಜಿಎಸ್‌ಟಿ ಮತ್ತು ವಿತ್ತೀಯ ಒಕ್ಕೂಟತೆ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

• ಕಾವೇರಿ ಮತ್ತು ಮಹದಾಯಿ: ಕರ್ನಾಟಕವು ಕಾವೇರಿ (ತಮಿಳುನಾಡು ಜೊತೆ) ಮತ್ತು ಮಹದಾಯಿ (ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಜೊತೆ) ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ವಿವಾದವೂ (ಆಂಧ್ರ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
• 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮ: 1971ರ ಜನಗಣತಿಯ ಬದಲು 2011ರ ಜನಗಣತಿಯನ್ನು ಮಾನದಂಡವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕರ್ನಾಟಕದಂತಹ ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸಲು 'ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ' (Demographic Performance) ಎಂಬ ಹೊಸ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಆಯೋಗ ಅಳವಡಿಸಿತು.
• ಜಿಎಸ್‌ಟಿ ಪರಿಹಾರ (GST Compensation): ಜಿಎಸ್‌ಟಿ ಜಾರಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಾದ ಆದಾಯ ನಷ್ಟವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡಲು ಕೇಂದ್ರವು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜಿಎಸ್‌ಟಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವೂ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಬರಬೇಕಾದ ಪರಿಹಾರದ ವಿಳಂಬವು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಗೆ ಗ್ರಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಸಂವಿಧಾನದ 11ನೇ ಭಾಗವು ಶಾಸಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು, 12ನೇ ಭಾಗವು ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಶೇಷಾಧಿಕಾರ (Residuary Powers - ವಿಧಿ 248) ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿದ್ದರೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ.
• ವಿಧಿ 249ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯು ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೆ, ಸಂಸತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಗೆ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಹುದು.
• ಶಿಕ್ಷಣ, ಅರಣ್ಯ, ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳನ್ನು 1976ರ 42ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮವರ್ತಿ ಪಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು.
• ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು (Art 263) ಸರ್ಕಾರಿಯಾ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ 1990 ರಲ್ಲಿ ವಿ.ಪಿ. ಸಿಂಗ್ ಸರ್ಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.
• ವಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 6 ವಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳಿವೆ (ಉತ್ತರ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ).
• ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವನ್ನು (Art 280) ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿವ್ವಳ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
• 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ 41% ತೆರಿಗೆ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ.
• ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಜಲವಿವಾದಗಳ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣದ ತೀರ್ಪು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ತೀರ್ಪಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
• ಜಿಎಸ್‌ಟಿ ಮಂಡಳಿಯು (Art 279A) ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
• ವಿಧಿ 312ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರ ರಾಜ್ಯಸಭೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ.
• ಪೂಂಚಿ ಆಯೋಗವು 2007 ರಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು, 2010 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವರದಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತು.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಸಂಸತ್ತು ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸಲು ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ ಯಾವುದು?
   A) ವಿಧಿ 248
   B) ವಿಧಿ 249
   C) ವಿಧಿ 252
   D) ವಿಧಿ 253
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿಧಿ 249ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯು 2/3 ಬಹುಮತದಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ ಸಂಸತ್ತು ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸಬಹುದು).

2. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಆಯೋಗವು ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ (Inter-State Council) ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು?
   A) ಪೂಂಚಿ ಆಯೋಗ
   B) ರಾಜಮನ್ನಾರ್ ಸಮಿತಿ
   C) ಸರ್ಕಾರಿಯಾ ಆಯೋಗ
   D) ವೆಂಕಟಾಚಲಯ್ಯ ಆಯೋಗ
   ಉತ್ತರ: (C) (ಸರ್ಕಾರಿಯಾ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ 1990 ರಲ್ಲಿ ವಿಧಿ 263ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು).

3. ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಶೇಷಾಧಿಕಾರಗಳನ್ನು (Residuary Powers) ಯಾರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ?
   A) ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗಗಳಿಗೆ
   B) ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ
   C) ಕೇಂದ್ರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ
   D) ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿಧಿ 248ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 7ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಯಾವುದೇ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಮಾಡುವ ಶೇಷಾಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ).

4. 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವು ಕೇಂದ್ರದ ವಿಭಾಜ್ಯ ತೆರಿಗೆ ಪೂಲ್‌ನಿಂದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಶೇಕಡಾವಾರು ಪಾಲನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ?
   A) 42%
   B) 41%
   C) 32%
   D) 39%
   ಉತ್ತರ: (B) (14ನೇ ಆಯೋಗವು 42% ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತ್ತು, ಆದರೆ ಜಮ್ಮು ಕಾಶ್ಮೀರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾದ ಕಾರಣ 15ನೇ ಆಯೋಗವು ಅದನ್ನು 41% ಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಿದೆ).

5. ವಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳ (Zonal Councils) ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಯಾರು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ?
   A) ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ
   B) ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ
   C) ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವರು
   D) ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಲಯ ಮಂಡಳಿಗಳು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವರು ಇವುಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ).

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ