ಶಾಸನ ರಚನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ — ಮಸೂದೆ, ಬಜೆಟ್, ಸಮಿತಿಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತೀಯ ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಸಕಾಂಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು, ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸುವುದು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಬಜೆಟ್ ಮೂಲಕ ಅನುಮೋದಿಸುವುದು. ಶಾಸನ ರಚನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು (Legislative Procedure) ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ಮಸೂದೆಯು ಕಾಯ್ದೆಯಾಗಲು ಹಲವಾರು ಹಂತಗಳನ್ನು ದಾಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೆಪಿಎಸ್‌ಸಿ (KPSC), ಕೆಎಎಸ್ (KAS) ಮತ್ತು ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ (UPSC) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವಿಷಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆ (Money Bill), ಬಜೆಟ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಧಿಗಳು, ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಗಳ (Parliamentary Committees) ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ, ಹಾಗೂ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಲಾಪಗಳ (ಶೂನ್ಯ ವೇಳೆ, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ವೇಳೆ) ಬಗ್ಗೆ ನೇರ ಅಥವಾ ಅನ್ವಯಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅರಿವು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಮುಖ್ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು

ಮಸೂದೆಗಳು (Bills)

ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕಾನೂನನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅಥವಾ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕಾನೂನನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು 'ಮಸೂದೆ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮಸೂದೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಸೂದೆ, ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆ (Money Bill), ವಿತ್ತೀಯ ಮಸೂದೆ (Financial Bill) ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಸೂದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಬಜೆಟ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Budget Process)

ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ 'ಬಜೆಟ್' ಎಂಬ ಪದದ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ 112ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ಇದನ್ನು 'ವಾರ್ಷಿಕ ಹಣಕಾಸು ವಿವರಣೆ' (Annual Financial Statement) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮುಂಬರುವ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದ ಸರ್ಕಾರದ ಅಂದಾಜು ಆದಾಯ ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಬಜೆಟ್ ಅಂಗೀಕಾರವು ಆರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಗಳು (Parliamentary Committees)

ಸಂಸತ್ತಿನ ಕೆಲಸದೊತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಆಳವಾದ ಪರಿಶೀಲನೆ ನಡೆಸಲು ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿಗಳು (Standing Committees) ಮತ್ತು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಮಿತಿಗಳು (Ad-hoc Committees) ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಸಮಿತಿ, ಅಂದಾಜು ಸಮಿತಿಗಳು ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಂಸದೀಯ ಕಲಾಪಗಳು (Parliamentary Motions)

ಸಂಸತ್ತಿನ ದೈನಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಲು ವಿವಿಧ ನಿರ್ಣಯಗಳು ಮತ್ತು ವೇಳೆಗಳನ್ನು (ಉದಾ: ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ವೇಳೆ, ಶೂನ್ಯ ವೇಳೆ, ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯ) ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ

ಕೋಷ್ಟಕ 1: ಮಸೂದೆಗಳ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಧಿಗಳು

ಕೋಷ್ಟಕ 2: ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಗಳು

ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ

ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

1. ಶಾಸನ ರಚನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಮಸೂದೆಗಳ ಹಂತಗಳು

ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಸೂದೆಯು ಕಾಯ್ದೆಯಾಗಲು ಪ್ರತಿ ಸದನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಾಚನಗಳನ್ನು (Readings) ಹಾದುಹೋಗಬೇಕು:
* ಮೊದಲನೇ ವಾಚನ (First Reading): ಮಸೂದೆಯ ಮಂಡನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಗೆಜೆಟ್ ಪ್ರಕಟಣೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
* ಎರಡನೇ ವಾಚನ (Second Reading): ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಂತ. ಮಸೂದೆಯ ಮೇಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚರ್ಚೆ, ಸಮಿತಿ ಹಂತ (Committee Stage) ಮತ್ತು ಪರಿಗಣನಾ ಹಂತಗಳನ್ನು (Consideration Stage) ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಸೂದೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಖಂಡವನ್ನು (Clause by clause) ಚರ್ಚಿಸಿ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ತರಬಹುದು.
* ಮೂರನೇ ವಾಚನ (Third Reading): ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ ಅಥವಾ ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಕೆ ಎಂಬ ಅಂತಿಮ ಚರ್ಚೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.
* ಜಂಟಿ ಅಧಿವೇಶನ (Joint Sitting - Art 108): ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಸೂದೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎರಡು ಸದನಗಳ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಂಟಾದಾಗ (Deadlock), ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಜಂಟಿ ಅಧಿವೇಶನವನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಲೋಕಸಭಾ ಸ್ಪೀಕರ್ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

2. ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆ (Money Bill - Art 110)

110ನೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು (ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸುವಿಕೆ, ರದ್ದತಿ, ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮನಿ ಬಿಲ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಯಾವುದೇ ಮಸೂದೆ ಮನಿ ಬಿಲ್ ಹೌದೇ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲವೇ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರ ಲೋಕಸಭಾ ಸ್ಪೀಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.
* ಇದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಂಡಿಸಬೇಕು.
* ರಾಜ್ಯಸಭೆಗೆ ಈ ಮಸೂದೆಯ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದು ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಕೇವಲ 14 ದಿನಗಳವರೆಗೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಬಹುದು. ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಹುದೇ ಹೊರತು, ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.

3. ಬಜೆಟ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Budget Process - Art 112)

ಬಜೆಟ್ ಅಂಗೀಕಾರವು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:
1. ಬಜೆಟ್ ಮಂಡನೆ: ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
2. ಸಾಮಾನ್ಯ ಚರ್ಚೆ: ಬಜೆಟ್ ಮಂಡನೆಯಾದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
3. ಇಲಾಖಾ ಸಮಿತಿಗಳಿಂದ ಪರಿಶೀಲನೆ: ಸಂಸತ್ತು 3-4 ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಮುಂದೂಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಈ ವೇಳೆ 24 DRSC ಗಳು ಅನುದಾನದ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು (Demands for Grants) ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತವೆ.
4. ಅನುದಾನದ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮತದಾನ: ಇದು ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಕಡಿತ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು (Cut Motions) ಮಂಡಿಸಬಹುದು:
* ನೀತಿ ಕಡಿತ (Policy Cut): ಬೇಡಿಕೆಯ ಮೊತ್ತವನ್ನು 1 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಇಳಿಸುವುದು.
* ಆರ್ಥಿಕ ಕಡಿತ (Economy Cut): ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುವುದು.
* ಸಾಂಕೇತಿಕ ಕಡಿತ (Token Cut): ಬೇಡಿಕೆಯ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ 100 ರೂ. ಕಡಿತಗೊಳಿಸುವುದು.
5. ವಿನಿಯೋಗ ಮಸೂದೆ (Appropriation Bill - Art 114): ಸಂಚಿತ ನಿಧಿಯಿಂದ (Consolidated Fund of India) ಹಣವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲು ಈ ಮಸೂದೆಯ ಅಂಗೀಕಾರ ಕಡ್ಡಾಯ.
6. ಹಣಕಾಸು ಕಾಯ್ದೆ (Finance Bill): ಸರ್ಕಾರದ ಆದಾಯ ಅಥವಾ ತೆರಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಲೇಖಾನುದಾನ (Vote on Account - Art 116): ಬಜೆಟ್ ಅಂಗೀಕಾರವಾಗುವವರೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ದೈನಂದಿನ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಭರಿಸಲು ಒಟ್ಟು ಬಜೆಟ್‌ನ 1/6 ರಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಮುಂಗಡವಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

4. ಸಂಸದೀಯ ಕಲಾಪಗಳು (Parliamentary Motions and Hours)

• ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ವೇಳೆ (Question Hour): ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಲಾಪದ ಮೊದಲ ಗಂಟೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಚುಕ್ಕೆ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (Starred - ಬಾಯಿಮಾತಿನ ಉತ್ತರ, ಉಪಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ) ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕೆ ರಹಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (Unstarred - ಲಿಖಿತ ಉತ್ತರ, ಉಪಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ) ಇರುತ್ತವೆ.
• ಶೂನ್ಯ ವೇಳೆ (Zero Hour): ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆವಿಷ್ಕಾರ (1962 ರಿಂದ). ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ವೇಳೆಯ ನಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರು ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬಹುದು.
• ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯ (No-confidence Motion): 75ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳವು ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ಮಂಡಿಸಬಹುದು. ಮಂಡಿಸಲು ಕನಿಷ್ಠ 50 ಸದಸ್ಯರ ಬೆಂಬಲ ಬೇಕು. ಇದು ಅಂಗೀಕಾರವಾದರೆ ಸರ್ಕಾರ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಬೇಕು.
• ಮುಂದೂಡಿಕೆ ನಿರ್ಣಯ (Adjournment Motion): ತುರ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಲು ಸದನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಲಾಪಗಳನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಲು ಮಂಡಿಸುವ ನಿರ್ಣಯ.

5. ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಗಳು (Ordinances - Art 123)

ಸಂಸತ್ತಿನ ಎರಡೂ ಸದನಗಳು ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಸದನ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ತುರ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು 123ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬಹುದು. ಇದು ಸಂಸತ್ತು ಮಾಡಿದ ಕಾಯ್ದೆಯಷ್ಟೇ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮರುಸೇರಿದ 6 ವಾರಗಳ ಒಳಗೆ ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಬೇಕು. ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ಜೀವಿತಾವಧಿ 6 ತಿಂಗಳು ಮತ್ತು 6 ವಾರಗಳು.

ಭಾರತ / ಕರ್ನಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿ

ಲೋಕಸಭಾ ಸಭಾಂಗಣ (ಚಿತ್ರ: Wikimedia Commons)

ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗದ (ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತು) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಹುತೇಕ ಸಂಸತ್ತಿನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತವೆ.
* ರಾಜ್ಯ ಬಜೆಟ್: ಸಂವಿಧಾನದ 202ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ರಾಜ್ಯದ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಣಕಾಸು ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಶಾಸಕಾಂಗದ ಮುಂದೆ ಮಂಡಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
* ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರ: ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತು ಮನಿ ಬಿಲ್ ಅನ್ನು ಕೇವಲ 14 ದಿನಗಳವರೆಗೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಸೂದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಪರಿಷತ್ತು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಗರಿಷ್ಠ 3 ತಿಂಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ 1 ತಿಂಗಳು (ಒಟ್ಟು 4 ತಿಂಗಳು) ಮಾತ್ರ ತಡೆಹಿಡಿಯಬಹುದು. ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಂಟಿ ಅಧಿವೇಶನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.
* ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ: ವಿಧಿ 213 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸಬಹುದು.
* ಮಸೂದೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ: ವಿಧಿ 200 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಮಸೂದೆಗೆ ಅಂಕಿತ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ವಿಧಿ 201 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪರಿಗಣನೆಗೆ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಬಹುದು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆಯನ್ನು (Money Bill) ಸಂವಿಧಾನದ 110ನೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಮಸೂದೆಯೊಂದು ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆಯೇ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲವೇ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರ ಲೋಕಸಭಾ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗೆ ಸೇರಿದೆ.
• ಜಂಟಿ ಅಧಿವೇಶನವನ್ನು (Art 108) ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಲೋಕಸಭಾ ಸ್ಪೀಕರ್ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
• ಬಜೆಟ್ ಅನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ 'ವಾರ್ಷಿಕ ಹಣಕಾಸು ವಿವರಣೆ' (Art 112) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.
• ಸಂಚಿತ ನಿಧಿಯಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲು ವಿನಿಯೋಗ ಮಸೂದೆ (Appropriation Bill - Art 114) ಕಡ್ಡಾಯ.
• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಸಮಿತಿಯು (PAC) 22 ಸದಸ್ಯರನ್ನು (15 LS + 7 RS) ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿಎಜಿ (CAG) ವರದಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ.
• ಅಂದಾಜು ಸಮಿತಿಯು (Estimates Committee) ಸಂಸತ್ತಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಮಿತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಎಲ್ಲಾ 30 ಸದಸ್ಯರು ಲೋಕಸಭೆಯಿಂದಲೇ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ.
• ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸಲು ಕನಿಷ್ಠ 50 ಲೋಕಸಭಾ ಸದಸ್ಯರ ಬೆಂಬಲ ಅಗತ್ಯ.
• ಶೂನ್ಯ ವೇಳೆ (Zero Hour) ಭಾರತೀಯ ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ.
• ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ವಿಧಿ 123 ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಪಾಲರದ್ದು ವಿಧಿ 213.
• ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ಅವಧಿ 6 ತಿಂಗಳು ಮತ್ತು 6 ವಾರಗಳು.
• ಲೇಖಾನುದಾನ (Vote on Account - Art 116) ಮುಂಗಡ ಅನುದಾನವಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 2 ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQ)

1. ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವ ವಿಧಿಯು 'ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆ'ಯನ್ನು (Money Bill) ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ?
   A) ವಿಧಿ 108
   B) ವಿಧಿ 110
   C) ವಿಧಿ 112
   D) ವಿಧಿ 117
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: 110ನೇ ವಿಧಿಯು ಮನಿ ಬಿಲ್ ಅನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ, 112 ಬಜೆಟ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತು 108 ಜಂಟಿ ಅಧಿವೇಶನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.)

2. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಸಮಿತಿಯ (PAC) ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟು?
   A) 30
   B) 15
   C) 22
   D) 25
   ಉತ್ತರ: (C) (ವಿವರಣೆ: PAC ಒಟ್ಟು 22 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 15 ಮಂದಿ ಲೋಕಸಭೆಯಿಂದ ಮತ್ತು 7 ಮಂದಿ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ.)

3. ಸಂಸತ್ತಿನ ಜಂಟಿ ಅಧಿವೇಶನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಯಾರು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ?
   A) ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು
   B) ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು
   C) ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ
   D) ಲೋಕಸಭಾ ಸ್ಪೀಕರ್
   ಉತ್ತರ: (D) (ವಿವರಣೆ: ಜಂಟಿ ಅಧಿವೇಶನವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಲೋಕಸಭಾ ಸ್ಪೀಕರ್ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.)

4. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ (Ordinance) ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಯಾವ ವಿಧಿಯಡಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ?
   A) ವಿಧಿ 123
   B) ವಿಧಿ 213
   C) ವಿಧಿ 143
   D) ವಿಧಿ 72
   ಉತ್ತರ: (A) (ವಿವರಣೆ: ವಿಧಿ 123 ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿ 213 ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ.)

5. 'ಲೇಖಾನುದಾನ' (Vote on Account) ಎಂದರೆ ಏನು?
   A) ಬಜೆಟ್ ಮೇಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚರ್ಚೆ
   B) ಬಜೆಟ್ ಅಂಗೀಕಾರವಾಗುವವರೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ವೆಚ್ಚಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡುವ ಮುಂಗಡ ಅನುದಾನ
   C) ತೆರಿಗೆ ಕಡಿತ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ
   D) ಸಿಎಜಿ ವರದಿಯ ಮೇಲಿನ ಮತದಾನ
   ಉತ್ತರ: (B) (ವಿವರಣೆ: 116ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ಹೊಸ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಜೆಟ್ ಅಂಗೀಕಾರವಾಗುವ ಮುನ್ನದ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಭರಿಸಲು ನೀಡುವ ಮುಂಗಡ ಹಣ ಇದಾಗಿದೆ.)

ತ್ವರಿತ ಪುನರಾವಲೋಕನ