ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ – ರಾಜ್ಯಪಾಲ, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗ

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು

ಭಾರತವು ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ VI (ಅನುಚ್ಛೇದ 152 ರಿಂದ 237) ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇದು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ (ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಚ್ಛೇದ 370 ಇತ್ತು – ಈಗ 2019ರಲ್ಲಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ).

ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ರಚನೆಯು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತದೆ – ಸಂಸದೀಯ ಮಾದರಿ, ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸರ್ಕಾರ, ದ್ವಿಸಭಾ ಶಾಸಕಾಂಗ (ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ) ಇತ್ಯಾದಿ.

ಭಾಗ VIನ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು:

2. ರಾಜ್ಯಪಾಲ (Governor) – ಅನುಚ್ಛೇದ 153–162

ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ರಾಜ್ಯದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ (Constitutional Head) ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಂತೆ, ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಯೂ (Agent of the Centre) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಗಮನಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ನೇಮಕ ಮತ್ತು ಅರ್ಹತೆಗಳು:

ಅರ್ಹತೆಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 157–158):
- ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆ.
- 35 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿರಬೇಕು.
- ಸಂಸತ್ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರಬಾರದು.
- ಯಾವುದೇ ಲಾಭದಾಯಕ ಹುದ್ದೆ ಹೊಂದಿರಬಾರದು.

ಎರಡು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು (ಅಲಿಖಿತ):
- ಅವರು ಸಂಬಂಧಿತ ರಾಜ್ಯದ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿರಬಾರದು (ಹೊರಗಿನವರಾಗಿರಬೇಕು).
- ನೇಮಕದ ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಸಮಾಲೋಚಿಸಬೇಕು.

3. ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು

1. ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Executive Powers):
- ಅನುಚ್ಛೇದ 154: ರಾಜ್ಯದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಲ್ಲಿ ನಿಹಿತ.
- ಅನುಚ್ಛೇದ 164: ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ ಜನರಲ್ (ಅನುಚ್ಛೇದ 165), ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ, ರಾಜ್ಯ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

2. ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Legislative Powers):
- ಅನುಚ್ಛೇದ 174: ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗವನ್ನು ಕರೆಯುವುದು, ಮುಂದೂಡುವುದು ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಜಿಸುವುದು.
- ಅನುಚ್ಛೇದ 176: ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಭಾಷಣ.
- ಅನುಚ್ಛೇದ 200: ಮಸೂದೆಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ, ತಡೆಹಿಡಿಯುವಿಕೆ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಮೀಸಲಿಡುವಿಕೆ.
- ಅನುಚ್ಛೇದ 213: ಶಾಸಕಾಂಗ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ.

3. ಆರ್ಥಿಕ ಅಧಿಕಾರಗಳು:
- ಅನುಚ್ಛೇದ 202: ವಾರ್ಷಿಕ ಬಜೆಟ್ ಮಂಡನೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.
- ಅನುಚ್ಛೇದ 207: ಹಣಕಾಸಿನ ಮಸೂದೆಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ.
- ಆಕಸ್ಮಿಕ ನಿಧಿಗಳಿಂದ (Contingency Fund) ಮುಂಗಡಗಳನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

4. ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರಗಳು:
- ಅನುಚ್ಛೇದ 161: ಕ್ಷಮಾಪಣೆ, ಶಿಕ್ಷೆ ಕಡಿತ, ಶಿಕ್ಷೆಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆ ರದ್ದತಿ ಅಧಿಕಾರ. (ಆದರೆ ಸೇನಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಶಿಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮರಣದಂಡನೆಯ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಇಲ್ಲ – ಇವು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಷ್ಟೇ).

5. ವಿವೇಚನಾ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Discretionary Powers):
- ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯ ನೇಮಕ – ಸ್ಪಷ್ಟ ಬಹುಮತ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ.
- ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳದ ವಜಾಗೊಳಿಸುವಿಕೆ.
- ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗದ ವಿಸರ್ಜನೆ.
- ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗೆ ವರದಿ.

4. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ (Chief Minister) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳ – ಅನುಚ್ಛೇದ 163–164

ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಜವಾದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ. ಅನುಚ್ಛೇದ 163 ಪ್ರಕಾರ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ನೇತೃತ್ವದ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳವು ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ನೇಮಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣ:

ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 167):
- ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವುದು.
- ಶಾಸಕಾಂಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರುವುದು.
- ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಕೇಳಿದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವುದು.

ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳದ ಗಾತ್ರ (91ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ, 2003): ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯು ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯ 15%ನ್ನು ಮೀರಬಾರದು ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ 12 ಇರಬೇಕು.

ಸಾಮೂಹಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ (ಅನುಚ್ಛೇದ 164(2)): ಮಂತ್ರಿಮಂಡಳವು ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

5. ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗ (State Legislature) – ಅನುಚ್ಛೇದ 168–212

ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಾಸಕಾಂಗವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಮತ್ತು ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಸದನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಸದನಗಳ ವಿಂಗಡಣೆ:

ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳು (6): ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ.

ವಿಧಾನಸಭೆ (Vidhan Sabha):

ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ (Vidhan Parishad):

ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಯೋಜನೆ:
- 1/3 ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಚುನಾಯಿತರು.
- 1/12 ಶಿಕ್ಷಕರಿಂದ ಚುನಾಯಿತರು.
- 1/12 ಪದವೀಧರರಿಂದ ಚುನಾಯಿತರು.
- 1/3 ವಿಧಾನಸಭೆಯಿಂದ ಚುನಾಯಿತರು.
- 1/6 ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಂದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತರು.

ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ ರಚನೆ/ರದ್ದತಿ (ಅನುಚ್ಛೇದ 169): ವಿಧಾನಸಭೆಯು ವಿಶೇಷ ಬಹುಮತದಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಸಂಸತ್ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬೇಕು.

6. ಅನುಚ್ಛೇದ 200 ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ (ಅನುಚ್ಛೇದ 213)

ಅನುಚ್ಛೇದ 200 – ಮಸೂದೆಗಳ ವಿಷಯ: ಶಾಸಕಾಂಗವು ಪಾಸ್ ಮಾಡಿದ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ಅವರು:
1. ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಬಹುದು.
2. ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಬಹುದು.
3. ಪುನಃ ಪರಿಗಣನೆಗಾಗಿ ಶಾಸಕಾಂಗಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬಹುದು (ಹಣಕಾಸಿನ ಮಸೂದೆ ಹೊರತು).
4. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಮೀಸಲಿಡಬಹುದು.

ಅನುಚ್ಛೇದ 213 – ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ (Ordinance): ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗದ ಅಧಿವೇಶನ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬಹುದು. ಈ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯು ಶಾಸಕಾಂಗದ ಪುನರಾರಂಭದ 6 ವಾರಗಳೊಳಗೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

7. ರಾಜ್ಯದ ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ ಜನರಲ್ (Advocate General) – ಅನುಚ್ಛೇದ 165

ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ ಜನರಲ್ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಕಾನೂನು ಸಲಹೆಗಾರ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಾಗುವ ಅರ್ಹತೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿರಬೇಕು.

ವಿಶೇಷಾಧಿಕಾರಗಳು: ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗದ ಎರಡೂ ಸದನಗಳ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲಾಗದು.

8. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ