ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ – 73ನೇ ಮತ್ತು 74ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ಕಾರ (Rural Local Self-Government) ಆಗಿದೆ. "ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್" ಪದವನ್ನು ಮೊದಲು ಬಳಸಿದವರು ಪಂಡಿತ್ ಜವಾಹರ್ ಲಾಲ್ ನೆಹರೂ. ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರ "ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್" ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೇ ಇದರ ಆಧಾರ.

ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಆಧಾರ:
- ಅನುಚ್ಛೇದ 40 (ರಾಜ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು – DPSP): ರಾಜ್ಯವು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ಕಾರದ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಬೇಕು.
- 73ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1992 – ಗ್ರಾಮೀಣ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಸಮಿತಿಗಳು:

ಮೊದಲ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಪ್ರಾರಂಭ: ರಾಜಸ್ಥಾನದ ನಾಗೌರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 2 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1959ರಂದು (ಪಂಡಿತ್ ನೆಹರೂ ಅವರಿಂದ ಉದ್ಘಾಟನೆ). ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶವು ಎರಡನೇ ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

2. 73ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1992

73ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಿತು. ಇದು 24 ಏಪ್ರಿಲ್ 1993ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಏಪ್ರಿಲ್ 24ನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ದಿನವನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಗಳು:
- ಭಾಗ IX ಸೇರ್ಪಡೆ (ಅನುಚ್ಛೇದ 243 ರಿಂದ 243-O).
- 11ನೇ ಅನುಸೂಚಿ ಸೇರ್ಪಡೆ – 29 ವಿಷಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ.

ಅನುಚ್ಛೇದಗಳ ವಿಷಯ (Part IX):

3. ಮೂರು ಹಂತದ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

73ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಪ್ರಕಾರ 20 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತದ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ:

ಗ್ರಾಮ ಸಭಾ (Gram Sabha) – ಅನುಚ್ಛೇದ 243A: ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ನೋಂದಾಯಿತ ಮತದಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಭೆ. ಇದು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್‌ನ ಆಧಾರ ಸ್ತಂಭ ಮತ್ತು ನೇರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರತೀಕ.

ಚುನಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ (ಅನುಚ್ಛೇದ 243E):
- ಎಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ 5 ವರ್ಷ.
- ವಿಸರ್ಜನೆಯಾದ 6 ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸಬೇಕು.

ಮೀಸಲಾತಿ (ಅನುಚ್ಛೇದ 243D):
- ಎಸ್ಸಿ/ಎಸ್ಟಿಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾನಗಳ ಮೀಸಲಾತಿ.
- ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳ 1/3ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲು (ಎಸ್ಸಿ/ಎಸ್ಟಿ ಮೀಸಲು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ 1/3 ಸೇರಿ).
- ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಮೀಸಲಾತಿ.
- ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿ 50%ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸದಸ್ಯರ ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸು: 21 ವರ್ಷಗಳು.

4. ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು 11ನೇ ಅನುಸೂಚಿ

ಅನುಚ್ಛೇದ 243G ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗವು ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳು 11ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿನ 29 ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.

11ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಪ್ರಮುಖ 29 ವಿಷಯಗಳು (ಆಯ್ದವು):

5. 74ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1992 – ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

74ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಿತು. ಇದು 1 ಜೂನ್ 1993ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು.

ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಗಳು:
- ಭಾಗ IXA ಸೇರ್ಪಡೆ (ಅನುಚ್ಛೇದ 243P ರಿಂದ 243ZG).
- 12ನೇ ಅನುಸೂಚಿ ಸೇರ್ಪಡೆ – 18 ವಿಷಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ.

ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿಧಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 243Q):

12ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು: ನಗರ ಯೋಜನೆ, ನೀರು ಪೂರೈಕೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಘನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ನಗರ ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

ವಾರ್ಡ್ ಸಮಿತಿ (Ward Committee) – ಅನುಚ್ಛೇದ 243S: 3 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ಪುರಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯ.

6. ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ

ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (State Election Commission) – ಅನುಚ್ಛೇದ 243K ಮತ್ತು 243ZA:
- ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಸಭೆಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸಲು ಸ್ಥಾಪಿತ.
- ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ವಜಾಗೊಳಿಸಬಹುದು.

ರಾಜ್ಯ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ (State Finance Commission) – ಅನುಚ್ಛೇದ 243I ಮತ್ತು 243Y:
- ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಂದ ಪ್ರತಿ 5 ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್/ನಗರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವೆ ಆದಾಯ ಹಂಚಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ.

7. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್

ಕರ್ನಾಟಕವು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯ. 1983ರಲ್ಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ ಸರ್ಕಾರವು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಪರ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು (ನಜೀರ್ ಸಾಬ್ ಸಮಿತಿ ಶಿಫಾರಸಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ).

ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಯ್ದೆ: ಕರ್ನಾಟಕ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಕಾಯ್ದೆ, 1993.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೂರು ಹಂತಗಳು:

ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳು:
- ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 50% ಸ್ಥಾನ ಮೀಸಲಾತಿ.
- ಎಸ್ಸಿ/ಎಸ್ಟಿ ಮತ್ತು ಒಬಿಸಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮೀಸಲಾತಿ.
- ಗ್ರಾಮ ಸಭಾಗಳಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ 2 ಬಾರಿ ನಡೆಸಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮ.
- ಬಾಪೂಜಿ ಸೇವಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು – ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸೇವಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು.

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ: ಸುಮಾರು 6,000+ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು, 226 ತಾಲೂಕು ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಮತ್ತು 31 ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳಿವೆ (ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬದಲಾಗಬಹುದು).

8. ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆದಾಯ ಮೂಲಗಳು

ಪಂಚಾಯತ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಹಣಕಾಸಿನ ಮೂಲಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ/ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಅನುದಾನಗಳೂ ಸಿಗುತ್ತವೆ.

ಆದಾಯ ಮೂಲಗಳು:

PESA ಕಾಯ್ದೆ 1996 (Panchayats Extension to Scheduled Areas Act): 5ನೇ ಅನುಸೂಚಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಅನ್ವಯಿಸಲು ವಿಶೇಷ ಕಾಯ್ದೆ. 10 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರಿ.

9. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ