ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು – ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ, UPSC, CAG, ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ ಮತ್ತು AG

Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ

1. ಪರಿಚಯ – ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಎಂದರೇನು?

ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನದಿಂದಲೇ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (Constitutional Bodies) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ:

2. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (Election Commission of India) – ಅನುಚ್ಛೇದ 324

ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 25 ಜನವರಿ 1950ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನವರಿ 25ನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆ:

ಪ್ರಥಮ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು: ಸುಕುಮಾರ ಸೇನ್ (1950–1958).

ಕಾರ್ಯಗಳು:
- ಸಂಸತ್, ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಣೆ.
- ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿ ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ.
- ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆ ಹಂಚಿಕೆ.
- ಆದರ್ಶ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ (Model Code of Conduct) ಜಾರಿ.
- ಚುನಾವಣಾ ವಿವಾದಗಳ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಚಾರಣೆ.

ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಗಳು:
- 1989ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು; 1990ರಲ್ಲಿ ಹಿಂತೆಗೆಯಲಾಗಿ 1993ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.
- ಪ್ರಸ್ತುತ CEC ಮತ್ತು ECs ವೇತನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ.
- CEC ಮತ್ತು ECs ಸಮಾನ ಮತಾಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

3. ಒಕ್ಕೂಟ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗ (UPSC) – ಅನುಚ್ಛೇದ 315–323

UPSC ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಉನ್ನತ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆ:

ವಜಾಗೊಳಿಸುವಿಕೆ (ಅನುಚ್ಛೇದ 317): ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ವಿಚಾರಣೆಯ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಿಂದ.

ಕಾರ್ಯಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 320):
- ಅಖಿಲ ಭಾರತೀಯ ಸೇವೆಗಳು (IAS, IPS, IFS) ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು.
- ನೇಮಕಾತಿ ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ.
- ವರ್ಗಾವಣೆ, ಬಡ್ತಿ, ಶಿಸ್ತು ಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ.
- ಪೆನ್ಷನ್ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ.

4. ಮಹಾಲೇಖಪಾಲ (Comptroller and Auditor General – CAG) – ಅನುಚ್ಛೇದ 148–151

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು CAG ಅನ್ನು "ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಅಧಿಕಾರಿ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. CAG ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣಕಾಸಿನ ಪಾಲಕ (Guardian of Public Purse) ಆಗಿದೆ.

ನೇಮಕ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ:

ಕಾರ್ಯಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 149):
- ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸಂಚಿತ ನಿಧಿಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಖರ್ಚಿನ ಲೆಕ್ಕ ಪರಿಶೋಧನೆ.
- ಆಕಸ್ಮಿಕ ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಖಾತೆಯ ಲೆಕ್ಕ ಪರಿಶೋಧನೆ.
- ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು (PSUs) ಮತ್ತು ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಪರಿಶೋಧನೆ.
- ಸಂಸತ್/ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗಕ್ಕೆ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಪರಿಶೋಧನಾ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು.

ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಗಳು:
- ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
- ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಳ ಅಥವಾ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
- ಪ್ರಥಮ CAG: ವಿ. ನರಹರಿ ರಾವ್ (1948).
- CAG ವರದಿಗಳನ್ನು ಲೋಕ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಸಮಿತಿ (PAC – Public Accounts Committee) ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ.

5. ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ (Finance Commission) – ಅನುಚ್ಛೇದ 280

ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವು ಒಂದು ಕಾಲಿಕ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ (Quasi-judicial). ಪ್ರತಿ 5 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆ:

ಕಾರ್ಯಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 280(3)):
- ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯ ಹಂಚಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಫಾರಸು.
- ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಧನ ಅನುದಾನ (Grants-in-aid) ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ.
- ಪಂಚಾಯತ್ ಮತ್ತು ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಪೂರೈಕೆಗೆ ಶಿಫಾರಸು.
- ಆಯ್ದ ಇತರ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಯೋಗ: 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ (2021–2026) – ಎನ್.ಕೆ. ಸಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ.

ಸದಸ್ಯರ ಅರ್ಹತೆ:
- ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.
- ಇತರ ಸದಸ್ಯರು: ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಆಗುವ ಅರ್ಹತೆ, ಹಣಕಾಸು ಜ್ಞಾನ, ಆಡಳಿತ ಅನುಭವ ಅಥವಾ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಪರಿಣತಿ.

6. ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ (Attorney General of India) – ಅನುಚ್ಛೇದ 76

ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಥಮ ಕಾನೂನು ಅಧಿಕಾರಿ (First Law Officer of India) ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ನೇಮಕ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ:

ಕಾರ್ಯಗಳು:
- ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಾನೂನು ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದು.
- ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾನೂನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ.
- ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದು.
- ಅನುಚ್ಛೇದ 143ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಲಹಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದು.

ವಿಶೇಷಾಧಿಕಾರಗಳು (ಅನುಚ್ಛೇದ 88 ಮತ್ತು 105):
- ಸಂಸತ್ತಿನ ಎರಡೂ ಸದನಗಳ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು.
- ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರ ಎಲ್ಲಾ ವಿಶೇಷ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
- ಆದರೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲಾಗದು.

ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಗಳು:
- AG ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರಲ್ಲ; ಖಾಸಗಿ ಕಾನೂನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬಹುದು.
- ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ವಾದ ಮಾಡಲಾಗದು.
- ಪ್ರಥಮ ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್: ಎಂ.ಸಿ. ಸೆತಲ್ವಾಡ್.

ಸಾಲಿಸಿಟರ್ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾಲಿಸಿಟರ್ ಜನರಲ್: ಇವರು AG ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲ – ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಹುದ್ದೆಗಳು.

7. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಎಸ್ಸಿ ಆಯೋಗ (ಅನುಚ್ಛೇದ 338): 65ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ 1990ರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಯೋಗವಾಗಿ 89ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ 2003ರಿಂದ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಎಸ್ಟಿ ಆಯೋಗ (ಅನುಚ್ಛೇದ 338A): 89ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ 2003ರಿಂದ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ ಆಯೋಗ (ಅನುಚ್ಛೇದ 338B): 102ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ 2018ರಿಂದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನ.

GST ಮಂಡಳಿ (ಅನುಚ್ಛೇದ 279A): 101ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ 2016ರಿಂದ. ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು.

ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷಾ ಆಯೋಗ (ಅನುಚ್ಛೇದ 344): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಿಂದ ರಚನೆ.

ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಪರಿಷತ್ (ಅನುಚ್ಛೇದ 263): ಪ್ರಧಾನಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ 1990ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂವಿಧಾನಿಕ vs ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು:

8. ಪ್ರಮುಖ ಹೋಲಿಕೆ ಕೋಷ್ಟಕ

9. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ