ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ಪಾವತಿ ಸಮತೋಲನ ಮತ್ತು FDI
ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ಪಾವತಿ ಸಮತೋಲನ ಮತ್ತು FDI
Topiqos – KPSC/UPSC ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಧ್ಯಯನ ಟಿಪ್ಪಣಿ
1. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ – ಪರಿಚಯ
ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ (Foreign Trade) ಎಂದರೆ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಸರಕು-ಸೇವೆಗಳ ವಿನಿಮಯ. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು DGFT (Director General of Foreign Trade) ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಾಪಾರ ಸಮತೋಲನ (Balance of Trade): ಸರಕುಗಳ ರಫ್ತು − ಆಮದು.
- ಅನುಕೂಲಕರ: ರಫ್ತು > ಆಮದು
- ಪ್ರತಿಕೂಲ: ಆಮದು > ರಫ್ತು (ಭಾರತದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ)
2. ಪಾವತಿ ಸಮತೋಲನ (BoP)
BoP ಎಂದರೆ ಒಂದು ದೇಶವು ಇತರ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಆರ್ಥಿಕ ವಹಿವಾಟುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ದಾಖಲೆ.
BoP ಘಟಕಗಳು
| ಖಾತೆ | ವಿವರಣೆ |
|---|---|
| ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ (Current Account) | ಸರಕು, ಸೇವೆ, ಆದಾಯ, ವರ್ಗಾವಣೆ |
| ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆ (Capital Account) | FDI, FPI, ಸಾಲ, ವಿನಿಮಯ ರಿಸರ್ವ್ |
| ದೋಷ ಮತ್ತು ಲೋಪಗಳು (Errors) | ಸಮತೋಲನಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಡಿ ಖಾತೆ |
ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಘಟಕಗಳು
- ಗೋಚರ ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ (BoT)
- ಅಗೋಚರ ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ
- ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆದಾಯ (ಬಡ್ಡಿ, ಡಿವಿಡೆಂಡ್)
- ದ್ವಿತೀಯಕ ಆದಾಯ (ರೆಮಿಟನ್ಸ್)
3. ವಿನಿಮಯ ದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು
| ವ್ಯವಸ್ಥೆ | ವಿವರಣೆ |
|---|---|
| ಸ್ಥಿರ (Fixed) | ಸರ್ಕಾರ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ |
| ಮುಕ್ತ (Floating) | ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರ |
| ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮುಕ್ತ (Managed Float) | ಭಾರತದ್ದು (1994ರಿಂದ) |
| LERMS | 1992ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗುಣ ದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ |
ಸವಕಳಿ vs ಮೌಲ್ಯಹೀನಕರಣ:
- Depreciation — ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ರೂಪಾಯಿ ಬೆಲೆ ಕುಸಿತ
- Devaluation — ಸರ್ಕಾರ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ರೂಪಾಯಿ ಬೆಲೆ ಇಳಿಸುವಿಕೆ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿ ಅವಮೌಲ್ಯನ:
| ವರ್ಷ | ಶೇಕಡ |
|---|---|
| 1949 | 30.5% |
| 1966 | 57% |
| 1991 | 18-19% (ಎರಡು ಹಂತ) |
4. FDI ಮತ್ತು FPI
| ಅಂಶ | FDI | FPI |
|---|---|---|
| ಸ್ವರೂಪ | ದೀರ್ಘಾವಧಿ, ನೇರ ಹೂಡಿಕೆ | ಅಲ್ಪಾವಧಿ, ಷೇರುಗಳಲ್ಲಿ |
| ನಿಯಂತ್ರಣ | ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ಹಿಡಿತ | ಇಲ್ಲ |
| ಸ್ಥಿರತೆ | ಹೆಚ್ಚು | ಬಿಸಿ ಹಣ (Hot Money) |
| ಉದಾಹರಣೆ | ಕಂಪನಿ ಸ್ಥಾಪನೆ | ಷೇರು ಖರೀದಿ |
FDI ಮಾರ್ಗಗಳು
- ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಮಾರ್ಗ: ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.
- ಸರ್ಕಾರಿ ಮಾರ್ಗ: ಸಂಬಂಧಿತ ಸಚಿವಾಲಯದ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಬೇಕು.
FDI ನಿಷೇಧಿತ ವಲಯಗಳು:
- ಲಾಟರಿ ವ್ಯಾಪಾರ
- ಜೂಜು
- ಚಿಟ್ ಫಂಡ್
- ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ವ್ಯವಹಾರ
- ತಂಬಾಕು ತಯಾರಿಕೆ
- ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ (ಕೆಲ ವಲಯ)
5. ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು (Forex Reserves)
RBI ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಘಟಕಗಳು:
- ವಿದೇಶಿ ಕರೆನ್ಸಿ ಸಂಪತ್ತು
- ಚಿನ್ನ
- SDR (Special Drawing Rights)
- ಐಎಂಎಫ್ನಲ್ಲಿ ರಿಸರ್ವ್ ಸ್ಥಾನ
ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದ ಫಾರೆಕ್ಸ್ ರಿಸರ್ವ್ ಸುಮಾರು 650 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ — ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ 4-5ನೇ ಸ್ಥಾನ.
6. WTO ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ
WTO (World Trade Organization):
- ಸ್ಥಾಪನೆ: 1 ಜನವರಿ 1995 (ಮರಾಕೆಶ್ ಒಪ್ಪಂದ 1994)
- ಮುಂಚಿನ ಸಂಸ್ಥೆ: GATT (1948)
- ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ: ಜಿನಿವಾ
- ಸದಸ್ಯರು: 164
- ಭಾರತ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯ
ಪ್ರಮುಖ WTO ಒಪ್ಪಂದಗಳು
| ಒಪ್ಪಂದ | ವಿಷಯ |
|---|---|
| GATT | ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ |
| GATS | ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ |
| TRIPS | ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕುಗಳು |
| TRIMS | ಹೂಡಿಕೆ ಕ್ರಮಗಳು |
| AoA | ಕೃಷಿ ಒಪ್ಪಂದ |
7. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ ನೀತಿ (FTP) 2023
- ಅವಧಿ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ (ಚಲನಾತ್ಮಕ)
- 2030ರ ವೇಳೆಗೆ 2 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ರಫ್ತು ಗುರಿ
- ಟೌನ್ಸ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸ್ (TEE)
- RoDTEP (Remission of Duties and Taxes on Exported Products)
8. ಪ್ರಮುಖ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು
| ಸಂಸ್ಥೆ | ಸ್ಥಾಪನೆ | ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ |
|---|---|---|
| IMF | 1944 (ಬ್ರೆಟನ್ ವುಡ್ಸ್) | ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿಸಿ |
| ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ | 1944 | ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿಸಿ |
| ADB | 1966 | ಮನಿಲಾ |
| WTO | 1995 | ಜಿನಿವಾ |
| NDB (BRICS) | 2014 | ಶಾಂಘೈ |
| AIIB | 2016 | ಬೀಜಿಂಗ್ |
9. ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರು
ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತು ಗಮ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳು: USA, UAE, ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್, ಚೀನಾ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ.
ಪ್ರಮುಖ ಆಮದು ಮೂಲಗಳು: ಚೀನಾ, USA, UAE, ರಷ್ಯಾ, ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ.
ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳು: ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸರಕುಗಳು, ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ರತ್ನ-ಆಭರಣ, ಔಷಧ, ಟೆಕ್ಸ್ಟೈಲ್.
ಪ್ರಮುಖ ಆಮದು ಸರಕುಗಳು: ಕಚ್ಚಾ ತೈಲ, ಚಿನ್ನ, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣ.
10. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) – KPSC ಮಾದರಿ
(ಬಿ) 1985
(ಸಿ) 1995
(ಡಿ) 2001
(ಬಿ) ಸೇವೆಗಳ ಆಮದು
(ಸಿ) FDI ಒಳಹರಿವು
(ಡಿ) ರೆಮಿಟನ್ಸ್
(ಬಿ) ಮುಕ್ತ
(ಸಿ) ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮುಕ್ತ
(ಡಿ) ದ್ವಿಗುಣ
(ಬಿ) SEBI
(ಸಿ) DGFT
(ಡಿ) IRDA
(ಬಿ) ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕುಗಳು
(ಸಿ) ಕೃಷಿ
(ಡಿ) ಹೂಡಿಕೆ ಕ್ರಮಗಳು
(ಬಿ) WTO ಮತ್ತು IMF
(ಸಿ) ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ADB
(ಡಿ) UNCTAD ಮತ್ತು WTO